دەرگەهێ چارێ
ناڤبڕا ئێكێ
خۆئینانەدەرا ب زانینا غەیبێ ب خواندنا
دەستی و فنجانێ، وتشتێن دی
مەخسەد ب غەیبێ: ئەو كارێن هێشتا نەهاتی ویێن بۆرینە یێن كو خەلك پێ ئاگەهدار نەبووین ونەدیتین، وخودێ ب تنێ یێ پێ زانا، وخودێ دبێژت: [ قُلْ لا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَالأَرْضِ الْغَيْبَ إِلا اللَّهُ - تو ئەی موحەممەد بێژە وان: كەسەك نە ل عەسمانان ونە ل عەردی وی تشتی نزانت یێ خودێ ڤەشارتی ژ كارێن غەیبی ] (النمل: 65).
و ژ خودێ پێڤەتر كەس غەیبێ نزانت، ودبت خودێ ژ بەر حكمەت ومەصلحەتەكێ پێغەمبەرێن خۆ ب هندەكا وی بڤێت ژ غەیبێ ئاگەهدار بكەت، خودێ دبێژت: [ عَالِمُ الْغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلَى غَيْبِهِ أَحَداً. إِلا مَنْ ارْتَضَى مِنْ رَسُولٍ - خودێ زانایێ تشتێ نەبەرچاڤە، وئەو كەسێ ژ بەنییێن خۆ ب غەیبا خۆ ئاگەهدار ناكەت، ئەو تێ نەبت یێ وی بۆ پێغەمبەرینییێ هلبژارتی وپێ ڕازی بووی، ئەو وی ب هندەكێ ژ غەیبێ ئاگەهدار دكەت ] (الجن: 26، 27).
یەعنی: ئەو كەسێ ب تشتەكی ژ غەیبێ ئاگەهدار ناكەت ئەو تێ نەبت یێ وی بۆ پێغەمبەرینییێ هلبژارتی، ئەو وی ب تشتەكی ژ غەیبێ ئاگەهدار دكەت، دا ئەڤ چەندە ببتە نیشانا پێغەمبەرینییا وی، چونكی خەبەردانا ژ غەیبێ ژ وان موعجزاتێن پەردەدڕە یێن كو ڕاستییا پێغەمبەرینییێ ئاشكەرا دكەن، وئەڤە ژ پێغەمبەرێن ملیاكەت ومرۆڤان دگرت، و ژ ئایەتێ ئاشكەرا دبت كو ژبلی وان خودێ كەسێ دی ب غەیبێ ئاگەهدار ناكەت، ڤێجا ژبلی ڤان یێن خودێ گۆتی هەچییێ ب ناڤێ زانینا غەیبێ باخڤت ب چی ڕێكا هەبت ئەو كافرەكێ درەوینە، چ بێژت: ئەز غەیبێ ب ڕێكا خواندنا دەستی یان فنجانێ دزانم، یان ب ڕێكا خێڤزانكی وسێرەبەندی وستێرناسییێ، یان ب هەر ڕێكەكا دی، وەكی كو ژ هندەك درەوینان پەیدا دبت دەمێ خۆ ب زانینا جهێ تشتێن بەرزە ونەبەرچاڤ دئیننەدەر، یان ژی خۆ ب ئەگەرێن زانینا ئێشان دئیننەدەر دەمێ دبێژن: فلان كەسی فلان تشت بۆ تە یێ چێكری لەو تو یێ نساخ بووی، وهەما ئەڤە ب كارئینانا ئەجنە وشەیتانان چێ دبت، وئەو وەسا نیشا خەلكی ددەن كو ئەڤە ب ڕێكا ڤان تشتان بۆ وان چێ دبت، بۆ هندێ دا خەلكی بخاپینن، (شیخ الإسلام ابن تیمیة) دبێژت( بەرێ خو بدە: مجموعة التوحيد (797، 801)): ((وخێڤزانكی هەڤالەك ژ شەیتانان هەبوو، وی هندەك تشتێن غەیبی یێن وی ب دزی ڤە گوهداری بوو كری بۆ ڤەدگێڕا، وڕاستی تێكەلی درەوێ دكر)) حەتا دبێژت: ((وهندەك ژ وان خێڤزانكان هەنە شەیتان وێ خوارن وفێقی وشرینییێ بۆ دئینن یێن كو ل وی جهی نەبن، وهندەك ژ وان هەنە ئەجنە وان ژ مەكەهێ دفڕینن دبەنە بەیتولمەقدسێ یان هندەك جهێن دی)).
ودبت ئەو گۆتنێن وان ب ڕێكا ستێرناسییێ بت، كو ب ڕێكا حالێ ستێران سەروبەرێ عەردی بزانت، وەكی دەمێ هاتنا بای وبارانێ، وگوهۆڕینا بهایان، وتشتێن دی یێن كو ئەو دبێژن: ئەم ب ڕێكا چوونا ستێران وكۆمبوون وبژالەبوونا وان ڤان تشتان دزانین، ودبێژن: هەچییێ ب فلان ستێرێ خوارنێ بۆ خۆ كۆم بكەت دێ فلان تشت ب سەری ئێت، وهەچییێ ب فلان ستێرێ وەغەرێ بكەت فلان تشت دێ ب سەری ئێت، وهەچییێ ل دەمێ فلان ستێرێ هاتە سەر دنیایێ فلان بەختەوەری یان بەختڕەشی دێ ئێتە ڕێكێ، وەكی كو گەلەك كۆڤارێن بێخێر ڤان درەوان ل دۆر ستێران وزانینا بەختی بەلاڤ دكەن.
ودبت هندەك نەزان وكێم باوەر بچنە نك ڤان ستێرناسان، وپسیارا پاشەڕۆژا ژینا خۆ ژێ بكەن وكانێ دێ چ ئێتە سەری، و ل دۆر ژن ئینانا خۆ وتشتێن دی.
وهەچییێ بێژت: ئەز غەیبێ دزانم، یان باوەر ژ وی بكەت یێ ڤێ گۆتنێ بێژت، ئەو موشرك وكافرە، چونكی ئەو باوەر دكەت كو كەسەكێ هەی پشكدارییا خودێ د ئێك ژ تایبەتمەندییێن وی دا دكەت، وستێر چێكرییێن بن دەستن، چو ب وان نینە، وئەو نە دبنە نیشانا بەختەوەرییێ ونە یا بەختڕەشییێ، وئەو نیشانا مرنێ وژینێ ژی نینن، بەلكی ئەڤە هەمی ژ كارێ شەیتانانە یێن كو ب دزی ڤە گوهدارییێ دكەن.
ناڤبڕا دووێ
سێرەبەندی وخێڤزانكی
1 - سێرەبەندی:
دەربڕینە ژ تشتێ ڤەشارتی وئەگەرا وی نەئێتە دیتن، ودبێژنێ: سێرەبەندی (سحر)، چونكی ئەو ب هندەك كریارێن ڤەشارتی یێن كو ب چاڤ نەئێنە دیتن پەیدا دبت، ئەو ژی ئەڤەنە: عەزماندن وپێڤەخواندن وگۆتنەكا پێ دئاخڤت، ودەرمان ودوكێل، وسێرەبەندییێ ڕاستی بوو هەیە، و ژ سێرەبەندییێ هەیە كاری د دل ولەشی دا بكەت وخودانی نەخۆش دكەت ودمرینت، وژن ومێران ژێك دكەت، وكارتێكرنا وان ب ئانەهییا خودێ وقەدەرا وییە، وئەو كارەكێ شەیتانییە، وپترییا وێ كەس ناگەهتێ ئەگەر ب ڕێكا شركێ وخۆنێزیككرنا بۆ رحێن پیس نەبت ب وی تشتێ وان دڤێت، و ب كارئینانا وان رحان ب ڕێكا شركا ب وان، ژ بەر ڤێ چەندێ شریعەتی ئەو ب شركێ ڤە گرێدا، دەمێ پێغەمبەر -سلاڤ لێ بن- دبێژت: [ اجتنبوا السبع الموبقات - خۆ ژ وان هەر حەفت گونەهان بدەنە پاش یێن خودانی تێ دبەن ] گۆتن: ئەو گــونــەه چنە؟ گۆت: [ الإشراك بالله، والسحر.. - شركا ب خودێ، وسێرەبەندی.. ](بوخاری و موسلم ڤەدگوهێزن )، وسێرەبەندی ژ دو لایان ڤە دچتە د ناڤ شركێ دا:
•لایـێ ئێكێ: ژ بەر كـو شەیتان دئێنە ب كارئینان، وخـودانێ سێرەبەندییێ خـۆ ب وان ڤە گرێددەت وخۆ نێزیكی وان دكەت ب وی تشتێ ئەو حەز ژێ دكەن، دا ئەو خزمەتا وی بكەن، وسێرەبەندی ژ فێركرنا شەیتانانە، خودێ دبێژت: [ وَلَكِنَّ الشَّيَاطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْر - بەلكی شەیتان بوون یێن كافربووین دەمێ وان مرۆڤ فێری سێرەبەندییێ كرین ] (البقرة: 102).
•لایێ دووێ: ژ بەر كو خودانێ وێ خۆ ب زانینا غەیبێ دئینتە دەر، وئەو د ڤێ چـەنـدێ دا خۆ دكەتە شریكێ خودێ، وئەڤە كوفر وسەرداچوونە، خودێ دبێژت: [ وَلَقَدْ عَلِمُوا لَمَنْ اشْتَرَاهُ مَا لَهُ فِي الآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ - و ب ڕاستی وان زانی هەچییێ سێرەبەندییێ هلبژیرت وحەقییێ بهێلت ئەوی ل ئاخرەتێ چو بار د خێرێ دا نابت ] (البقرة: 102).
ومادەم سێرەبەندی یا ب ڤی ڕەنگییە بێ گومان ئەو كوفر وشركە، وباوەرییێ دشـكـێـنـت، وئــەوێ سێرەبەندییێ بكەت دڤـێــت بێتە كوشتن، وەكی كـۆمەكێ ژ صــەحابییێن مـەزن -خودێ ژێ رازی بت ئەو كوشتی، وهندەك مرۆڤان سستی د مەسەلا سێرەبەندییێ وسێرەبەندی دا كرییە، وئەو هژمارتییە هۆنەرەك ژ وان هۆنەران یێن ئەو شانازییێ پێ دبەن، وخەلاتان ددەنە وان یێن پێ ڕادبن، وئاهەنگ وبەریكانان بۆ سێرەبەندان ددانن، و ب هزاران خەلك دچنە پێش، وناڤێ وێ دكەنە سێرك، وئەڤە ژ نەزانینا ب دینییە وسستییا د مەسەلا باوەرییێ دایە وڕێخۆشكرنە بۆ بێخێران.
2 - خێڤزانكی:
وئەو خۆئینانەدەرا ب زانینا غەیبێ وتشتێ نەبەرچاڤە، وەكی بەحسكرنا ژ وی تشتێ كو دێ ل عەردی چێ بت، وكانێ تشتێ بەرزە ل كیڤەیە، وئەڤە ب ڕێكا ب كارئینانا وان شەیتانان یێن كو ل عەسمانی ب دزی ڤە گوهدارییێ دكەن، وەكی خودێ گۆتی: [ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ عَلَى مَنْ تَنَزَّلُ الشَّيَاطِينُ. تَنَزَّلُ عَلَى كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ. يُلْقُونَ السَّمْعَ وَأَكْثَرُهُمْ كَاذِبُون - ئەرێ ئەز بۆ هەوە بێژم گەلی مرۆڤان كانێ شەیتان ب سەر كێ دا دئێنە خوارێ؟ ئەو ب سەر هەر كەسەكێ گەلەگ درەوین وگونەهكار ژ خێڤزانكان دا دئێن، شەیتان ب دزی ڤە گوهدارییێ دكەن، ژ كۆما بلند ل عەسمانی ڤەدڕەڤینن، وبۆ خێفزانك وفاسقێن وەكی وان دئینن، وپترییا وان ددرەوینن، ئێك ژ وان د گۆتنەكێ دا ڕاستییێ دبێژت، وسەد درەوان ژ نك خۆ لێ زێدە دكەت ] (الشعراء: 221-223).
وشەیتان پەیڤەكێ ژ گۆتنا ملیاكەتان ددزت، ودكەتە د گوهێ خێڤزانكی دا، وخێڤزانك سەد درەوان ددەتە د گەل وێ پەیڤێ، ڤێجا ژ بەر وێ پەیڤێ یا كو ل عەسمانی هاتییە وەرگرتن خەلك باوەر ژ وان دكەن، وخودێ ب تنێیە علمێ غەیبێ دزانت وهەچییێ د وێ چەندێ دا خۆ بكەتە شریكێ خودێ چ ب ڕێكا خێڤزانكییێ یان تشتەكێ دی، یان ژی باوەرییێ ب ئێكێ وەسا بینت، ئەو وی شریكەك بۆ خودێ دانا، وخێڤزانكی ژ شركێ یا ڤالا نینە، چونكی ئەو خۆنێزیككرنە بۆ شەیتانان ب وی تشتێ ئەو حەز ژێ دكەن، ڤێجا ئەو شركا د روبوبییەتێ دایە چونكی ئەو خۆ دكەتە شریكێ خودێ د علمێ وی دا، وشركا د ئولووهییەتێ دایە چونكی ئەو خۆنێزیككرنە بۆ ئێكێ ژبلی خودێ ب ڕێكا پێشكێشكرنا هندەك عیبادەتی بۆ وی.
وئەبوو هورەیرە - خودێ ژێ رازی بت - دبێژت: پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- گۆت: [ من أتى كاهناً فصدقة بما يقول، فقد كفر بما أنزل على محمدﷺ - هەچییێ بێتە نك خێڤزانكەكی وباوەر ژ گۆتنا وی بكەت ئەو وی كوفر ب وێ كر یا بۆ موحەممەدی سلاڤ لێ بن هاتییە خوارێ ] (ئەبوو داود ڤەدگوهێزت ).
