پێنجى شیرهتێن پهروهردهیى بۆ سهركهفتییان
ژ زانایێ مهزن (ابن الجوزى)(ژ هلبژارتنا (فرحان العطار )
كهفتنا گونههێ ل سهر دلى، وهكى فهتنا ڕوینى (دوهنى)یه ل سهر جلكى، ئهگهر تو لهزێ د شویشتنا وى دا نهكهى، ئهو دێ ڤهدهت وگهلهك جهێن دى ژى ل دۆر و ڕهخێن خۆ پیس كهت..
دینارا زێڕى حهتا ژ ههژى هندێ لێ هاتى كو ناڤێ مهلكى ل سهر بێته نهخشاندن، ل سهر ئاگرى هاته سۆركرن، دا تشتێ گلێش ودهغهل بت ههمى خۆ ژێ بهردهت، پاشى هاتیه بڕین وپرتپرتكرن، وسككه لێ هاتهدان.. پشتى ڤێ ههمییێ، ژ نوى ئهو د بازارێ دا ب قهدر كهفت وبوو خودان بها.
دهمێ تو ددهیه ڕێكێ، ئهگهر كراسێ ته ما ب بزمارهكێ ڤه، تو دێ پاشدا زڤڕى دا كراسێ خۆ ژێ ڤهكهى.. ئهرێ بۆچى دهمێ دلێ ته دمینته ب بزمارا گونههێ ڤه، تو پێگاڤهكێ پاشدا نازڤڕى دا ب تهوبێ دلێ خۆ ژێ ڤهكهى؟ خوزى تـه هـنـد خـهم ژ دیـنــێ خـۆ خواربا هندى تو ژ دنیایا خۆ دخۆى!
دهمێ ئاڤێ دكهنه مهشغهلێ (چراى)، پاشى زهیتێ پێدا دكهن، زهیت ب سهر ئاڤێ دكهڤت، ئاڤ دبێژت: كانێ ئهدهب تۆرهیێ ته، دارا ته ب من دئێته ئاڤدان، بۆچى تو خۆ ب سهر من دئێخى؟ زهیت دبێژت: د ڕویباران دا تو ب ساناهى ددهیه ڕێ، بهلێ من صهبرا ل سهر نهخۆشییا گڤاشتنێ كر حهتا ئهز هۆ لێ هاتیم، و ب صهبرێ بهایێ مرۆڤى بلند دبت، ئاڤ دبێژت: بهلێ ژ بیر نهكهن، ئهز ئهصلم! زهیت دبێژت: خۆ ستاره كه باشتره، ئهگهر تو ب چـراى بكهڤى چـرا دێ ڤهمرت!
زهلامهك هاته نك بابێ عهلى یێ دهققاق، گۆتێ: ڕێكهكا درێژ من یا بڕآ حهتا ئهز هاتیمه نك ته، وى گۆت: ((ئهڤ كاره نه ب بڕێنا ڕێكێن درێژه، گاڤهكێ خۆ ژ نهفسا خۆ دویر بكه، دێ بهر ب مرادێ ڤه چى!)) ئهگهر نـهفـسـا ته بزانت تو یێ مجدى د تهنگترین دهراڤى دا دێ د گهل ته بت، بهلێ ئهو دزانت تو یێ سستى لهو دهمێ ته ژێ خواستى خۆ ب دهست ته ڤه بهردهت گوهدارییا ته نهكر.
دلێ ته صافى یێ هاتییه چێكرن، بهلێ ته ب كرنا گونههان ئهو یێ شێلى كرى، دهمێ تو دمینییه ب تنێ هزرا خۆ د ئهگهرا شێلیبوونا وى دا بكه، دێ زوى ب سهر هلبى، ما تو ژ پاقژییێ خهریب نهبووى؟
موحهممهدێ كوڕێ واسعى -خودێ ژێ رازى بت- دگۆت: ئهگهر هوین زهلامهكى ل بهحهشتێ ببینن دكهته گرى، ما هوین ژێ عهجێبگرتى نابن؟ گۆتن: بهلێ، وى گۆت: یا عهجێبتر ئهوه مرۆڤ ل دنیایێ بكهته كهنى، وئهو نزانت كانێ دێ گههته چ دویماهییێ.