وتشتێ فەر یێ كو پێتڤییە مرۆڤ یێ لێ هشیار بت وخەلكی ژی لێ هشیار كەت ئەوە: هندی سێرەبەند وخێڤزانكن بۆ خۆ یارییا ب باوەرییێن خەلكی دكەن چونكی ئەو خۆ ب كراسێ دختۆران نیشا خەلكی ددەن وفەرمانێ ل نساخان دكەن كو ئەو قوربانان نە بۆ خودێ بدەن، وەكی كو دبێژنێ: پەزەكا ب فلان ڕەنگی یان مریشەكێ ڤەكوژن، یان ژی هندەك طەلاسمێن شركی وخیچكێن شەیتانی ل سەر ڕەنگێ نڤشتییان بۆ وان دنڤیسن دا ئەو وان د ستویێ خۆ بدانن یان بكەنە د هندەك صندۆقان دا یان بداننە مالێن خۆ.
وهندەكێن دی هەنە خۆ ب كراسێ زانینا تشتێ بەرزە نیشا خەلكی ددەن، ڤێجا مرۆڤێن نەزان دئێنە نك وان وپسیارا تشتێن خۆ یێن بەرزە دكەن، وئەو جهێ وان نیشا ددەن، یان ب ڕێكا هەڤالێن خۆ ژ شەیتانان ئەو وان بۆ دئینن.
وهندەك ژ وان ب ڕەنگێ وەلییان خۆ نیشا وان ددەن وخۆ ب خودان هۆنەر وكەرامەت دزانن، ودبێژن: ئەم دچینە ناڤ ئاگری وئەم ناسوژین، وشیر وخشتەیان ل خۆ ددەین وچو ل مە نائێت، وهندەك ژ وان تورمبێل د سەر ڕا دچن وچو لێ نائێت، وگەلەك ڕەنگێن دی یێن سێرەبەندییان هەنە ژ كارێ شەیتانینە ل سەر دەستێ ڤان پەیدا دبن دا خەلكی پێ د سەر دا ببەن، وهندەك ژ وان كاران خەیالەكە وچو ڕاستی بۆ نینن، بەلكی هندەك فێلبازینە ئەو ل بەر چاڤێن خەلكی دكەن وەكی كارێ سێرەبەندێن فیرعەونی ب دار ووەریسان كری.
(شیخ الإسلام) د وێ دان وستاندنێ دا یا وی د گەل سێرەبەندێن بەطائحی یێن ئەحمەدی یێن رفاعی كری دبێژت: ((وی - یەعنی شێخێ بەطائحییان - ب دەنگەكێ بلند ڤە گۆت: ئەم د حال دچین وهۆ دكەین وهۆ دكەین، وبەحسێ هندەك كارێن پەردەدڕ كر وەكی چوونا د ناڤ ئاگری دا كو ئەو تشتەكێ تایبەتە ب وان ڤە، لەو دڤێت ئەم بۆ وان تەسلیم ببین، (شیخ الإسلام) دبێژت: من ژی دەنگێ خۆ بلند كر و ب عێجزی ڤە گۆت: ئەز دبێژمە هەمی ئەحمەدییان ل ڕۆژهەلات وڕۆژئاڤایا عەردی: وان د ئاگری دا چ كرییە؟ ئەز ژی دێ وێ كەم یا ئەو دكەن وهەچییێ هاتە سۆتن یێ ب بن كەفتی ئەوە، ودبت من گۆت بت: لەعنەتێن خودێ لێ بن، بەلێ پشتی ئەم خۆ ب خەلێ وئاڤا كەل دشۆین، ڤێجا میران وخەلكی پسیارا ڤێ چەندێ ژ من كر، من گۆت: بەری ئەو بچنە د ناڤ ئاگری دا ئەو هندەك حیلان دكەن دۆنێ بەقان وتیڤلێ نارنجان وهندەك تشتێن دی د لەشێن خۆ ددەن لەو نائێنە سۆتن، ئینا بوو قەرەبالغا خەلكی، ووی خۆ بێ منەتكر، ئینا من گۆتێ: ئەز وتو دێ كبریتێ د لەشێ خۆ دەین وبلا مە بپێچن وبهاڤێنە د ئاگری دا، ومن گۆتێ: دێ ڕابە، وپشتی من گەلەك ژێ خواستی ئەو ڕاببت، وی دەستێ خۆ درێژكر ووەسا د خۆ ئینادەر كو وی دڤێت كراسێ خۆ بێخت، من گۆتێ: نە حەتا تو خۆ ب ئاڤا كەل وخەلێ بشۆی، ڤێجا دا مەسەلێ درێژ بكەت وەكی كو عەدەتێ وان، وی گۆت: هەچییێ حەز ژ ئەمیری بكەت بلا بچت دارەكی بینت یان قەفتەكا داران، من گۆت: نە ئەڤە درێژكرنە وڤەڕەڤاندنا خەلكییە وهەوجەی ڤێ چەندێ نینە، چرایەكی دێ ئینین ئاگری بەردەینێ وپشتی ئەز وتو تبلێن خۆ دشۆین هەر ئێك ژ مە تبلا خۆ دێ بەتە سەر ئاگری، وهەچییێ تبلا وی سۆت لەعنەتا خودێ لێ بت، یان من گۆت: ئەو یێ ب بن كەفتییە، ڤێجا گاڤا من ئەو گۆتی ڕەنگێ وی هاتە گوهاڕتن وشەرمزار بوو))(مجموع الفتاوى: (11 / 445-446)).
ومەخسەد ب ڤێ چەندێ ئەوە بۆ مە ئاشكەرا ببت كو ئەڤ درەوینە ب ڤان ڕەنگە حیلێن سڤك خەلكی دخاپینن، وەكی كێشانا تورمبێلێ ب موییەكی یان خۆهاڤێتنا د بن خرخالێن وێ ڤە، وكرنا شیشكێن ئاسنی د چاڤێن خۆ ڕا، وگەلەك فێلبازییێن دی یێن شەیتانی.
ناڤبڕا سییێ
پێشكێشكرنا قوربان و نەزر و دیارییان
بۆ قەبر و مەزاران، ومەزنكرنا وان
پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- هەمی ڕێكێن سەری دكێشنە شركێ گرتینە، وخەلك گەلەك ژێ داینە پاش، و ژ وان ڕێكان: مەسەلا قەبران، وی ئەو دەست ودار دانان یێن خەلكی ژ پەرێسین وزێدە مەزنكرنا خودانێن وان دپارێزن، و ژ وان دەست وداران:
1 - پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- ئەم ژ هندێ داینە پاش كو (غولووێ) د دەرحەقا وەلی وچاكان دا بكەین، چونكی ئەو سەری دكێشتە پەرستنا وان، پێغەمبەر -سلاڤ لێ بن- دبێژت: [ إیاكم والغلو، فإنما أهلك من كان قبلكم الغلو - هشیاری غلووێ بن، هەما غولوو بوو یێن بەری هەوە تێبرین ] (ئیمام ئەحمەد و ترمذی و ئبن ماجە ڤەدگوهێزن )، ودبێژت: [لا تطروني كما أطرت النصارى ابن مريم، إنما أنا عبد فقولوا عبد الله ورسوله - هوین من وەسا مەزن نەكەن وەكی فەلان كوڕێ مەریەمێ مەزن كری، هندی ئەزم ئەز عەبدەكم ڤێجا بێژن: عەبدێ خودێ وپێغەمبەرێ وی ] (بوخاری جەدگوهێزت ).
2 - وپێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- موسلمان ژ هندێ ترساندن كو ئەو ئاڤاهییان ل سەر قەبران بدانن، وەكی (أبو الهیاج الأسدي) ڤەدگوهێزت دبێژت: (عەلییێ كوڕێ ئەبوو طالبی) - خودێ ژێ رازی بت - گۆتە من: ((ئەز تە ب وێ نەهنێرم یا پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- ئەز پێ هنارتیم؟ كو ئەز پەیكەرەكی نەهێلم ئەگەر نەشكێنم، وقەبرەكێ بلندكری نەهێلم ئەگەر ب عەردی ڤە ڕاست نەكەم)) ( موسلم ڤەدگوهێزت).
3 - ووی -سلاڤ لێ بن- موسلمان ژ گێچكرن وئاڤاكرنا قەبران پاشڤەلێدان، جابر - خودێ ژێ رازی بت - دبێژت: ((پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- پاشڤەلێدان ژ گێچكرنا قەبران وڕوینشتنا ل سەر كرییە، وكو ئاڤاهی ل سەر بێتە ئاڤاكرن)) ( موسلم ڤەدگوهێزت).
4 - ووی -سلاڤ لێ بن- ئەم ژ نڤێژكرنا ل نك قەبران پاشڤەلێداینە، عائیشا - خودێ ژێ رازی بت - دبێژت: ((دەمێ پێغەمبەر -سلاڤ لێ بن- كەفتییە بەر مرنێ پاتەیەك دانا سەر سەروچاڤێن خۆ، ودەمێ بێنا وی تەنگ ببا ژ سەر چاڤێن خۆ ڕادكر، ودەمێ ئەو یێ وەسا وی گۆت: [ لعنة الله على اليهود والنصارى، اتخذوا قبور أنبيائهم مساجد - لەعنەتا خودێ ل جوهی وفەلان بت، قەبرێن پێغەمبەرێن خۆ كرنە مزگەفت ] ئەم ژ كارێ وان پاشڤەلێداین، وئەگەر ژ بەر هندێ نەبا دا قەبرێ وی ئێتە بلندكرن، بەلێ ئەو ترسیا ئەو ببتە جهێ كرنا نڤێژان)) (بوخاری و موسلم ڤەدگوهێزن ).
وپێغەمبەر -سلاڤ لێ بن- دبێژت: [ ألا وإن من كان قبلكم كانوا يتخذون قبور أنبيائهم مساجد، ألا فلا تتخذوا القبور مساجد، فإني أنهاكم عن ذلك - نێ هندی یێن بەری هەوە بوون قەبرێن پێغەمبەرێن خۆ دكرنە مزگەفت، ڤێجا هوین قەبران نەكەنە مزگەفت، ئەز هەوە ژ وێ چەندێ ددەمە پاش ] ( موسلم دصەحیحا خودا ڤەدگوهێزت)، ومەخسەد پێ ئەوە نڤێژ ل سەر قەبران بێتەكرن ئەگەر خۆ چو مزگەفت ل سەر نەئێنە ئاڤاكرن، چونكی هەر جهەكێ خەلك بۆ نڤێژێ قەست بكەنێ ئەو مزگەفتە، وەكی پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- گۆت: [ جعلت لي الأرض مسجداً وطهورا - خودێ عەرد بۆ من یێ پاقژكری وكریە مزگەفت ] (بوخاری ڤەدگوهێزت )، وئەگەر مزگەفت ل سەر بت مەسەلە هێشتا دژوارترە.
وپترییا مرۆڤان خۆ ژ وی تشتی نەدایە پاش یێ پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- ئەو ژێ داینە پاش، وئەو كر یا وی ئەو ژێ ترساندین، ڤێجا ژ بەر هندێ ئەو كەفتنە د شركا مەزنتر دا، ووان مزگەفت ومەزار وئاڤاهی ل سەر قەبران دانان، ووان ئەو كرنە ئەو مەزار یێن كو هەمی ڕەنگێن شركا مەزنتر لێ دئێنەكرن، وەكی ڤەكوشتنا قوربانان بۆ وان ودوعاكرنا ژ خودانێن وان وهەوار خواستنا ژ وان، ودانا نەزران بۆ وان وگەلەك ڕەنگێن دی.
(ابن القیم) ێ زانا - خودێ رەحمێ پێ ببەت - دبێژت: ((وهەچییێ سوننەتا پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- د قەبران دا، ووی تشتێ وی فەرمان پێ كری وپاشڤەلێدان ژێ كری، ویا صەحابییێن وی ل سەر بدانتە بەر وێ یا پترییا خەلكی ئەڤرۆ ل سەر(ئەڤە ل سەردەمێ وی خودێ رەحمێ پێ ببەت و نوکە مەسەلە ژوێ زێدەتر لێ هاتییە یا وی گوتی ) دێ بینت ئێك وەكی یا دی نینە ودژی وێیە وقەت د گەل ئێك كۆم نابن، پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- ئەو ژ نڤێژكرنا ل سەر قەبران داینە پاش، وئەوێن هە نڤێژان ل سەر دكەن، ووی گۆتییە: قەبران نەكەنە مزگەفت، وئەوێن هە مزگەفتان ل سەر قەبران ئاڤا دكەن، وناڤێ (مەشهەدان) ل سەر ددانن دا وان وەكی مزگەفتان لێ بكەن، ووی نەهێلایە چرا ل سەر قەبران بێنە ئاڤاكرن، وئەوێن هە وەقفان بۆ هلكرنا چرایان ل سەر قەبران ددانن، ووی گۆتییە قەبران نەكەنە عەید وجهێ لێ كۆمبوونێ، وئەوێن هە یێن قەبران دكەنە جهێ عەید وجەژنان، ووەكی كو ئەو ل عەیدان كۆم دبن ئەو وەسا یان پتر ل نك وان قەبران كۆم دبن. ووی فەرمان ب ڕاستكرنا قەبران كرییە، وەكی موسلم د صەحیحا خۆ دا ژ (أبو الهیاج الأسدي) ڤەدگوهێزت دبێژت: (عەلییێ كوڕێ ئەبوو طالبی) - خودێ ژێ ڕازی بت - گۆتە من: ((ئەز تە ب وێ نەهنێرم یا پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- ئەز پێ هنارتیم؟ كو ئەز پەیكەرەكی نەهێلم ئەگەر نەشكێنم، وقەبرەكێ بلندكری نەهێلم ئەگەر ب عەردی ڤە ڕاست نەكەم)) وهەر د صەحیحا وی دا ژ (ثمامة بن شفي) هاتییە ڤەگوهاستن دبێژت: ((ئەم د گەل (فضالة بن عبید) ی بووین ل وەلاتێ رۆمێ ل روودسێ هەڤالەكێ مە مر، ئینا (فضالة) ی ئەمركر قەبرێ وی بێتە ڕاستكرن، پاشی گۆت: من گوهــ ل پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- بوویە فەرمان ب ڕاستكرنا قەبران كرییە (مەقسەد پێ ئەوە قەبر نەئێنە بلندکرن )))، وئەوێن هە زێدە موخالەفا ڤێ حەدیسێ دكەن وقەبران هند ژ عەردی بلند دكەن حەتا وەكی خانییان لێ بێن، وگونبەدان ل سەر ئاڤا دكەن)).
وپێدا دچت ودبێژت: ((ڤێجا تو بەرێ خۆ بدە ڤێ جوداهییا مەزن د ناڤبەرا وێ یا پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- كرییە شریعەت ووێ مەخسەدا وی پێ هەی د مەسەلا قەبران دا، و د ناڤبەرا وێ دا یا ڤان كرییە شریعەت ومەخسەد پێ هەی، وبێ گومان هند خرابی د وێ چەندێ دا هەنە كو مرۆڤ نەشێت بهژمێرت)) پاشی ئەو وان خرابییان دهژمێرت ودبێژت: ((و ژ وان خرابییان: هندی ئەو شریعەتە یێ پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- بۆ زیارەتا قەبران دانای بۆ بیرئینانا ئاخرەتێیە، ودا قەنجی بگەهتە وی یێ سەرەدانا قەبرێ وی دئێتەكرن كو دوعا بۆ بێنەكرن وداخوازا رەحمێ وگونەهــ ژێبرنێ وسلامەتییێ بۆ بێتەكرن، ڤێجا ئەوێ سەرەدانێ دكەت دا قەنجییێ بگەهینتە خۆ وبگەهینتە مری ژی، بەلێ ڤان موشركان مەسەلە دەرنشیفكر، ودین ڤاژی كر، وئارمانج ژ زیارەتێ كرە ئەو شرك ب مری بێتەكرن، ودوعا ژێ وپێ بێتەكرن، وداخوازا هەوجەیییان ژێ بێتەكرن، وبارینا بەرەكەتێ ژێ بێتە خواستن، وسەركەفتنا ل سەر دوژمنان ژێ بێتە خواستن، وكارێن ب ڤی ڕەنگی، ڤێجا وان خرابی گەهاندە خۆ وگەهاندە مری ژی، وئەگەر خرابی بەس ئەو بت كو وان ئەو ژ دوعایێن خۆ بێ باركرین ئەو بەسە..))( إغاثة اللهفان (1 / 214، 215، 217)).
و ب ڤێ چەندێ ئاشكەرا دبت كو پێشكێشكرنا نەزر وقوربانان بۆ مەزاران شركا مەزنترە، ژ ئەگەرا نەدویكەفتنا سوننەتا پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- د مەسەلا قەبران دا پەیدا دبت، كو ئاڤاهییان ل سەر ئاڤانەكەن ومزگەفتان ل سەر نەدانن، چونكی دەمێ گونبەت ل سەر هاتینە دانان ومزگەفت ومەزار ل دۆر هاتینە ئاڤاكرن نەزانان هزركر ئەوێن د ڤان قەبران دا هاتینە ڤەشارتن مفای یان زیانێ دگەهینن، ودشێن د هەوارا وان بچن یێن هەوارێ ژێ دخوازن، وهەوجەیی یێن وان پێك دئینن یێن گازی دكەنێ، لەو وان نەزر وقوربان پێشكێشی وان كرن، حەتا ئەو بووینە صەنەم وپەرستن بۆ هاتییەكرن وپێغەمبەر -سلاڤ لێ بن- دبێژت: [ اللهم لا تجعل قبري وثناً يعبد - یا رەببی تو قەبرێ من نەكەیە صەنەمەك پەرستن بۆ بێتەكرن ] ( مالك و ئەحمەد ڤەدگوهێزن)، وئەڤ دوعایا وی ژ بەر هندێ بوویە چونكی هندەك ژ وێ دێ ئێتەكرن، وئەو چەندە ل گەلەك وەلاتێن ئیسلامێ ل نك قەبران هاتەكرن، بەلێ قەبرێ وی -سلاڤ لێ بن- و ژ بەر بەرەكەتا دوعایا وی خودێ پاراست، هەر چەندە دبت ل مزگەفتا وی هندەك خەلەتی ژ هندەك نەزانان پەیدا ببن، بەلێ ئەو نەشێن بگەهنە قەبرێ وی، چونكی قەبرێ وی د مالا وی دایە نە كو ل مزگەفتێیە، ویێ دیواركرییە، وەكی (ابن القیم) ێ زانا - خودێ رەحمێ پێ ببەت د (نوونی) یا خۆ دا دبێژت:
فأجاب رب العالمين دعاءه
وأحاطه بثلاثة الجدران
ناڤبڕا چارێ
مەزنكرنا پەیكەر و وێنەیێن بۆ
بیرئینان هاتینە چكلاندن
(تمثال - پەیكەر) ئەو وێنەیێ چێكرییە ل سەر ڕەنگێ مرۆڤی یان حەیوانی یان هەر تشتەكێ خودان رح بت، و (نصب) د زمانی دا بۆ ئالایی دئێتە گۆتن، وبۆ وان بەران یێن موشركان قوربان ل نك ڤەدكوشتن، وپەیكەرێن بۆ بیرئینان هاتینە چكلاندن: ئەو پەیكەرێن چكلاندینە ل مەیدانان بۆ ساخكرنا بیرئینانا سەرۆكەكی یان مەزنەكی.
وپێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- ئەم ژ وێنەكێشییا خودان رحان داینە پاش، نەخاسم وێنەیێن مرۆڤێن مەزن وەكی زانا ومەلك وسەركێش وسەرۆكان، چ ئەڤ وێنە ل سەر دەپەكی یان كاغەزەكێ بێتە نەخشاندن، یان ژی ل سەر دیواری وپاتەیەكی بت، یان ژی ب ڕێكا كامیرێ بت، یان ب ڕێكا كۆلانا د بەری بت ل سەر ڕەنگێ پەیكەران، وپێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- ئەم ژ هلاویستنا وێنەیان ب دیواران ڤە وچكلاندنا پەیكەران داینە پاش، چونكی ئەڤ چەندە دبتە ڕێك بۆ شركێ، وئێكەمین شرك ل سەر ڕوییێ عەردی چێبووی ژ ئەگەرا چێكرنا وێنەیان وچكلاندنا پەیكەران بوو، ئەڤە دەمێ هندەك مرۆڤێن چاك د ناڤ مللەتێ نووحی دا مرین ئەو گەلەك ل سەر ب خەم كەفتن، ئینا شەیتانی ئێخستە سەر دلێن وان كو ئەو پەیكەرێن وان مرۆڤێن چاك ل دیوانێن خۆ بدانن وناڤێن وان بداننە سەر، ئینا وان وە كر و ل سەری پەرستن بۆ وان نەدكر، حەتا ئەو دەستەكا مرۆڤان مرین وزانین هاتییە ژبیركرن، پەرستنا وان هاتەكرن (بوخاری ڤەدگوهێزت ).
ودەمێ خودێ پێغەمبەرێ خۆ نووح -سلاڤ لێ بن- هنارتی دا ئەو وان ژ ڤێ شركێ بدەتە پاش، مللەتێ وی د گازییا وان نەهات وڕژدی ل سەر پەرستنا وان پەیكەرێن چكلاندی یێن بووینە صەنەم كر: [ وَقَالُوا لا تَذَرُنَّ آلِهَتَكُمْ وَلا تَذَرُنَّ وَدّاً وَلا سُوَاعاً وَلا يَغُوثَ وَيَعُوقَ وَنَسْرا - ووان گۆت: هوین پەرستنا خوداوەندێن خۆ نەهێلن دا عیبادەتێ خودایەكێ ب تنێ بكەن، وهوین وەددی وسواعی ویەغووثی ویەعووقی ونەسری نەهێلن ] (نوح: 23)، وئەڤە ناڤێن وان زەلامان بوون یێن وان پەیكەرێن وان چێكرین دا بیرئینانا وان ساخ بكەن وبهایێ وان مەزن بكەن.
ڤێجا بەرێ خۆ بدێ ژ بەر ڤان پەیكەرێن بۆ بیرئینان هاتینە چكلاندن چ ڕەنگێ شركا ب خودێ ونەگوهدارییا پێغەمبەران پەیدا بوو؟! تشتێ بوویە ئەگەرا تێبرنا وان ب تووفانێ وبێ بهایییا وان ل نك خودێ و ل نك بەنییان ژی (شرکا مللەتێ ئیبراهیمی ب پەرستنا پەیکەران و مانا ل نك وان بوو ، و شرکا ئسرائیلییان ب پەرستنا وان بوو بۆ پەیکەرێ وێ گولکێ یا سامری بو وان ژ زێری چێکری ، و شرکا فەلان ب پەرستنا وان بوو بو خاچێ یا کو ئەو دبێژن لسەر رەنگێ مەسیحی یە سلاڤ لێ بن )، تشتێ مەترسییا وێنەكێشییێ وچكلاندنا پەیكەران بۆ تە نیشا تە ددەت، و ژ بەر ڤێ ئێكێ پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- لەعنەت ل وێنەكێشان كرییە، وگۆتییە كو عەزابا وان ل ڕۆژا قیامەتێ ژ یا هەمی مرۆڤان پترە، وفەرمان ب شكاندنا پەیكەران كرییە، وگۆتییە كو ملیاكەت ناچنە د وی خانی ڤە یێ پەیكەرەك لێ بت، ئەڤە هەمی ژ بەر خرابییا وان ودژوارییا مەترسییا وان ل سەر باوەرییا ئوممەتێ، چونكی ئێكەمین شرك ل سەر ڕوییێ عەردی پەیدا بووی ژ بەر چكلاندنا پەیكەران بوو، چ ل دیوانخانەیان بت، چ ل مەیدان وباغچەیان بت، ب شریعەت ئەو هەمی یا حەرامە، ژ بەر كو ئەو ڕێكەكە بۆ شركێ وخرابییا عەقیدێ، وئەگەر كافر ئەڤرۆ ڤی كاری بكەن ژ بەر كو وان چو عەقیدە نینن ئەو بپارێزت، بۆ موسلمانا چێ نابت پشكدارییا وان د ڤی كاری دا بكەن، دا عەقیدا وان ژێدەرا هێز وبەختەوەرییا وان بێتە پاراستن، ونابت بێتە گۆتن: ڤێ گاڤێ مرۆڤ ژ ڤێ قویناغێ بوورینە وتەوحید وشرك زانییە، چونكی شەیتان چاڤەرێیی جیلێن پاشەڕۆژێیە دەمێ نەزانین د ناڤ وان دا بەلاڤ دبت، وەكی وی د گەل مللەتێ نووحی كری دەمێ زانایێن وان مرین ونەزانین د ناڤ دا بەلاڤ بووی، وەكی ئیبراهیمی -سلاڤ لێ بن- گۆتی: [ وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الأَصْنَام - وتو من وعەیالێ من ژ هندێ بپارێزە كو ئەم صەنەمان بپەرێسین ] (إبراهیم: 35) ڤێجا ئەو ژ خۆ ترسا ب فتنە بچت، هندەك پێشییان گۆتییە: ((وپشتی ئیبراهیمی كی هەیە ژ خۆ نەترست؟)).
ناڤبڕا پێنجێ
تڕانەكرنا ب دینی وسڤككرنا پیرۆزییێن وی
تـڕانـەكرنا ب دینی دەركەفتنا ژ ئیسلامێ ودینییە ب ئێكجاری، خودێ دبێژت: [ قُلْ أَبِاللَّهِ وَآيَاتِهِ وَرَسُولِهِ كُنتُمْ تَسْتَهْزِئُونَ. لا تَعْتَذِرُوا قَدْ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُم - تو ئەی موحەممەد بێژە وان: ئەرێ هەوە ب خودێ وئایەتێن وی وپێغەمبەرێ وی یاری دكرن؟ هوین داخوازا لێبۆرینێ نەكەن چو مفا د داخوازا هەوە دا نینە، چونكی هوین ب ڤێ گۆتنا خۆ یێن كافربووین ] (التوبة: 65، 66).
ئەڤ ئایەتە دەلیلە كو تڕانەكرنا ب خودێ كوفرە، وتڕانەكرنا ب پێغەمبەری كوفرە، وتڕانەكرنا ب ئایەتێن خودێ كوفرە، ڤێجا هەچییێ تڕانەیان ب ئێك ژ ڤان بكەت ئەو وی تڕانە ب هەمییان كر، وئەوا ژ ڤان منافقان چێبووی تڕانەكرنا ب پێغەمبەری وصەحابییێن وی بوو، ئینا ئەڤ ئایەتە هاتە خوارێ.