مرۆڤهكێ دهولهمهند ههبوو، گهلهك شوكرا خودێ دكـر، پشتى دهم ل سهر درێژ بووى، بهطرانییێ گرت، وخودێ نهما ل بیرێ، و د گهل هندێ ژى حالێ وى وهكى خۆ ما ونههاته گوهاڕتن، ئینا وى گۆت: یا رهببى، طاعهتێ من بۆ ته هاته گوهاڕتن، ونعمهتا ته ل سهر من نههاته گۆهاڕتن، هنگى دهنگهك هاتێ: ڕۆژێن وصالێ حورمهتا خۆ ل نك مه ههیه، ته ئهو ژبیركرن، بهلێ مه ژبیر نهكرینه!
مرۆڤێ نهزان ل سهر نڤینێن خۆ بشتڕاستكرنێ دنڤت، لهو گهلهك خهونان ب هیڤییێن خۆ ڤه دبینت، ومرۆڤێ زانا ل سهر نڤینێن ترسێ دنڤت، لهو زێرهڤانێ هشیاركرنێ ههردهم وى هشیار دكهت.. ههچییێ ڕامانا ههبوونێ بزانت دێ ب سهرفهرازییا ڕزگاربوونێ حهسیێت.
حهفت كهس ههنه خودێ وان ددهته بهر سیبهرا خۆ، ئێك ژ وان ئهو زهلامه یێ ژنهكا خودان مهنصب وجوانى وى ب نك خۆ ڤه داخواز بكهت، ئهو بێژتێ: ئهز ژ خودێ دترسم، ئهى ئهو كهسێ د داخواز پیرهژنهكێ چوویه سهر كیڤكى، هشیار به، ئهو یا ڕهشه، بهلێ تو باش نابینى.. ئهوێ كارێ وى ههما ئهو بت بهس تشتێ فهنا دبت كۆم بكهت، فهرقا وى ومێش ومۆران نینه.
ئـهى طهیـرێـن دلى! حهتا كهنگى هوین دێ گرتییێن گیفكى بن؟ ب هێزا عهزیمهتێ ڕكهها گرتنێ بشكێنن، ودهركهڤنه مهیدان پیرۆز، سـپـێـدێ ب بـهرچێلكێن ڤـالا ژ هــهوایــێ نــهفسێ دهركهڤن، ئێڤار تژى ژ هیدایهتێ دێ زڤڕنهڤه.
ههچى والییێ بڤێت قهدرێ خۆ ل نك سولطانى بزانت، بلا بهرێ خۆ بدهتێ كانێ ئهو دێ چ كارى ئێخته دهستى.
ل وێ شهڤا بهرى شهڕێ ئوحودێ بێتهكرن، صهحابییهكى دوعایهك بۆ خۆ ژ خودێ كر وگۆت: یا رهببى، سوباهى دوژمنهكى ل سهر من زال بكه كو زكێ من بكهلێشت، ودفنا من ببڕت، دا دهمێ ئهز دئێمه نك ته ئهز بێژم: یا رهببى، د ڕێكا ته دا ئهڤه هاته سهرێ من! برایێن من، دهمێ مرۆڤ ئهندامێن لهشێ خۆ ب كرنا كارى ڤه دوهستینت، مهعنا وێ ئهوه مرۆڤى باوهرییهكا زێده ب وێ كرێ یا ههى ئهوا ئهو دێ وهرگرت.. ودهمێ مرۆڤ ل مهیدانا جیهادێ رحا خۆ پێشكێش دكهت، ئهو نیشانا هندێیه كو باوهرییا مرۆڤى یا گههشتییه كهمالێ، وئهگهر كهیفا مرۆڤى ب ئهگهرێن تهلفاندنێ هات، مهعنا وێ ئهوه ڤیانهكا تمام وى یا ههى.
دهركهفتنا ل سهرێ سحاران قویتێ رحێیه.
فوضالهیێ كوڕێ صهیفى گهلهك دكره گرى، جارهكێ زهلامهك هاته نك ووى دكره گرى، ئینا پسیارا ژنكا وى كر: ئهوى خێره؟ وێ گۆت: ئهو یێ دبێژت: من سهفهرهكا دویر یا ل بهر وچو زاد د گهل من نیه.