وتڕانەكرنا ب ڤان تشتان ئێك ئێكێ دكێشت، وئەوێن تڕانەیان ب تەوحیدا خودێ دكەن ودوعاكرنا ژ مرییان مەزن دبینن، وئەگەر فەرمان ب تەوحیدێ لێ هاتەكرن وئەو ژ شركێ هاتنە پاشڤەلێدان، وەكی خودێ گۆتی: [ وَإِذا رَأَوْكَ إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلا هُزُواً أَهَذا الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ رَسُولاً. إِنْ كَادَ لَيُضِلُّنَا عَنْ آلِهَتِنَا لَوْلا أَنْ صَبَرْنَا عَلَيْهَا - ودەمێ ئەڤ بوتپەرێسە تە دبینن ئەی موحەممەد ئەو یارییان بۆ خۆ ب تە دكەن ودبێژن: ئەڤەیە یێ كو دبێژت خودێ ئەو بۆ مە یێ هنارتی پێغەمبەر؟ نێزیك بوو ئەو ب ئەزمانێ خۆ یێ موكم بەرێ مە ژ پەرستنا صەنەمێن مە وەرگێڕت، ئەگەر مە خۆ ل سەر پەرستنا وان موكم نەكربا ] (الفرقان: 41، 42).
ڤێجا وان تڕانە ب پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- كرن دەمێ وی ئەو ژ شركێ پاشڤەلێداین، وموشرك وبوتپەرێسان هەر تان ل پێغەمبەران ددان وئەو ب عەقل سڤكی وسەرداچوون ودیناتییێ سالۆخ ددان هەر جارەكا وان ئەو بۆ تەوحیدێ گازی كربن، ویێن وەكی وان ژی ب ڤی ڕەنگینە، ئەگەر وان دیت ئێكێ بەرێ وان ددەتە تەوحیدێ ئەو دێ تڕانەیان پێ كەن، ژ بەر وێ شركا ل نك وان هەی، خودێ دبێژت: [ وَمِنْ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَندَاداً يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّه - وهندەك مرۆڤ هەنە ژبلی خودێ صەنەمان بۆ خودێ دكەنە هەڤتا، ووێ ڤیان ومەزنی وگوهدارییێ یا هێژای خودێ ب تنێ بت ددەنە وان ] (البقرة: 165).
ڤێجا هەچییێ حەز ژ چێكرییەكی بكەت وەكی كو حەز ژ خودێ دكەت ئەو موشركە، ودڤێت ڤیانا بۆ خودێ وڤیانا د گەل خودێ بێنە ژێك جوداكرن، وئەوێن هە یێن كو قەبر كرینە صەنەم دێ بینی ئەو تڕانەیان ب وی تشتی دكەن یێ ژ تەوحیدا خودێ وپەرستنا وی بت، ووی تشتێ وان ژبلی خودێ بۆ خۆ كرییە مەهدەرچی ئەو مەزن دكەن، وئێك ژ وان ژ درەو ب خودێ سویند دخۆت سویندا مەزن بەلێ بستە ناكەت ژ درەو ب شێخێ خۆ سویند بخۆت، وگەلەك دەستەك ژ وان هەنە دێ بینی ئێك ژ وان هزر دكەت دەمێ ئەو هەوارێن خۆ دگەهینتە شێخێ خۆ - ل نك قەبرێ وی یان ل جهەكێ دی - بۆ وی چێترە ژ هندێ دەمێ ئەو بەری سپێدێ ل مزگەفتێ دوعایان بۆ خۆ ژ خودێ دكەت! وتڕانەیان بۆ خۆ ب وی دكەت یێ ل سەر ڕێكا وی نەبت، وگەلەك ژ وان مزگەفتان خراب دكەن ومەزاران ئاڤا دكەن، ڤێجا ما ئەڤە نە ژ تڕانەكرنا وانە ب خودێ وئایەتێن وی وپێغەمبەرێ وی، ومەزنكرنا وانە بۆ شركێ؟ ( مجموع الفتاوى: (15 / 48، 49)) وئەڤە گەلەك ل نك قەبر پەرێسان پەیدا دبت.
وتڕانەكرن دو ڕەنگە:
•یێ ئێكێ: تڕانەكرنا ئاشكەرا، وەكی وێ یا ئایەت پێ هاتییە خوارێ، وئەو گۆتنا وانە: مە كەس وەكی ڤان قورئانخوینێن خۆ نەدیتینە، دزك مەزن وئەزمان درەوین، و ل دەمێ شەڕی دترسینۆك. یان گۆتنێن تڕانەپێكەرێن ب ڤی ڕەنگی، وەكی گۆتنا هندەك ژ وان: دینێ هەوە دینەكێ پێنجێیە، وگۆتنا هندەكێن دی: دینێ هەوە دینەكێ پویچە، وگۆتنا وان یێن كو دەمێ مرۆڤێن فەرمانا ب چاكییێ دكەن وخەلكی ژ خرابییان ددەنە پاش دبینن - وەك تڕانەكرن ب وان - دبێژن: ئەڤە خودانێن دینی هاتن! وهەمی گۆتنێن دی یێن ب ڤێ ڕەنگی یێن ب زەحمەتە مرۆڤ بشێت بهژمێرت، ژ وان گۆتنێن مەزنتر ژ وێ یا ئایەت ژ بەر هاتییە خوارێ.
•ڕەنگێ دووێ: تڕانەكرنا نەئاشكەرا، وئەڤە بەحرەكا بێ لێڤە، وەكی: ئیشارەتكرنا ب چاڤان، ودەرێخستنا ئەزمانی، وشۆڕكرنا لێڤان، وئیشارەتێ ب دەستان ل دەمێ خواندنا قــورئـانــێ یان سونـنـەتــێ، یان ل دەمێ فەرمانا ب باشـیـیـێ وپاشڤەبرنا ژ خرابییێ(مجموعة التوحيد النجدية: بپ 409).
ووەكی ڤێیە دەمێ هندەك دبێژن: ئیسلام ب كێر سەدسالا بیستێ نائێت، وهەما ئەو ب كێر چەرخێن ناڤین دهات، وئەو پاشكەفتنە، و د لایێ دانانا جزایان دا هۆڤاتی تێدا هەیە، وئیسلامێ زۆرداری ل ژنێ كرییە ومافێن وێ نەداینێ، دەمێ بەردان دورستكری وئینانا پتر ژ ژنەكێ دورستكری، یان دەمێ هندەك دبێژن: حوكمكرنا ب قانوینێن مرۆڤان داناین چێترە ژ حوكمكرنا ب شریعەتێ ئیسلامێ، وهەر كەسێ بەرێ خەلكی بدەتە تەوحیدێ ووان ژ پەرستنا قەبران بدەتە پاش ئەو دبێژن ئەڤە: یێ توندڕێیە، دڤێت موسلمانان ژێكڤە بكەت، یان: ئەڤە وەهاببییە، یان: ئەڤە دینەكێ نوییە، وهەر پەیڤەكا ب ڤی ڕەنگی بت یا كو ببتە خەبەر بۆ دینی ودینداران، یان تڕانە ب عەقیدا دورست، و ژ ڤی ڕەنگییە دەمــێ ئــەو ئێكی دبینن ل دویڤ سوننەتا پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- دچت، دێ بێژنێ: دین نە د ڕیهان ڕایە، وەك تڕانەكرنا ب ڕیهان، وهەر پیسەگۆتنەكا دی یا ب ڤی ڕەنگی بت.
ناڤبڕا شەشێ
حوكمكرنا ب وی تشتێ خودێ نەئینایە خوارێ
ژ پێتڤییێن باوەرییا ب خودێ وپەرستنا وییە مرۆڤ خۆ بێختە ژێر حوكمێ وی و ب شریعەتێ وی رازی ببت، و ل دەمێ هەڤڕكییا د گۆتن وباوەری وخوین ومال وهەمی مافان دا ل كیتابا وی وسوننەتا پێغەمبەرێ وی بزڤڕت، وپێتڤییە ل سەر مللەتی كو وی حوكمێ خودێ د كیتابا خۆ یان د سوننەتا پێغەمبەرێ خۆ دا -سلاڤ لێ بن- ئینایە خوارێ ل سەر خۆ ب كاربینت، خودێ د دەر حەقا كاربدەستان دا دبێژت: [ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الأَمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا وَإِذَا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ- هندی خودێیە فەرمانێ ل هەوە دكەت كو هوین وان ئێمانەتان یێن د دەست هەوە دا بگەهیننە خودانان، ڤێجا تەخسیرییێ تێدا نەكەن، وئەو فەرمانێ ل هەوە دكەت كو هوین ب دادییێ حوكمی د ناڤبەرا مرۆڤان دا بكەن ] (النساء: 58).
و د دەر حەقا مللەتی دا دبێژت: [ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُوْلِي الأَمْرِ مِنْكُمْ فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ ذَلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيل - ئەی گەلی ئەوێن د باوەرییا خۆ دا دڕاستگۆ، د بەرسڤا فەرمانێن خودێ وەرن وبێ ئەمرییا وی نەكەن، و د بەرسڤا پێغەمبەری سلاڤ لێ بن وەرن وگوهدارییا وێ حەقییێ بكەن یا ئەو پێ هاتی، وگوهدارییا مەزن وكاربدەستێن خۆ بكەن بەلێ نە د بێ ئەمرییا خودێ دا، وئەگەر هوین د ناڤبەرا خۆ دا ل سەر تشتەكی ب هەڤڕكی چوون، هوین حوكمێ وی تشتی بۆ كیتابا خودێ وسوننەتا پێغەمبەرێ وی موحەممەدی سلاڤ لێ بن بزڤڕینن، ئەگەر هەوە ب دورستی باوەری ب خودێ وڕۆژا حسێبێ هەبت. ئەڤ زڤڕاندنا بۆ كیتاب وسوننەتێ بۆ هەوە ژ هەڤڕكییێ وژێكڤەبوونێ چێترە، ودویماهییا وێ باشترە ] (النساء: 59).
پاشی خودێ ئاشكەراكر كو باوەری وحوكمكرنا ب وێ یا خودێ نەئینایە خوارێ پێكڤە كۆم نابن دەمێ گۆتی: [ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنزِلَ مِنْ قَبْلِكَ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ وَيُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُضِلَّهُمْ ضَلالاً بَعِيدا - ئەی موحەممەد ما تە كارێ وان منافقان نە زانییە ئەوێن ژ درەو دبێژن وان باوەری ب وێ ئینایە یا بۆ تە هاتییە خوارێ كو قورئانە، و ب وێ ژی یا بەری تە بۆ پێغەمبەران هاتییە خوارێ، ووان د حەلكرنا هەڤڕكییان دا دڤێت حوكمێ خۆ ببەنە نك وی شریعەتێ بەتال یێ خودێ نە دانای، وئەو ب خۆ فەرمان یا ل وان هاتییە كرن كو ئەو باوەرییێ ب وی نەئینن؟ وشەیتانی دڤێت وان ژ ڕێكا حەق دویربكەت، دویراتییەكا دویر ] (النساء: 60)، حەتا گۆتنا خودێ: [ فَلا وَرَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لا يَجِدُوا فِي أَنفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيما - خودایێ مەزن ب خۆ سویند خوارییە كو ئەوێن هە ب دورستی باوەرییێ نائینن حەتا ئەو د ژینا تە دا تە د وی تشتی دا یێ هەڤڕكی سەرا د ناڤبەرا وان دا پەیدا دبت نەكەنە فەماندار (حەكەم)، وسوننەتا تە پشتی مرنا تە نەكەنە حەكەم، پاشی د دەرحەقا وێ دا یا تە فەرمان پێ دای ئەو چو دلتەنگییەكێ ل نك خۆ نەبینن، و د گەل هندێ ژی ئەو ب دورستی خۆ ب دەست ڤە بەردەن ] (النساء: 65).
ڤێجا - ب سویندێ - خودایێ مەزن وی كەسی ژ باوەرییێ بێ بار دكەت یێ حوكمێ خۆ نەبەتە نك پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- و ب حوكمێ وی رازی نەبت وخۆ تەسلیمی وی نەكەت، هەر وەسا وی حوكم ب كوفر وزۆرداری وفاسقییا وان كاربدەستان ژی دا یێن حوكمی ب وێ نەكەن یا خودێ ئینایە خوارێ دەمێ گۆتی: [ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنزَلَ اللَّهُ فَأُوْلَئِكَ هُمْ الْكَافِرُونَ - وئەوێن حوكمێ خودێ یێ وی د كیتابا خۆ دا ئینایە خوارێ گوهاڕتی، وئەو ڤەشارتی، وباوەری پێ نەئینای، وكار ب حوكمەكێ دی كری، ئەون یێن كافر ] (المائدة: 44)، [ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنزَلَ اللَّهُ فَأُوْلَئِكَ هُمْ الظَّالِمُون - وهەچییێ حوكمی ب وێ نەكەت یا خودێ د تۆلسـتـانـدنـێ دا ئینایە خوارێ ئەو ئەون یێن زێدەگاڤی ل سەر توخویبێن خودێ كری ] (المائدة: 45)، [ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنزَلَ اللَّهُ فَأُوْلَئِكَ هُمْ الْفَاسِقُون - وهەچییێ حوكمی ب وێ نەكەت یا خودێ ئینایە خوارێ ئەو ئەون یێن ژ فەرمانا وی دەركەفتین، وبێ ئەمرییا وی كری ] (المائدة: 47).
ودڤێت حوكم ب وێ بێتەكرن یا خودێ ئینایە خوارێ، و د هەمی وان تشتان دا یێن دبنە جهێ هەڤڕكییێ د ناڤبەرا زانایان دا د گۆتنێن وان یێن ئجتهادی دا دڤێت حوكمدارییا یا خودێ بت، وتشتێ كیتاب وسوننەت پێ نەهات بت ژێ نائێتە قەبویلكرن، بێ تەعەصصوب بۆ مەزهەبەكی یان گۆتنا ئیمامەكی، وحوكمداری دڤێت یا خودێ بت د هەمی هەڤڕكییان دا نە ب تنێ د بارێ كەسایەتی دا وەكی كو ل هندەك دەولەتێن خۆ بۆ ئیسلامێ پالڤەددەن هەی، چونكی ئیسلام ئێكە ونائێتە پرتپرتكرن، خودێ دبێژت: [ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً - گەلی ئەوێن باوەری ب خودێ ئینای كو خودایە و ب موحەممەدی كو پێغەمبەرە و ب ئیسلامێ كو دینە، وەرنە د هەمی شریعەتێن ئیسلامێ دا، وكاری ب هەمی ئەحكامێن وێ بكەن، وتشتەكی ژێ نەهێلن ] (البقرة: 208).