وان كاغهز بۆ ئێك ودو دهنارتن وهعظ وشیرهت تێدا ل ئێك ودو دكرن، دا هاریكارییا ئێك ودو ل سهر هشیارییێ بكهن، وهكى زێرهڤانێن شهڤێ دهمێ ئێك ژ وان گازى ههڤالێ خۆ دكهت: نڤستى ڕابه سهرێ سحارێیه.
بهایێ ههر ئێكى ل دویڤ هممهتا وییه، وهندى هممهتا ته بلندتر بت بهایێ ته دێ پتر بت.
ما نه تشتهكێ عهجێبه هندهك مرۆڤ تزبییان هل دگرن، دا خێرێن خۆ پێ بهژمێرن، وئهگهر وان ئهو هلگرتبان دا گونههێن خۆ پێ بهژمێرن بۆ وان چێتر بوو.. ئهى ئهو كهسێ تارییێ هلدبژێرت ما نه شهرمه هممهتا مێشێ ژ یا ته پتر بت، دهمێ ژۆر تارى دبت ئهو دهردكهفته بهر ڕۆناهییێ..
ئهگهر تو وێ (دنیایێ) ب حهلالى كۆم بكهى ئهو دێ دینێ ته شێلى كهت، ڤێجا پا چاوایه ئهگهر ئهو ب حهرمى بێته كۆمكرن؟!
ته دڤێت بگههییه بلندییێ بێى ب سهر پهییسكا خۆوهستاندنێ بكهڤى، ئهرێ ما بێ تۆڤچاندن دورین دئێتهكرن؟ یووسفى ئهگهر ل سهر نهگۆتبا: (رب السجن أحب إلي..) دویماهییێ خهلاتێ (وكذلك مكنا لیوسف في الأرض) ب دهست ڤه نهدهات.
كهڤرێ ههوایێ نهفسێ ئهگهر دهرێ كانییا هشیارییێ ل ته گرت، وتو نهشیاى وى كهڤرى قهلدهى، دبن ڤه بكۆله، بهلكى ئاڤ ڕێكا خۆ ببینت.
بــهس ئــهوێ تـامـكـرى دزانـت.. گاڤهكا وێ خۆشییێ ئهوا مرۆڤ ژ ڕابوونا ل شهڤێ بۆ كرنا عیبادهتى دبینت، ئهگهر تو بدهیه ب عهمرێ نووحى د گهل زهنگینییا قاروونى، تو دێ یێ خوسارهت بى!
مشكهكى حێشترهك دیت لێ عاشق بوو، ههڤسارێ وێ گرت وكێشا حهتا برییه بهر دهرێ مالا خۆ. حێشتر ما پاشى زمانحالێ وێ گۆت: یان بلا مالا ته بابهتى خۆشتڤییێ ته بت، یان خۆشتڤییهكێ بابهتى مالا خۆ بۆ خۆ بگره.. ئهى ئهوێ د نڤێژێ دا ب لهشێ خۆ بهرانبهر خودایێ خۆ ڕادوهستت، ودلێ وى نه یێ ئاماده، ئیشارهتهكێ بۆ خۆ ژ سهرهاتییا حێشترێ بگره: یان نڤێژهكا لائیق بۆ خودایێ خۆ بكه، یان خودایهكێ لائیق بۆ نڤێژا خۆ بۆ خۆ ببینه!!
خێر ئهگهر چهند یا بچویك ژى بت بلا د چاڤێن ته دا یا كێم نهبت، ئهو وهریسێ حێشتر پێ دئێته خندقاندن ژ داڤێن زراڤ دئێته چێكرن.
فلان كهس! تو پالهیى وكارهكێ ب هیڤییا ته ڤه، چى گاڤا كارێ ته ب دویماهى هات ژ نوى رحهت ڕوینه خوارێ.
ئهوێ ئێش كهفتییه پییان گههشتنا وى بۆ قویناغێ یا ب ساناهى نابت، بهلێ ئهوێ گههشتن بۆ خۆ كربته ئارمانج ههر دێ گههت.. ما تو نابینى دارقهسپا بهژن بلند ل سهرى شتلهكا بچویكه.
ئهى مرۆڤ تو ژ حهبسهكێ بۆ حهبسهكا دى دئێیه ڤهگوهاستن، حهبسا ئێكێ پشتا بابێیه، یا دووێ زكێ دهیكێیه، یا سێیێ قماتكه، یا چارێ مهكتهبه، یا پێنجێ كهدا بۆ عهیالییه، یا شهشێ مرنه، یا حهفتێ قهبره، وئهگهر تو كهفتییه یا ههشتێ.. نهخۆشییێن وان ههمى حهبسان دێ ژبیركهى، خودێ مه بپارێزت!
ئهگهر ته بڤێت تو بهردهوام یێ بهرداى بى، تو بكهیفا خۆ خۆ بێخه حهبسا تهقوایێ، وگوهدارییا نهفسا خۆ نهكه د ههر تشتهكێ وێ بڤێت دا؛ ژ بهر كو ئهو حهبسا بهردهواما د ئاگرى دا هلدبژێرت، حهتا كهنگى دێ مینى عهقلێ خۆ د ههڕییا ههوایێ نهفسێ دا گرێدهی؟
دهمهكێ كێم هودهود ژ بهر چاڤێن سولهیمانى دویركهفت، سولهیمانى گهف لێ كرن، ئهى ئهوێ ژییێ خۆ ههمییێ ژ بهر چاڤێن مه دویركهفتى، ما تو ناترسى ئهم ل ته ب غهزهب بێین؟ مووساى د ڕێكا ههڤالینییا خضرى دا سێ جاران بێ ئهمرییا وى كر، وى بهندكێ ههڤالینییێ د ناڤبهرا خۆ ووى دا بڕى، ئهى ئهوێ ههر دهم بێ ئهمرییا مه كرى، ما تو ناترسى ئهم ژى بهندكى د ناڤبهرا خۆ و ته دا ببڕین؟
ئهوێ ل ههوایێ نهفسێ سویار ببت، ئهو دێ وى هاڤێژت، ویێ تهقوایێ ب كار بینت دێ پێ ب قهوهت كهڤت.
ئهگهر دلێ ته چوو كرنا خێرهكێ لهزێ بكه بهرى دلێ ته ژێ سار ببت، وئهگهر دلێ ته چوو كرنا خرابییهكێ لهزێ نهكه بهلكى دلێ ته ژێ سار ببت، وتو نهفسا خۆ تۆره بده بهرى ههڤالینییا مهلكان بكهى، چونكى ئهخلاقه پهییسكا بلندییێ.
ئهى ئهو كهسێ پییێن خۆ ب قهیدا ئاستهنگان گرێ ددهت، ئهگهر چویچكێ هزرا خۆ د سهرژێكرنێ دا كربا قووناغێن درێژ نهدبڕین.
مرۆڤهكى دهپ دفرۆتن، پرتهكا دارێ ئابنووسى د بن دهپێ وى ڤه بوو، ژێ هاته كڕین، جارهكێ ئهو چوو كۆچكا شاهى، دیت ئهو دار یێ ب كورسیكا شاهى ڤه، ئینا وى مرۆڤى ب عهجێبى ڤه گۆت: چاوا ئهڤ داره گههشتییه ڤێ پێكێ ودهمێ ئهو ل دكانا من من چو پویته پێ نهدكر، زمانحالێ دارى گۆت: من گهلهك صهبر ل سهر دربێن بڤرى وبڕینا مشارى كر حهتا ئهز گههشتیمه ڤى جهى.
هشیارى گونههێ به، چونكى گونههـ بوو بابێ ته ژ بهحهشتێ دهرێخستى پشتى بۆ قهدرگرتن ملیاكهت ههمى بۆ چووینه سوجدێ، وبهحهشت بۆ وى بوویه جهێ ئاكنجیبوونێ.. وتارییا ژ ههمییێ نهخۆشتر ئهوه یا بهرى وێ ڕۆناهى ههى، ودویركهفتنا ژ ههمییێ نهخۆشتر ئهو یا گههشتن بهرى وێ ههى، وعهزابا ئهڤیندارى یا ژ ههمییێ نهخۆشتر ئهوه دهمێ ئهو ل نك خۆشتڤییێ خۆ بیرا خۆ ل وى دهمى دئینته ڤه گاڤا ئهو ژ خۆشتڤى دویر دكهڤت، هاتییه گرتن، دهمێ ئهو ژێ دویر كهفتى پییێن وى هارى نهدكرن.. یا عهجێب ئهوه چاوا وى گاڤێن خۆ هاڤێتن.