وخودێ دبێژت: [ أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتَابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ - ئەرێ ڤێجا هوین باوەرییێ ب هندەك ئەحكامێن تەوراتێ دئینن وكافرییێ ب هندەكێ دكەن؟ ] (البقرة: 85).
وهەر وەسا یا فەرە ل سەر دویكەفتییێن مەزهەب ومەنهەجێن هەڤچاخ كو گۆتنێن ئیمامێن خۆ بۆ كیتاب وسوننەتێ بزڤڕینن، ویا ڕێككەفتی بت د گەل كیتابێ وسوننەتێ ژ گۆتنێن وان بلا ئەو كاری پێ بكەن، ویا ڕێككەفتی نەبت ژێ بلا بێ تەعەصصوب بزڤڕینن، و ب تایبەتی د مەسەلێن عەقیدێ دا، وهندی ئیمامن - خودێ رەحمێ پێ ببەت - ئەو ب خۆ شیرەتێ ب ڤێ چەندێ دكەن، وئەڤە مەزهەبێ وان هەمییانە، وهەچییێ ڤێ چەندێ نەكەت ئەو دویكەفتییێ وان نینە، ئەگەر خۆ خۆ بۆ وان پالڤەدەت ژی، وئەو دێ ژ وان بت یێ خودێ د دەر حەقێ دا گۆتی: [ اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَاباً مِنْ دُونِ اللَّهِ وَالْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ - وان زانا وعیبادەتكەر بۆ خۆ كرنە خوداوەند شریعەت بۆ ددانان، ووان پێگیری پێ دكر وشریعەتێ خودێ دهێلا، ووان عیسایێ مەسیح كوڕێ مەریەمێ بۆ خۆ كرە خودێ وپەرستن بۆ كر ] (التوبة: 31).
وئایەت نەیا تایبەتە بۆ فەلان، بەلكی ژ هەر ئێكی دگرت یێ وێ بكەت یا ئەو دكەن، وهەچییێ وێ نەكەت یا خودێ وپێغەمبەرێ وی -سلاڤ لێ بن- فەرمان پێ كری كو حوكمی د ناڤبەرا خەلكی دا ب وێ بكەت یا خودێ نەئینایە خوارێ، یان دویكەفتنا دلچوونێن خۆ بكەت ووێ چەندێ بخوازت، ئەو وی ئیسلام وباوەری هێلا، ئەگەر خۆ ب دەڤی بێژت ئەو خودان باوەرە ژی، چونكی خودێ ئەو كەس درەوین دەرێخستییە یێ وێ چەندێ بخوازت وخۆ ب خودان باوەر بزانت، وەكی گۆتی: [ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنزِلَ مِنْ قَبْلِكَ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ وَيُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُضِلَّهُمْ ضَلالاً بَعِيدا - ئەی موحەممەد ما تە كارێ وان منافقان نە زانییە ئەوێن ژ درەو دبێژن وان باوەری ب وێ ئینایە یا بۆ تە هاتییە خوارێ كو قورئانە، و ب وێ ژی یا بەری تە بۆ پێغەمبەران هاتییە خوارێ، ووان د حەلكرنا هەڤڕكییان دا دڤێت حوكمێ خۆ ببەنە نك وی شریعەتێ بەتال یێ خودێ نە دانای، وئەو ب خۆ فەرمان یا ل وان هاتییە كرن كو ئەو باوەرییێ ب وی نەئینن؟ وشەیتانی دڤێت وان ژ ڕێكا حەق دویربكەت، دویراتییەكا دویر ] (النساء: 60)، و ژ پەیڤا (یزعمون) دئێتە زانین كو باوەری ل نك وان نینە، چونكی (یزعمون) پترین جاران بۆ وێ گۆتنێ دئێتە ب كارئینان یا درەوین دبێژت، ئەوێ گۆتن وكریارا وی د گەل ئێك نەگونجت، تشتێ ڤێ بنەجه دكەت گۆتنا خودێیە: [ وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِه - وئەو ب خۆ فەرمان یا ل وان هاتییە كرن كو ئەو باوەرییێ ب وی نەئینن ]، چونكی كوفرا ب طاغووتی ستوینا تەوحیدێیە، وەكی د ئایەتا (البقرة) دا هاتی ( یەعنی گوتنا خودێ: [ فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدْ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى - ڤێجا هەچیێ کافرییێ ب وان هەمی تشتان بکەت یێن ژبلی خودێ پەرستن بو دئێتەکرن و باوەریێ ب خودێ بینت ، ئەو لسەر رێکا باشتر موکم و سەرراست بو ، و وی خو ب وەریسێ نەئێتە برین ڤە ژ دینی گرت ] ئايەتا (256) ژ سوورەتا (البقرة))، ڤێجا ئەگەر ئەڤ ستوینە ل نك مرۆڤی پەیدا نەبوو، ئەو نابتە (موەححد) وتەوحیدە بناخەیێ باوەرییێ یێ كو هەمی كریار پێ چاك دبن، وئەگەر نەبت ئەو خراب دبن، وەكی ئەو یا ئاشكەرا د گۆتنا خودێ دا: [ فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدْ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى - ڤێجا هەچییێ كافرییێ ب وان هەمی تشتان بكەت یێن ژبلی خودێ پەرستن بۆ دئێتەكرن وباوەرییێ ب خودێ بینت، ئەو ل سەر ڕێكا باشتر موكم وسەرڕاست بوو، ووی خۆ ب وەریسێ نەئێتە بڕین ڤە ژ دینی گرت ].
ونەفیكرنا باوەرییێ ژ وی كەسێ حوكمی ب وێ نەكەت یا خودێ ئینایە خوارێ، دەلیلە كو ب كارئینانا شریعەتێ خودێ باوەرییە، وموسلمان دڤێت پەرستنا خودێ بكەت، ونە ب تنێ شریعەتێ خودێ ب كاربینت چونكی ب كارئینانا وی بۆ خەلكی چێترە وتەناهی پتر پێ دئێتە پاراستن، چونكی هندەك مرۆڤ هەنە گەلەك ل دۆر ڤی لایی دزڤڕن ولایێ ئێكێ ژبیر دكەن، وخودێ تانێ ل وی كەسی ددەت یێ ژ بەر بەرژەوەندییەكا خۆ شریعەتێ ب كاردئینت، بێی كو مەخسەدا وی ب وێ چەندێ پەرستنا خودێ بت، وەكی گۆتی: [ وَإِذَا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ. وَإِنْ يَكُنْ لَهُمْ الْحَقُّ يَأْتُوا إِلَيْهِ مُذْعِنِينَ- وئەگەر د هەڤڕكییێن وان دا ژ وان هاتە خواستن ئەو حوكمی ب كیتابا خودێ و ب گۆتنا پێغەمبەرێ وی بكەن، هنگی دەستەكەك ژ وان دێ پشت ددەت وحوكمێ خودێ وحوكمێ پێغەمبەرێ وی قەبویل ناكەت، هەر چەندە حەقییا بێ گومان ئەوە. وئەگەر حەقی ل لایێ وان بت ئەو دێ خۆ ب دەست ئەمرێ پێغەمبەری ڤە سلاڤ لێ بن بەردەن وپێ ڕازی بن، چونكی ئەو دزانن پێغەمبەر حوكمی ب حەقییێ دێ كەت ] (النور: 48، 49)، یەعنی: ئەو بەس خەمێ ژ وێ دخۆن یا ل دویڤ دلێ وان بت، وتشتێ ل دویڤ دلێ وان نەبت ئەو پشت ددەنێ، چونكی دەمێ ئەو حوكمێ خۆ دبەنە نك پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- مەخسەدا وان ئەو نینە ئەو پەرستنا خودێ بكەن.
خودێ دبێژت: [ َمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنزَلَ اللَّهُ فَأُوْلَئِكَ هُمْ الْكَافِرُونَ - وئەوێن حوكمێ خودێ یێ وی د كیتابا خۆ دا ئینایە خوارێ گوهاڕتی، وئەو ڤەشارتی، وباوەری پێ نەئینای، وكار ب حوكمەكێ دی كری، ئەون یێن كافر ] (المائدة: 44).
ژ ڤێ ئایەتێ دئێتە زانین: كو حوكمكرنا ب وێ یا خودێ نەئینایە خوارێ كوفرە، وئەڤ كوفرە هندەك جاران كوفرا مەزنترە خودانی ژ دینی دەردئێخت، وهندەك جاران ئەو كوفرا بچویكترە خودانی ژ دینی دەرنائێخت ل دویڤ حالێ حاكمی، ئەگەر وی باوەركر كو حوكمێ ب وێ یا خودێ ئینایە خوارێ تشتەكێ واجب نینە وئەوێ ب كەیفا خۆیە، یان سڤكی ب حوكمێ خودێ كر وهزركر ئەو قانوینێن خەلكی داناین ژ حوكمێ خودێ چێترە یان وەكی وییە، یان حوكمێ خودێ ب كێر ڤی زەمانی نائێت، یان دەمێ ئەو حوكمی ب وێ دكەت یا خودێ نەئینایە خوارێ مەخسەدا وی ئەو بت كافر ومنافقان رازی بكەت، ئەڤە كوفرا مەزنترە.
وئەگەر ئەو باوەر بكەت كو حوكمكرنا ب وێ یا خودێ ئینایە خوارێ واجبە، ووی ئەو حوكم د ڤێ مەسەلێ دا زانی و ب كارنەئینا، هەر چەندە ئەو دزانت كو ئەو یێ هەژی جزادانێیە، ئەڤە یێ گونەهكارە، وكافرە كوفرەكا بچویكتر. وئەگەر وی حوكمێ خودێ د مەسەلێ دا نەزانی هەر چەندە وی خۆ زەحمەت ژی دایە كو بزانت، بەلێ نەزانی یان خەلەت بوو، ئەڤە یێ خەلەتە وسەرا خۆ وەستاندنا وی خێر دێ بۆ ئێتە نڤیسین، وخودێ گونەها وی دێ بۆ وی ژێ بەت (شرح الطحاوية، بپ 363-364 )، وئەڤە د دەر حەقا حوكمكرنا د مەسەلا تایبەت دایە، وحوكم د مەسەلا گشتی دا یا جودایە، (شیخ الإسلام ابن تیمیة) (مجموع الفتاوى (35 / 388)): ((ئەگەر حاكم یێ دیندار بت، بەلێ ئەو بێی زانین حوكمی بكەت، ئەو دێ ژ خەلكێ ئاگری بت، وئەگەر ئەو یێ زانا بت بەلێ حوكمی ب وێ حەقییێ نەكەت یا ئەو دزانت، ئەو دێ ژ خەلكێ ئاگری بت، وئەگەر وی بێ دادی وزانین حوكم كر یا هەژیتر بۆ وی ئەوە ئەو ژ خەلكێ ئاگری بت، ئەڤە ئەگەر وی حوكم د مەسەلەكێ دا بۆ كەسەكی كر. وئەگەر وی د حوكمەكێ گشتی دا د دینێ موسلمانان دا حوكم كر، وحەقی كرە نەحەقی، ونەحەقی كرە حەقی، وسوننەت كرە بیدعە، وبیدعە كرە سوننەت، وقەنجی كرە خرابی، وخرابی كرە قەنجی، وپاشڤەبرن ژ وێ كر یا خودێ وپێغەمبەرێ وی فەرمان پێ كری، وفەرمان ب وێ كر یا خودێ وپێغەمبەرێ پاشڤەبرن ژێ كری، ئەڤە ڕەنگەكێ دییە خودایێ هەمی چێكرییان وخودایێ پێغەمبەران وخودانێ ڕۆژا جزادانێ یێ حەمد ل بەراهییێ ودویماهییێ بۆ وی، حوكمی تێدا دكەت: [ لَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ - حوكمداری یا وییە، وهوین پشتی مرنێ بۆ حسێب وجزادانێ دێ زڤڕنە نك وی ] (القصص: 88)، [ هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيداً - ئەوە یێ پێغەمبەرێ خۆ موحەممەد سلاڤ لێ بن ب رێنیشادانەكا ئاشكەرا ودینێ ئیسلامێ هنارتی، دا ئەو وی دینی ب سەر هەمی دینان بێخت، وخودێ تێرا تە هەیە ئەی موحەممەد، شاهد بت كو ئەو دێ پشتەڤانییا تە كەت ودینێ تە ب سەرئێخت ] (الفتح: 28)..)).
ودبێژت: ((بێ گومان هەچییێ باوەر نەكەت كو حوكمكرنا ب وێ یا خودێ بۆ پێغەمبەرێ خۆ ئینایە خوارێ واجبە ئەو كافرە، وهەچییێ بۆ خۆ حەلال بكەت كو حوكمی د ناڤبەرا مرۆڤان دا ب وێ بكەت یا ئەو دبینت دادییە بێی كو ل دویڤ وێ بچت یا خودێ ئینایە خوارێ ئەو كافرە، چونكی چو مللەت نینن ئەگەر فەرمانێ ب دادییا د حوكمی دا نەكەت، ودبت د دینێ وان دا دادی ئەو بت یا مەزنێن وان ببینن دادییە، بەلكی گەلەك ژ وان یێن خۆ ب موسلمان دزانن ژی حوكمی ب وان عەدەتێن خۆ دكەن یێن خودێ نەئیناینە خوارێ وەكی چیڤانۆكێن دەشتێ (یێن وان ژ باب وباپیران وەرگرتین)، وئەو ژ وان میرانە یێن گوهداری بۆ دئێتەكرن، وئەو دبینن كو حوكم دڤێت ب ڤان چیڤانۆكان بێتەكرن نە كو ب كیتاب وسوننەتێ، وئەڤە كوفرە، وگەلەك كەس موسلمان بووینە بەلێ حوكمی ب وان عەدەتان دكەن یێن مەزن فەرمانێ پێ دكەن، ئەڤان ئەگەر زانی كو بۆ وان چێ نابت ئەو حوكمی ب وێ نەكەن یا خودێ ئینایە خوارێ وپێگیری ب وێ چەندێ نەكر، بەلكی ئەو بۆ خۆ حەلال دكەن كو حوكمی ب وێ بكەن یا خودێ نەئینایە خوارێ ئەو كافرن)).
و (شیخ محمد بن إبراهیم) دبێژت: ((وئەوا بۆ دئێتە گۆتن كوفرەكا د بن كوفرێ دا ئەوە ئەگەر وی ئێكێ ژبلی خودێ كرە حەكەم د گەل كو وی باوەری هەیە كو ئەو یێ گونەهكارە، وكو حوكمێ خودێیە حەقی، وئەڤی جار وباران ئەڤە ژێ چێ دبت، بەلێ ئەوێ قانوینان ب ڕێز تەرتیب بدانت وكاری پێ بكەت ئەو كوفرە، خۆ ئەگەر بێژت ژی: ئەم د خەلەتین وحوكمێ شریعەتی عادلترە، ئەڤە ئەو كوفرە یا خودانی ژ دینی دەردئێخت))(ژ راپورتا شیخ محمد بن ٳبراهیم ، بەرێ خو بدە فەتوایێت وی 12/280 ).
مەعنا وی - خودێ رەحمێ پێ ببەت - جوداهی ئێخستە ناڤبەرا حوكمێ جوزئی یێ دوبارە نەبت، وحوكمێ گشتی یێ دبتە جهێ لێزڤڕینێ د هەمی حوكمان دا، یان د پترییا وان دا، وئاشكەراكر كو ئەڤە ئەو كوفرە یا ئێكجار خودانی ژ دینی دەردئێخت، ئەڤە چونكی هەچییێ شریعەتی لادەت وقانوینەكا دانایی ل جهی بدانت وپێ بگوهۆڕت، ئەڤە دەلیلە كو ئەو قانوینێ ژ شریعەتی باشتر وچێتر دبینت، وبێ گومان ئەڤە كوفرا مەزنترە یا خودانی د دینی دەردئێخت، وتەوحیدێ دشكێنت.
ناڤبڕا حەفتێ
دانەخۆیا مافێ شریعەتدانان
و حەلالكرن وحەرامكرنێ
دانانا وی شریعەتێ مرۆڤ د عیبادەت وكاروبارێن ژینا خۆ دا ل سەر ب ڕێڤەدچن، و د وان مەسەلان دا یێن ئەو تێدا ب هەڤڕكی دچن وان پێك دئینت مافەكە ژ مافێن خودێ خودایێ مرۆڤان وئافراندەرێ چێكرییان: [ أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالأَمْرُ تَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ - نێ ئافراندن هەمی وفەرمان هەمی یا وییە، وخودێ خودایێ هەمی چێكرییان یێ پاك وبلند ومەزن بت ] (الأعراف: 54).
وئەو وی تشتی دزانت یێ ب كێر بەنییێن وی دئێت، ڤێجا وی بۆ دكەتە شریعەت، وچونكی ئەو خودایێ وانە ئەو شریعەتی بۆ وان ددانت، وچونكی ئەو پەرستنا وی دكەن ئەو شریعەتێ وی وەردگرن، ومفایێ ڤێ چەندێ بۆ وان دزڤڕت، خودێ دبێژت: [ فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ ذَلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيل - وئەگەر هوین د ناڤبەرا خۆ دا ل سەر تشتەكی ب هەڤڕكی چوون، هوین حوكمێ وی تشتی بۆ كیتابا خودێ وسوننەتا پێغەمبەرێ وی موحەممەدی سلاڤ لێ بن بزڤڕینن، ئەگەر هەوە ب دورستی باوەری ب خودێ وڕۆژا حسێبێ هەبت. ئەڤ زڤڕاندنا بۆ كیتاب وسوننەتێ بۆ هەوە ژ هەڤڕكییێ وژێكڤەبوونێ چێترە، ودویماهییا وێ باشترە ] (النساء: 59).
ودبێژت: [ وَمَا اخْتَلَفْتُمْ فِيهِ مِنْ شَيْءٍ فَحُكْمُهُ إِلَى اللَّهِ ذَلِكُمْ اللهُ رَبِّي - وهەر تشتەكێ هوین تێدا ژێك جودا بوون ژ كارێ دینێ خۆ هوین حوكمێ وی بۆ خودێ د كیتابا وی وسوننەتا پێغەمبەرێ وی دا بزڤڕینن. ئەوە ئەللاه خودایێ من ] (الشوری: 10).
وخودێ ب غەریبی ڤە كارێ وان دیت یێن ژبلی وی هندەك بەنییان بۆ خۆ دكەنە دانەرێن شریعەتان وگۆت: [ أَمْ لَهُمْ شُرَكَاءُ شَرَعُوا لَهُمْ مِنْ الدِّينِ مَا لَمْ يَأْذَنْ بِهِ اللَّه- یان ئەرێ ما وان هندەك هەڤپشك هەنە ئەو تشتێ خودێ دەستویری پێ نەدای بۆ وان دانایە؟ ] (الشوري: 21).
ڤێجا هەچییێ شریعەتەكی ژبلی شریعەتێ خودێ قەبویل بكەت، ئەو وی شرك ب خودێ كر، وئەو عیبادەتێن خودێ وپێغەمبەرێ وی نەدانابن بیدعەنە وهەر بیدعەیەكا هەبت سەرداچوونە، پێغەمبەر -سلاڤ لێ بن- دبێژت: [ من أحدث في أمرنا هذا ما لیس منه فهو رد - هەچییێ تشتەكێ نوی د ڤی دینێ مە دا دەربێخت ئەو یێ زڤڕاندییە ] ( بوخاری و موسلم ڤێ حەدیسێ ڤەدگوهێزن)، و د ریوایەتەكا دی دا هاتییە: [ من عمل عملاً لیس علیه أمرنا فهو رد - هەچییێ كارەكێ دینێ مە پێ نەهاتی بكەت، ئەو یێ زڤڕاندییە ] (موسلم ڤەدگوهێزت )، وئەو تشتێ خودێ وپێغەمبەرێ وی د سیاسەتێ وحكومدارییا د ناڤبەرا مرۆڤان دا نەكربتە شریعەت ئەو حوكمێ طاغووتی وحوكمێ جاهلییەتێیە: [ أَفَحُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنْ اللَّهِ حُكْماً لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ - ئەرێ ما وان دڤێت تو ب وی تشتی حوكمی د ناڤبەرا وان دا بكەی یێ صەنەم پەرێس ل سەر دچن ژ نەزانین وسەرداچوونان؟! وكی د حوكمێ خۆ دا ژ خودێ دادكەرترە بۆ وی یێ د شریعەتێ خودێ گەهشتی وباوەری پێ ئینای؟ ] (المائدة: 50).
وهەر وەسا حەلالكرن وحەرامكرن ژی مافێ خودێیە، نابت كەس پشكدارییا وی تێدا بكەت، خودێ دبێژت: [ وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرْ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ وَإِنَّ الشَّيَاطِينَ لَيُوحُونَ إِلَى أَوْلِيَائِهِمْ لِيُجَادِلُوكُمْ وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُون - وهوین گەلی موسلمانان ژ وان ڤەكوشتییان نەخۆن یێن ل دەمێ ڤەكوشتنێ ناڤێ خودێ ل سەر نەهاتبتە گۆتن، وەكی مراری ووی یێ بۆ صەنەم وئەجنان دئێتە ڤەكوشتن، وهندی خوارنا ژ وان ڤەكوشتییانە دەركەفتنا ژ گوهدارییا خودێیە. وهندی سەرداچوویێن ئەجنانە گومانان ل دۆر حەرامییا مراری دئێخنە سەر دلێ شەیتانێن مرۆڤان، وفەرمانێ ل وان دكەن كو ئەو د هەڤڕكییا خۆ دا د گەل موسلمانان بێژنێ: هوین ب خۆپاشڤەلێدانا ژ خوارنا مراری وی ناخۆن یێ خودێ كوشتی، بەلێ هوین وی دخۆن یێ هەوە ڤەكوشتی، وئەگەر هوین گەلی موسلمانان گوهدارییا وان د حەلالكرنا مراری دا بكەن ئەو هوین وئەو د شركێ دا دێ وەكی ئێك بن ] (الأنعام: 121)، ڤێجا خودێ گوهدارییا شەیتانان ووەلییێن وان د مەسەلا حەلالكرنا وی تشتی دا یێ خودێ حەرامكری كرە شركا ب خودێ، هەر وەسا هەچییێ گوهدارییا زانا ومیران د حەرامكرنا وی تشتی دا یێ خودێ حەرام نەكری بكەت ئەو وی ئەو بۆ خۆ كرنە خوداوەند ژ بەر گۆتنا خودێ: [ اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَاباً مِنْ دُونِ اللَّهِ وَالْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَم - وان زانا وعیبادەتكەر بۆ خۆ كرنە خوداوەند شریعەت بۆ ددانان، ووان پێگیری پێ دكر وشریعەتێ خودێ دهێلا، ووان عیسایێ مەسیح كوڕێ مەریەمێ بۆ خۆ كرە خودێ وپەرستن بۆ كر ] (التوبە: 31).
و د حەدیسێ دا هاتییە كو پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- ئەڤ ئایەتە بۆ (عەدییێ كوڕێ حاتەمێ گائی) - خودێ ژێ رازی بت - خواند، ئینا وی گۆت: ئەی پێغەمبەرێ خودێ مە پەرستنا وان نەدكر، پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- گۆتێ: [ ألیس یحلون ما حرم الله فتحلونة ویحرمون ما أحل الله فتحرمونة؟! - ئەرێ ما وان ئەو تشت بۆ هەوە حەلال نەدكر یێ خودێ بۆ حەرامكری ڤێجا هەوە ژی ئەو حەلال دكر، وئەو تشت حەرام دكر یێ خودێ حەلال كری ڤێجا هەوە ژی ئەو حەرام دكر؟! ] گۆت: بەلێ، پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- گۆت: [ فتلك عبادتهم - ئەها ئەو بوو عیبادەتێ وان ] (ترمذی و ئبن جەریر و هندەکێن دی ڤەدگوهێزن ).
ڤێجا گوهدارییا وان بۆ زانا ومەزنان د حەلالكرن وحەرامكرنێ دا پەرستنە بۆ وان وشركا ب خودێیە، وئەو شركا مەزنترە دژی وێ تەوحیدێیە یا كو ژ (لا إلە إلا الله) دئێتە وەرگرتن، چونكی ژ ڕامانێن (لا إلە إلا الله) ئەوە حەلالكرن وحەرامكرن حەقێ خودێیە، وئەگەر ئەڤە بەحسێ وی بت یێ گوهدارییا زانا وعیبادەتكەران د وێ حەلالكرن وحەرامكرنێ دا دكەت یا دژی شریعەتێ خودێ بت، وئەو دزانت كو ئەڤە خەلەتییە ژی، د گەل كو ئەو پتر د نێزیكی زانینێ ودینی ژی نە، ودبت خەلەتییا وان ژ ئەگەرا وێ ئجتهادێ ژی بت یا ئەو تێدا نەگەهشتینە حەقییێ، وئەو پێ دخودان خێرن، پا ئەو دێ یێ چاوا بت یێ گوهدارییا ئەحكامێن وان قانوینان دكەت یێن كو كافران داناین وئیناینە وەلاتێن موسلمانان، وحوكمی پێ د ناڤبەرا وان دا دكەن؟
ئەڤی كافرێن بۆ خۆ كرینە خوداوەند شریعەتان بۆ وی ددانن، وحەرامییێ بۆ وی حەلال دكەن، وحوكمدارییێ پێ د ناڤبەرا مرۆڤان دا دكەن.
ناڤبڕا هەشتێ
چوونا د ناڤ ڕێزێن مەزهەبێن ئیلحادی
وپارتێن جاهلی دا
1 - چوونا د ناڤ مەزهەبێن ئیلحادی دا، وەكی مەزهەبێن شیووعی وبێ دین ورەئسمالییان ومەزهەبێن دی یێن كوفرێ، دەركەفتنا ژ ئیسلامێیە، وئەگەر ئەوێ چوویە د وان مەزهەبان دا خۆ ب موسلمان بزانت ئەو ژ نفاقا مەزنترە، چونكی منافق ب سەرڤە خۆ ب موسلمان دزانن، و ژ بن ڤە ئەو د گەل كافرانە، وەكی خودێ د دەر حەقا وان دا گۆتی: [ وَإِذَا لَقُوا الذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَوْا إِلَى شَيَاطِينِهِمْ قَالُوا إِنَّا مَعَكُمْ إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِئُونَ - وگاڤا ئەو دهاتنە ڕاستا خودان باوەران دگۆتن: مە وەكی هەوە باوەری ب ئیسلامێ ئینایە، و ئەگەر ئەو د گەل مەزنێن خۆ ژ كافرێن سەرداچوویی مانە ب تنێ وان پشت ڕاست دكەن كو ئەو یێن ل سەر كوفرێ، وكو وان هەما یاری بۆ خۆ ب خودان باوەران دكرن ] (البقرة: 14).