دنیا بازارهكه قهرهبالغا شههوهتان لێ بلند دبت، ڤێجا ئهگهر ته گوهێ دایێ، تو نهشێى گوهێ خۆ بدهیه وهعظى.
گاڤا تو بێ ئهمرییا ئێكى بكهى دێ بۆ ته نهخۆش بت دهمێ تو وى دبینى، ئهگهر خۆ تو بزانى وى تو یێ عهفیكرى ژى.. وههما ئهگهر گونههێ ئهڤ نهخۆشییه ب تنێ تێدا ههبت بهسه!
ئهگهر كراسێ ته یێ ڕهش بت، تو ناترسى دهمێ نوقطهیهكا ڕهش ڤـێ دكــهڤــت.. ودل دهمــێ ب كــرنــا گــونـههان قڕێژى بوو ئێدى خودان د خهما كرنا گونههێ نابت، بلا ته دلهكێ پاقژ ههبت دا ترسا ژ قڕێژییێ ل نك ته بمینت.
ئهو مرۆڤێ پهرسیڤ لێ بت چو فایدێ وى ناكهت شویشا مسكێ د دهستێ خۆ دا هلگرت، وئهو زانایێ كارى ب زانینا خۆ نهكهت زانینا وى چو فایدهى ناگههینتێ، ئهگهر ته بڤێت ب سهر خهلكى بكهڤى زانینێ ب دهست خۆ بێخه وكارى ب وێ زانینێ بكه یا ته ب دهست خۆ ئێخستى.
دارێ زهیتوونێ نه وهكى دارێ مێكیكێیه، گاڤا ب ئاگرى دئێته سـۆتـن دوكێلێ ژ خۆ نادهت، مرۆڤێ زانا ژى نه وهكى نهزانییه، گـاڤـا ب ئاگرێ تهنگاڤییهكێ هاته سۆتن صهبرێ دكێشت چونكى ئهو دزانت پشتى ههر تهنگاڤییهكێ بهرفرههییهك ههیه.
چهند كارێ ته یێ عهجێبه!! وى چو مننهت ب ته نینه ژى وئهو خۆ ل بهر ته شرین دكهت، وتو بێى وى ناقهتینى وتو خۆ ل بهر وى ڕهش دكهى، دهمێ تو خۆ پاش ڤه دبهى ئهو ته نێزیكى خۆ دكهت، وئهگهر ته خۆ سست كر ئهو گازندێ ژ ته دكهت، وى چو چێكرى ب سهر ته نهئێخستینه، وتــو هــهر تـشـتهكێ ههى ب سهر وى دئێخى، سهرێ خۆ ب پهشێمانى ڤه بچهمینه سوباهى دهمێ تو دئێیه نك وى ته چو بهرسڤ بۆ ڤێ چهندێ نابن.
من گـازنــدهك درێــژا هــهى سوباهى
تو دێ بینى دهما تێى بهر حسابێ
ئهگهر تــه بـڤـێـت زانـیـنـێ ب دهسـت خــۆ ڤــه بینى، دڤێت خهوێ ژ چاڤێن خۆ ڤهڕهڤینى، ما تو نابینى پشتى خـۆنـقـۆكرنا د بنێ دهریایێ دا مــرۆڤ دشـێـت دوڕ ومراریـیـان ب دهسـت خۆ ڤه بینت، وئهگهر ئهو ب ساناهى ب دهست كهفتبان تاجێن مهلكان پێ نهدهاتنه نهخشاندن.
ئبن سیرین دهمێ د ناڤ خهلكى دا سوحبهت دكرن ودكره كهنى، وگاڤا دما ب تنێ پترییا شهڤێ دكره گرى.. وسوفیانى دگۆته ههڤالێن خۆ: چ شۆلهكا كرێته هوین دكهن، دهمێ خهلك ههوه دبینت هوین نڤێژان دكهن، ودهمێ خهلك ههوه نهبینت هوین دنڤن!