وخودێ دبێژت: [ الَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ فَإِنْ كَانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنْ اللَّهِ قَالُوا أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ وَإِنْ كَانَ لِلْكَافِرِينَ نَصِيبٌ قَالُوا أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ وَنَمْنَعْكُمْ مِنْ الْمُؤْمِنِين - دوڕوی ئەون یێن بەرێ وان لێ كانێ دێ چ شەڕ وفتنە ب سەر هەوە دا ئێن گەلی خودان باوەران، ڤێجا ئەگەر خودێ ژ قەنجییا خۆ منەتەك ل هەوە كر، وهوین ب سەر دوژمنێن هەوە ئێخستن وهەوە دەسكەفتی ب دەست خۆ ئێخستن، ئەو دێ بێژن: ما ئەم ژی د گەل هەوە نەبووین ومە پشتا هەوە نەگرتبوو؟ وئەگەر بۆ ئەوێن كوفر ب ڤی دینی كری بارەك ژ سەركەفتن ودەسكەفتییان هەبوو، ئەو دێ بێژنە وان: ما مە هاریكارییا هەوە نەكربوو وهوین ژ خودان باوەران نەپاراست بوون؟ ] (النساء: 141).
ڤێجا ئەوێن هەنە منافقێن خاپاندنێ دكەن، هەر ئێك ژ وان دو ڕوی هەنە: ڕوییەكی پێ دئێنە نك خودان باوەران، وڕوییەكێ دی پێ دچنە نك برایێن خۆ یێن (مولحد)، ودو ئەزمان ژی هەنە: ئێك یێ وەسایە موسلمان ب سەرڤە قەبویل دكەن، ویێ دی ژ نهێنییا ڤەشارتی خەبەر ددەت: [ وَإِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَوْا إِلَى شَيَاطِينِهِمْ قَالُوا إِنَّا مَعَكُمْ إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِئُونَ - وگاڤا ئەڤ دوڕوییە دهاتنە ڕاستا خودان باوەران دگۆتن: مە وەكی هەوە باوەری ب ئیسلامێ ئینایە، و ئەگەر ئەو د گەل مەزنێن خۆ ژ كافرێن سەرداچوویی مانە ب تنێ وان پشت ڕاست دكەن كــو ئــەو یێن ل سەر كوفرێ، وكو وان هەما یاری بۆ خۆ ب خودان باوەران دكرن ].
وان پشت دایە كیتاب وسوننەتێ، وەك تڕانەكرن ب وان وخودانێن وان، و ل بەر نەهاتینە خۆ بێخنە ژێر حوكمێ هەردو وەحییان، ژ بەر كو وان كەیف ب وێ زانینێ هاتییە یا وان هەی، ئەو زانینا ژ خۆمەزنكرن ودفن بلندییێ پێڤەتر چویێ ل خودانی زێدە نەكەت، لەو دێ بینی ئەو هەر وهەر تڕانەیان بۆ خۆ ب وان دكەن یێن پێگیرییێ ب وەحییێ دكەن: [ اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُون - خودێ وان دسەردا دبەت ووان ڤەدهێلت، دا پتر بەرزەببن ودودل ببن، وئەو ل سەر یاری پێكرنا وان ب خودان باوەران دێ جزایێ وان دەتێ ] (صفات المنافقين (نامیلکەیە) بپ 19، يا (ابن القيم) ى، وئايەت يا (15) ێ یە ژ سوورەتا (البقرة)).
وخودێ فەرمان كرییە كو ئەم خۆ بدەینە د گەل خودان باوەران: [ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ - ئەی ئەوێن باوەری ب خودێ ئینای وچاڤ ل پێغەمبەرێ وی كری تەقوا خودێ بكەن و د هەمی كار وكریارێن خۆ دا ژ وی بترسن، وهوین د گەل ڕاستگۆیان بن د باوەری وسۆزێن وان دا، و د هەمی كارێن وان دا ] (التوبة: 119).
وئەڤ بۆچوونێن ئلحادی هندەك بۆچوونێن لێككەفتینە، چونكی ئەو ل سەر نەحەقییێ دئاڤاكرینە، هندی شیووعییەتە باوەرییێ ب هەبوونا خودایێ ئافراندەر نائینت، وشەڕێ دینێن عەسمانی دكەت، وئەو كییە ل سەر عەقلێ خۆ قەبویل دكەت كو ئەو بێ باوەر بژیت، وباوەرییێ ب وان تشتان نەئینت یێن هەبوونا وان یا مسۆگەر، وعەقلێ خۆ لادەت؟ وعلمانییەت باوەرییێ ب دینان نائینت، وپال ددەتە سەر مادییەتا بێ ڕێنیشاندەر، ووێ د ڤێ ژینا حەیوانی دا چو ئارمانج نینن؟ ورەئسمالییەتێ خەما وێ ئەوە مالی كۆم بكەت ژ كیڤە بت بێی خۆ ب حەلال وحەرامی ڤە گرێدەت، یان رەحم ودلۆڤانییێ ب هەژاران ببەت، وئابۆرا وێ ل سەر ریبایێ ڕادوەستت ئەو ریبایا كو دبتە شەڕ د گەل خودێ وپێغەمبەرێ وی، ودبتە وێرانكرن بۆ دەولەت وكەسان ژی، ودبتە مێتن بۆ خوینا مللەتێن هەژار، وكیژ مرۆڤێ ب عەقل - ژبلی یێ خودان باوەر - هەیە رازی ببت كو ل سەر ڤان بۆچوونان بژیت، بێ عەقل وبێ دین، وبێ ئارمانجەكا دورست د ژینا خۆ دا كو كاری بۆ بكەت وخەباتێ د ڕێكا وێ دا بكەت، وهەما ڤان بۆچوونان وەلاتێن موسلمانان ڤەگرت دەمێ پترییا وان پشت دایە دینێ دورست و ل سەر بەرزەبوونێ هاتینە پەروەردەكرن، و ل سەر دویڤەلانكییێ ژیاین.
2 - وچوونا د ناڤ ڕێزێن پارتێن جاهلی وتوخمپەرێسێن عونصری ژی دا كوفر ودەركەفتنا ژ دینێ ئیسلامێیە، چونكی ئیسلام عەصەبییەتێ وبۆچوونێن جاهلی قەبویل ناكەت، خودێ دبێژت: [ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنثَى وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوباً وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُم- ئەی گەلی مرۆڤان هندی ئەمین مە هوین ژ بابەكێ ب تنێ كو ئادەمە، و دەیكەكا ب تنێ كو حەووایە ئافراندینە، ڤێجا نەسەبا كەسێ ژ یا كەسێ باشتر نینە، و ژ لایێ دووندەهێ ڤە مە هوین كرنە گەلەك مللەت وئویجاخ، دا هندەك ژ هەوە هندەكان بناسن، هندی باشترینێ هەوەیە ل نك خودێ ئەوە یێ ژ هەمییان پتر تەقوا خودێ بكەت ] (الحجرات: 13).
وپێغەمبەر -سلاڤ لێ بن- دبێژت: [ ليس منا من دعا إلى عصبية، وليس منا من قاتل على عصبية، وليس منا من غضب لعصبية - ئەو نە ژ مەیە یێ بۆ دەمارگیرییەكێ گازی بكەت، وئەو نە ژ مەیە یێ شەڕی سەرا دەمارگیرییەكێ بكەت، وئەو نە ژ مەیە یێ سەرا دەمارگیرییەكێ عێجز ببت ] ( ترمذی و هندەکێن دی ڤەدگوهێزن).
وپێغەمبەر -سلاڤ لێ بن- دبێژت: [ إن الله قد أذهب عنكم عبية الجاهلية وفخرها بالآباء، إنما هو مؤمن تقي أو فاجر شقي، الناس بنو آدم، وآدم خلق من تراب، ولا فضل لعربي على عجمي إلا بالتقوى- خودێ خۆمەزنكرنا جاهلییەتێ وشانازیبرنا ب باب وباپیران ژ نك هەوە برییە، ومرۆڤ هەما خودان باوەرەكێ ب تەقوایە یان سەرداچوویەكێ بەختڕەشە، مرۆڤ دووندەها ئادەمینە، وئادەم ژ ئاخێ هاتییە ئافراندن، ویێ عەرب چو سەراتی ل سەر یێ نەعەرەب نینە ئەگەر ب تەقوایێ نەبت ] ( موسلم ڤەدگوهێزت).
وئەڤ حزباتییە موسلمانان ژێكڤە دكەن، وخودێ فەرمان ب كۆمبوون وهاریكارییا ل سەر قەنجییێ وتەقوایێ كرییە، وپاشڤەلێدان ژ ژێكڤەبوون ولێككەفتنێ كرییە، وخودێ دبێژت: [ وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً وَلا تَفَرَّقُوا وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَاناً - وهوین هەمی خۆ ب كیتابا خودایێ خۆ وسوننەتا پێغەمبەرێ وی ڤە بگرن، ووی تشتێ دبتە ئەگەرا ژێكڤەبوونا هەوە هوین نەكەن. وقەنجییەكا مەزن یا خودێ د گەل هەوە كری ل بیرا خۆ بینن: كو هوین گەلی خودان باوەران بەری ئیسلامێ نەیارێن ئێك بوون، ئینا خودێ دلێن هەوە ل سەر ڤیانا خۆ وڤیانا پێغەمبەرێ خۆ كۆمكرن، وڤیانا هەوە هاڤێتە دلێن ئێك ودو، ڤێجا ژ قەنجییا وی هوین بوونە برایێن خۆشتڤی ] (آل عمران: 103).
خودێ دڤێت ئەم هەمی ئێك پارت ودەستەك بین، كو پارتا خودێ یا سەركەفتییە، بەلێ جیهانا ئیسلامی پشتی تویشی داگیركرنا ئەورووپی یا سیاسی وڕەوشەنبیری بووی كەفتە ژێری پێبەستا ڤان توخمپەرێسییێن خوین ونفش ووەلاتان، وباوەری پێ ئینا وەك مەسەلەكا علمی وڕاستییەكا بنەجه، وواقعەكێ چو ڕەڤ ژێ نەبن، ومللەتێن جیهانا ئیسلامی دەست دانە بەڕەڤانییا ژ ڤان عەصەبییاتێن ئیسلامێ مراندین، وستران پێ گۆتن وبەرگەڕیان كر كو جارەكا دی وان زێندی بكەن، وشانازییێ ب زەمانێ وان یێ بەری ئیسلامێ بۆری ببەن، ئەو زەمانێ ئیسلام ڕژدییێ ل سەر ناڤلێكرنا وی ب جاهلییەتێ دكەت، وخودێ مننەت ل موسلمانان كرییە كو وی ئەو ژێ ئیناینەدەر، وبەرێ وان دایە هندێ كو ئەو شوكرا وی سەرا ڤێ قەنجییێ بكەن.
ویا سورشتی بۆ موسلمانی ئەوە چی گاڤا وی جاهلییەت ل بیرا خۆ ئیناڤە، چ دەمێ وی یێ دویر بت یان یێ نێزیك بت، دلڕەشی ونەڤیان ل نك پەیدا ببت، وما گرتییێ هاتییە عەزابدان دەمێ دئێتە بەردان وبیرا وی ل دەمێ گرتنا وی دئێتەڤە ژبلی نەخۆشییێ ب تشتەكێ دی دحەسیێت؟ وئەو كەسێ ژ ئێشەكا دژوار ڕادبتەڤە گاڤا بیرا وی ل وان ڕۆژان دئێتەڤە دەمێ نێزیكی مرنێ بووی ما ژ نەخۆشییان دا ڕەنگێ وی نائێتە گوهاڕتن؟(ژ نامەیا: (ردة ولا أبا بكر لها) يا أبو الحسن الندوي ) وپێتڤییە بێتە زانین كو ئەڤ حزباتییە عەزابە، خودێ وان كەسان تویش دكەتێ یێن پشت ددەنە شریعەتێ وی، وەكی خودێ گۆتی: [ قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَاباً مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْض - تو ئەی موحەممەد بێژە: خودایێ مەزن ئەو ب تنێیە یێ خودان شیان كو عەزابەكێ وەكی باراندنا بەران یان ڕاكرنا لەهی ولێمشتان ژ هنداڤی هەوە ب سەر هەوە دا بینت، یان ژ بن پییێن هەوە وەكی هژاندنا عەردی وخەسفێ، یان ژێكڤەبوونێ بێختە ناڤبەرا هەوە وهەوە بكەتە كۆم ودەستەكێن لێككەفتی وبەردەتە سەروچاڤێن ئێك ودو ] (الأنعام: 65).
وپێغەمبەر -سلاڤ لێ بن- دبێژت: [ وما لم تحكم أئمتهم بكتاب الله إلا جعل الله بأسهم بينهم - وهندی مەزنێن وان حوكمی ب كیتابا خودێ نەكەن خودێ دێ وان لێك ئێخت ] (ژ حەدیسەکێ یا ئبن ماجە ڤەدگوهێزت ).
وهندی تەعەصصووبا بۆ حزبانە دبتە ئەگەرا هندێ مرۆڤ وێ حەقییێ وەرنەگرت یا د گەل خەلكێ دی هەی، وەكی حالێ جوهییان ئەوێن خودێ د دەر حەقا وان دا گۆتی: [ وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا بِما أَنزَلَ اللَّهُ قَالُوا نُؤْمِنُ بِمَا أُنزِلَ عَلَيْنَا وَيَكْفُرُونَ بِمَا وَرَاءَهُ وَهُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً لِمَا مَعَهُمْ- وئەگەر هندەك موسلمانان گۆتە جوهییان: باوەرییێ ب وێ بینن یا خودێ ژ قورئانێ ئینایە خوارێ، دێ بێژن: باوەرییێ دێ ب وێ ئینین یا بۆ پێغەمبەرێن مە هاتییە خوارێ، وتشتێ پشتی وێ چەندێ خودێ ئینایە خـوارێ ئەو باوەرییێ پێ نائینن، وئەوە حەقی یا ڕاستییا وێ ئەوا د گەل وان تێدا هەی ] (البقرة: 91).