وهى بۆ مرۆڤێن ریمهتێ دكهن ل وێ ڕۆژێ یا خودێ د دهر حهقێ دا دبێژت: (وحصل ما فی الصدور) ئهو تشتێ د سنگان دا ڤهشارتى دئێنه دهرێخستن، ومهخسهد پێ ئنیهتن.
بێهنا گولهكا نیلۆفهرێ چوو مێشهكا هنگڤینى، كهیفا وێ گهلهك پێ هات، چو دادا سهر بهلگێ وێ، گاڤا بوویه شهڤ گولێ بهلگێ خۆ پێچا.. دل ڕۆژه وتهمهعى عهوره، وگهلهك جاران عهورێ تهمهعییێ دكهفته بهر ڕۆژا دلى، وناهێلت ئهو ئاخرهتێ ببینت.
مهخسهد ژ دنیایێ ئهو مرۆڤ هندێ كۆم بكهت بشێت لهشێ خۆ وهسا پێ ئاڤا بكهت كو بشێت خۆ ب وێ ئارمانجێ ڕا بگههینت یا ئهو بۆ هاتییهدان، وئهوێ زێدهى ڤێ ههوجهیێ كۆم بكهت، ههما ئهو بۆ میراتگرێن خۆ كۆم دكهت، ومهتهلا وى وهكى داركێ بخویرێیه، خۆ دسۆژت دا هندهكێن دى خۆشییێ ب بێهنا وى ببینن.
ده دهرگههێن شـاهـ ومـهلــكــان ب دهســتــان نائـێـنـه قـوتان، بهلكى ب خۆشكاندن ودیاركرنا ههوجهییێ، وعوزرا من بۆ بهر دهرگههێ ته ئهوه ئهز ئعترافێ دكهم كو من چو عوزر نینن.
چاوا ئهو دێ گههته خۆشتڤى یێ بوویه ئێخسیرێ داڤێن ئاستهنگان، مــهســهلــه هـهمــى د دو حهرفان دا كۆم دبت: كو بهرێ ته ل خۆشتڤییێ ته ب تنێ بت، وكو ژبلى وى تو كهسێ دى نهبینى..
مهلا ههر وى ببین ههر وى ئهگهر ههر وى دناسى تو
(هـو المعـبـود والمـشـهـود بــل لا غـیر فی الدارین)
دهمێ دختۆر دبێژته ته: شرینى نهخۆ بۆ ئێشا لهشێ ته خرابه.. تو گوهدارییا وى دكهى، ههر چهنده تو دزانى كو دبت دختۆر یێ دورست بت، ودبت یێ خهلهت ژى بت، یا بۆچى تو گوهدارییا خودایێ خۆ ناكهى دهمێ ئهو ته ژ كرێتییێ ددهته پاش دا دلێ ته بمینت ساخلهم، وتو دزانى كو گۆتنا وى ههمى ڕاستییه؟!
ههچییێ ل ڕێكێ خۆ بكهته دهلیلێ خۆ، ناگههته ئارمانجێ، دهمێ تو ددهیه ڕێ دڤێت ته دهلیل وڕێبهر وههڤالهك ههبت.
ئهگهر ته باوهرییهكا دورست ب وى ههبت ئهو ژ نهخۆشییێ دێ خـۆشـیـیـهكـێ بـۆ تـه ئینتهدهر، ما تو نابینى چاوا ئهو فێقییهكێ شرین ب دارهكێ ڕهق وهشك ڤه دئینت.
و ل دویماهییێ: حهسهنێ بهصرى دگۆت: ((ل دهمێ خۆشییێ ئهو ههمى وهكى ئێك بوون، بهلێ گاڤا بهلا دهات هندهك ژ هندهكان جودا دبوون..)) وبهلایا ژ ههمییێ مهزنتر ئهوه دهمێ مرن ب سهر خودانى دا دئێت، سهركهفتنا مهزن ئهوه هنگى مرۆڤ ل سهر حهقییێ ڕاگرتى بمینت. خودێ هاریكارێ مه بت.