ووەكی حالێ خەلكێ جاهلییەتێ ئەوێن ژ بەر تەعەصصوبا بۆ وێ یا باب وباپیرێن وان ل سـەر ئـەو حەقی قەبویل نەكری یا پێغەمبەر -سلاڤ لێ بن- بۆ وان پێ هاتی: [ وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ اتَّبِعُوا مَا أَنزَلَ اللَّهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا- وئەگەر خودان باوەران ب شیرەتكاری ڤە گۆتە سەرداچوویان: دویچوونا وێ بكەن یا خودێ ئینایە خوارێ ژ قورئانێ وڕێنیشادانێ، ئەو ل سەر چاڤلێكرنا پێشییێن خۆ یێن بوتپەرێس ڕژدییێ دكەن ودبێژن: ئەم دویكەفتنا دینێ هەوە ناكەین، بەلكی دێ دویكەفتنا وێ كەین یا مە باب وباپیرێن خۆ ل سەر دیتین ] (البقرة: 170).
وخودانێن ڤان حزبان دڤێت حزبێن خۆ بكەنە پێگوهۆڕ بۆ وێ ئیسلاما خودێ منەت پێ ل مرۆڤینییێ كری.
ناڤبڕا نەهێ
بەرێخۆدانا ماددی بۆ ژینێ
وخرابییێن ڤێ دیتنێ
دو بەرێخۆدان بۆ ژینێ هەنە: بەرێخۆدانا ماددی بۆ ژینێ، وبەرێخۆدانا دورست، وهەر ئێك ژ ڤان بەرێخۆدانان شوینوارێن خۆ هەنە:
أ - بەرێخۆدانا ماددی بۆ ژینێ وڕامانا وێ:
ئەوە هزرا مرۆڤی گرێدایا ب دەستڤەئینانا خۆشییێن زوی بت، وكریارا وی د ڤی لایی دا یا چارچووڤەكری بت، وهزرا وی دویرتر ژ ڤێ چەندێ نەچت وبەرێ خۆ نەدەتە دویماهییێ وكاری بۆ نەكەت، وخەمێ ژ سەروبەرێ خۆ نەخۆت، ونەزانت كو خودێ دنیا یا كرییە جهێ تۆڤچاندنێ بۆ ئاخرەتێ ووی دنیا یا كرییە وارێ كاری وئاخرەت یا كرییە وارێ جزادانێ، ڤێجا هەچییێ دنیایا خۆ كرە جهێ كارێ چاك ئەوی فایدێ دنیایێ وئاخرەتێ كر، وهەچییێ دنیایا وی ژ دەستی چوو ئەو وی ئاخرەتا خۆ ژی بەرزەكر: [ خَسِرَ الدُّنْيَا وَالآخِرَةَ ذَلِكَ هُوَ الْخُسْرَانُ الْمُبينُ - وی دنیا وئاخرەت ب خوسارەتی دا، وئەڤەیە زیانا ئاشكەرا ] (الحج: 11).
وخودێ ئەڤ دنیایە ژ قەستا نەدایە، بەلكی وی ئەو ژ بەر حكمەتەكا مەزن دایە، خودێ دبێژت: [ الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَيَاةَ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلا - ئەوێ مـرن وژیـن داین، دا ئەو هەوە بجەڕبینت: كانێ كارێ كێ ژ هەوە یێ باشتر وپاقژترە؟ ] (الملك: 2).
ودبێژت: [ إِنَّا جَعَلْنَا مَا عَلَى الأَرْضِ زِينَةً لَهَا لِنَبْلُوَهُمْ أَيُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلا- هندی ئەمین هەر تشتەكێ ل سەر عەردی هەی ژ چێكرییان مە كرە خەمل وجوانی بۆ عەردی، ومفا بۆ خەلكی، دا ئەم وان بجەڕبینین كانێ كی ژ وان كارێ وی باشترە ] (الكهف: 7).
د ڤێ ژینێ دا خودێ هند خۆشییێن زوی، وخەملا بەرچاڤ ژ مال وعەیال وجه وسەلتەنەت، وخۆشییێن دی داینە، كو ژ خودێ پێڤەتر كەس پێ نەزانت، ڤێجا ژ مرۆڤان هەنە - وپترییا وان ژ ڤی ڕەنگینە - یێن خۆشییێن سەرڤە ب تنێ دبینن ونەفسا خۆ ژێ تێر دكەن، وهزرا خۆ د نهێنییێن وان دا ناكەن، لەو دەمێ خۆ هەمییێ ب كۆمكرنا وان ڤە دبۆرینن وناگەهن كاری بۆ پشتی مرنێ بكەن، بەلكی ئێك ژ وان باوەرییێ نائینت كو ژینەكا دی هەیە، وەكی خودێ گۆتی: [ وَقَالُوا إِنْ هِيَ إِلا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا وَمَا نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ - وڤان بوتپەرێسێن باوەری ب ڕابوونا پشتی مرنێ نەئینای گۆت: هەما ژین ئەڤەیە یا ئەم تێدا، وپشتی مرنێ ئەم نائێینە ڕاكرن ] (الأنعام: 29).
وخودێ گەف ل وی كرینە یێ ئەڤە دیتنا وی بت بۆ ژینێ، ودبێژت: [ إِنَّ الَّذِينَ لا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا وَرَضُوا بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَاطْمَأَنُّوا بِهَا وَالَّذِينَ هُمْ عَنْ آيَاتِنَا غَافِلُونَ. أُوْلَئِكَ مَأْوَاهُمْ النَّارُ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُون - هندی ئەون یێن دلێ خۆ نابەنە دیدارا مە ل ئاخرەتێ بۆ حسێبێ، ووی جزایێ ب دویڤ دا دئێت، چونكی باوەرییێ ب ڕابوونا پشتی مرنێ نائینن، وئەو پێش ژینا ئاخرەتێ ڤە ب ژینا دنیایێ ڕازیبوون، ووان خۆ ب ژینا دنیایێ پشت گەرم كر، وئەوێن ژ ئایەتێن مە یێن كەونی وشەرعی دبێ ئاگەهــ. ئەوان ژ بەر وان گونەهــ وخەلەتییێن وان د دنیایێ دا دكرن جهێ لێ زڤڕینا وان ل ئاخرەتێ ئاگرێ جەهنەمێیە ] (یونس: 7، 8). ودبێژت: [ مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا نُوَفِّ إِلَيْهِمْ أَعْمَالَهُمْ فِيهَا وَهُمْ فِيهَا لا يُبْخَسُونَ. أُوْلَئِكَ الَّذِينَ لَيْسَ لَهُمْ فِي الآخِرَةِ إِلا النَّارُ وَحَبِطَ مَا صَنَعُوا فِيهَا وَبَاطِلٌ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ - هەچییێ ب كارێ خۆ ژینا دنیایێ وخەملا وێ بخوازت ئەم دێ بەرهەمێ كریارێن وان ب تمامی دەینێ، وتشتەك ژ جزایێ وان یێ دنیایێ ژ وان نائێتە كێمكرن. ئەون ل ئاخرەتێ ژ ئاگری پێڤەتر چو تشتەك بۆ وان نینە ئەو دێ تامكەنە گەرما وی، ومفایێ وی تشتێ وان كری نەگەهشتە وان، وكارێ وان یێ پویچ بوو، چونكی بۆ كنارێ خودێ نەبوو ] (هود: 15، 16).
وئەڤ گەفە ژ خودانێن ڤێ دیتنێ دگرت چ ئەو بن یێن كارێ ئاخرەتێ دكەن ومەخسەدا وان پێ دنیا بت، وەكی منافقان وئەوێن رویمەتییێ دكەن، چ ئەو كافر بن یێن باوەرییێ ب ڕابوونا پشتی مرنێ وحسێبێ نەئینن، وەكی خەلكێ جاهلییەتێ وخودانێن مەزهەبێن خرابكەر وەكی رەئسمالییەت وشیووعییەتێ، وعلمانییەتا مولحد، وئەوێن هە بهایێ ژینێ نەزانییە، وبەرێخۆدانا وان بۆ ژینێ ژ یا حەیوانان یا جودا نینە، بەلكی ئەو د ڕێ بەرزەترن، چونكی وان عەقلێ خۆ لادایە، وهێز ودەمێ خۆ د وی تشتێ دا بۆراندییە یێ بۆ وان نەمینت وئەو بۆ نەمینن، ووان كار بۆ وێ دویماهییێ نەكرییە یا ئەو هەر دێ گەهنێ.
وحەیوانان چو دویماهی نینن بگەهنێ، ووان عەقل نینە هزرێ پێ بكەن، نە وەكی ڤان، لەو خودێ د دەر حەقا وان دا دبێژت: [ أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ يَسْمَعُونَ أَوْ يَعْقِلُونَ إِنْ هُمْ إِلا كَالأَنعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِيلاً - یان تو هزر دكەی كو پترییا وان وەسا گوهێ خۆ ددەنە ئایەتێن خودێ كو تێ بگەهن، یان تشتەكی ژێ بزانن؟ هەما ئەو د مەسەلا مفا وەرگرتنا ژ تشتێ گوهـ لێ دبن دا وەكی حەیوانانە، بەلكی ئەو هێشتا ژ حەیوانان ڕێ بەرزەترن ] (الفرقان: 44)، وخودێ خودانێن ڤێ دیتنێ ب نەزانینێ سالۆخداینە، دەمێ دبێژت: [ وَعْدَ اللَّهِ لا يُخْلِفُ اللَّهُ وَعْدَهُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ. يَعْلَمُونَ ظَاهِراً مِنْ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَهُمْ عَنْ الآخِرَةِ هُمْ غَافِلُونَ - خودێ سۆزەكا بنەجه دایە خودان باوەران، كو ڕۆمییێن فەلە ب سەر فارسێن بوتپەرێس بێخت، بەلێ پترییا كافرێن (مەكەهێ) نزانن كو ئەو سۆزا خودێ دای حەقییە، وهەما ب تنێ ئەو تشتێ دنیایێ یێ ب سەرڤە وجوانییا وێ دزانن، وئەو ژ مـەسـەلێن ئاخرەتێ وتشتێ مفای تێدا بگەهینتە وان دبێ ئاگەهن، هزرا خۆ تێدا ناكەن ] (الروم: 6، 7).
وئەگەر خۆ ئەو د صنعەت وئامویرەتێن نوی دەرێخستی دا دزانا ژی بن، ئەو دنەزانن وهەژی هندێ نینن ب زانینێ بێنە سالۆخدان، چونكی زانینا وان ژ تشتێ ب سەرڤە ژ ژینا دنیایێ دەرباز نەبوویە، وئەڤە زانینەكا كێمە خودانێ خۆ هێژای ڤی سالۆخەتێ پیرۆز ناكەت كو بێژنێ: زانا، وهەما ئەڤە بۆ وان دئێتە گۆتن یێن خودێ دناسن وژێ دترسن، وەكی خودێ گۆتی: [ إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاء– هـەمــا ئــەو ب دورستی ژ خـودێ دترسن وكاری ب فەرمانا وی دكەن یێن زانا ب خودێ وسالۆخەت وشریعەتێ وی ] (فاطر: 28).
و ژ بەرێخۆدانا ماددی بۆ ژینێ ئەوە یا خودێ بۆ مە د سەرهاتییا قاروونی دا ڤەگوهاستی دەمێ خودێ گەنجینە داینێ: [ فَخَرَجَ عَلَى قَوْمِهِ فِي زِينَتِهِ قَالَ الَّذِينَ يُرِيدُونَ الْحَيَاةَ الدُّنيَا يَا لَيْتَ لَنَا مِثْلَ مَا أُوتِيَ قَارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍ عَظِيم - ئینا قاروون ب هەمی خەملا خۆ ڤە دەركەفتە ناڤ مللەتێ خۆ، ومەخسەدا وی ئەو بوو مەزنییا خۆ وگەلەكییا مالێ خۆ نیشا وان بدەت، ودەمێ ئەوێن خەملا ژینا دینایێ دڤێت ئەو دیتی وان گۆت: خوزی ئەو مال وخەمل ومەنصبێ بۆ قاروونی هاتییە دان بۆ مە ژی هاتبا دان، هندی قاروونە وی پشك وبارەكا مەزن ژ دنیایێ هەیە ] (القصص: 79)، ڤێجا وان حەسویدی پێ بر وهیڤی خواستن كو ئەو ژی وەكی وی بن، وگۆتن: وی تالعەكێ مەزن هەیە، ئەڤە ژ بەر دیتنا وان یا ماددی، وئەڤە وەكی وی حالییە یێ نوكە ل دەولەتێن كافر هەی، ووێ پێشكەفتنا ئابۆری وپیشەسازی یا وان هەی، وموسلمانێن باوەرییا وان لاواز ب مەندەهووشی ڤە بەرێ خۆ ددەنە وان بێی بیرا خۆ ل وێ كوفرێ بینن یا ئەو ل سەر، وكانێ چ دویماهییا خراب ل بەراهییا وان هەیە، ڤێجا ئەڤ بەرێخۆدانا وان یا خەلەت ئێكا هند ژ وان چێ دكەت كو ئەو كافران مەزن ببینن و ب چاڤێ ڕیزگرتنێ بەرێ خۆ بدەنە وان، وچاڤ ل وان بكەن د وان ئەخلاق وعەدەتێن خراب دا یێن كو ل نك وان هەین، و د مەسەلا مجدییێ وئامادەكرنا هێزێ وتشتێ ب مفا دا ژ صنعەتی چاڤ ل وان ناكەن، وەكی خودێ گۆتی:[ وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ - وهوین گەلی موسلمانان بۆ بەرسنكگرتنا دوژمنی هەر تشتەكێ هوین بشێن ژ هێزێ و هژمارێ ئامادە بكەن ] (الأنفال: 60).
