خەون د قورئانا پیرۆز دا
ئەگەر ئەم ئایەتێن قورئانێ بخوینین دێ بینین د پـتـر ژ جهەكی دا قــورئان خــەونـێـن هندەك پێغەمبەران بۆ مە ڤەدگوهێزت ، چ پێغەمبەران ب خۆ ئەو خەون دیت بن یان ژی هندەك كەسان ئەو خون دیت بن وپێغەمبەران خەونێن وان بۆ وان تەعـبـیـر كربن .. تشتێ هندێ دگەهینت كو خەونێ گرنگیا خـۆ هـەیـە ، ژبلی وان دەرسێن ژ ڤان خــەونان دئـێـنـە وەرگرتن ، ومە دڤێت ل ڤـێـرێ ب كـورتی بەحسێ وان خەونان بكەین یێن د قورئانێ دا هاتین .
خەونا ئیبراهیمی :
د هندەك ئایەتێن سوورەتا ( الصافات ) دا خودایێ مەزن بەحسێ دلپاكی وئیخلاصا ئیبـراهیمی دكەت ، وكانێ چاوا وی صەبر ل سەر ئەمرێ خودێ دكر ، ودبێژت :[وَقَالَ إِنِّي ذَاهِبٌ إِلَى رَبِّي سَيَهْدِينِ . رَبِّ هَبْ لِي مِنْ الصَّالِحِينَ . فَبَشَّرْنَاهُ بِغُلامٍ حَلِيمٍ . فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ قَالَ يَا بُنَيَّ إِنِّي أَرَى فِي الْمَنَامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ فَانظُرْ مَاذَا تَرَى قَالَ يَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ مِنْ الصَّابِرِينَ . فَلَمَّا أَسْلَمَا وَتَلّهُ لِلْجَبِينِ . وَنَادَيْنَاهُ أَنْ يَا إِبْرَاهِيمُ . قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيَا إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ . إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبِينُ . وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ . وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِي الآخِرِينَ . سَلامٌ عَلَى إِبْرَاهِيمَ . كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ . إِنَّهُ مِــنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِين] ( الصـــافـــات : 99-111 ) .
ئـەڤ ئایەتە بـەحـسـێ پێغەمبەرێ خودێ ئیبـراهیمی دكەن دەمێ وی گۆتی : ئەز دێ ژ وەلاتێ خۆ مشەخت بم وچمە نك خودایێ خۆ ل وەلاتەكێ ئەز بشێم پەرستنا وی لـێ بكەم ، چونكی ئەو دێ بەرێ من دەتە خێرا دنیایێ وئاخرەتێ .
ودەمێ وی دوعایەك ژ خودایێ خۆ كری وگۆتی : خودایێ من تــو زارۆكـەكێ چاك بدە من .. ئینا خودێ دوعایا وی ب جـه ئینا ، ومزگینی ب دانا كوڕەكێ ئارام كو ئیسماعیلە دایێ .
ودەمێ ئیسماعیل مەزن بووی و ب بابێ خۆ ڕا گەهشتی بابێ وی گۆتێ : ئـەزێ د خەونێ دا دبینم كو ئەزێ تە سەرژێ دكــەم ، ڤێجا تو چ دبێژی ؟ ( وبۆ زانین خەونێن پێغەمبەران وەحیە ) ئیسماعیلی گـۆت : ئەی باب ! تو وێ بكە یا خودێ فــەرمان پــێ ل تـە كری ، ئەگەر خودێ حەز بكەت تو دێ من ژ وان بینی یێن صەبرێ دكێشن و ب ئەمرێ خودێ ڕازی دبن .
ودەمێ وان خۆ ب دەست فەرمانا خودێ ڤە بەردای ، وئیبـراهیمی كوڕێ خۆ ئێخستیە سەر ئەنیێ ، دا وی سەرژێ بكەت .. خودێ دبێژت : ل وی دەمێ بەرتەنگ مە گازی ئیبـراهیمی كر كو : ئەی ئیبـراهیم ، ب ڕاستی تە ئەو كر یا فەرمان پێ ل تە هاتیەكرن وتە خەونا خۆ ڕاست دەرێخست ، هندی ئەمیـن كانێ چاوا مە جزایێ تە سەرا باوەریا تە دا تە وەسا ئەم جزایێ وان ژی ددەین یێن وەكی تە قەنجی كری ، ڤێجا ئەم وان ژ تەنگاڤیێن دنیایێ وئاخرەتێ ڕزگار دكەین ، هندی فەرمانا ب سەرژێكرنا كوڕێ تەیە ئەو جەرباندنەكا ب زەحـمەت بوو یا كو ڕاستیا باوەریا تە ئاشكەراكری .
وخودێ ئیسماعیل دا ڕزگاركرن ، وبەرانەكێ مەزن پێش وی ڤە دا .
وخودێ دبێژت : مە بەحسێ ئیبـراهیمی ب باشـی د ناڤ مللەتێن پشتی وی دا هاتیـن هێلا .
وئەو دەرسا ژ سەرهاتیا ڤێ خەونا ئیبراهیمی دئێتە وەرگرتن ئەڤەیە : هندی مرۆڤێ خودان باوەرە دەمێ ئەمرێ خودێ دگەهتێ دڤێت وی ئەمری ب جـه بینت ئەگەر خۆ ئەو ئەمر بۆ وی یێ نەخۆش ژی بت ، وبۆ وی چێ نابت ئەو سستی ودولدلیێ د ڤێ چەندێ دا بكەت .
خەونا یووسفی :
د قورئانا پـیـرۆز دا سەرهاتیا یووسف پێغەمبەری ب خەونەكا مەزن دەست پێ دكەت ، ئەو خەونا بۆ وی بوویە ئەو مزگینیا هەمی عەورێن نەخۆش ژ عەسمانێ ژینا وی ڤەدڕەڤانـدن .. یـووسـفی د خەونێ دا ددیت یازدە ستێران د گەل ڕۆژ وهەیڤێ خـۆ بـۆ وی دچەماند .
وچــونـكـی ئەو هێشتا زارۆكەكێ نەگەهشتی بوو ئەڤ خەونە ل بەر وی گەلەك یا غەریب بوو ، ووی چو سەر ژێ نەبرنە دەر ، لەو وی بڕیار دا ڤێ خەونا خۆ بۆ بابێ خۆ یەعقووب پێغەمبەر ڤەگێڕت ، دا ئەو وێ بۆ شرۆڤە بكەت .
گاڤا یووسفی خەونا خۆ بۆ بابێ خۆ ڤەگێڕای ، بابێ وی زانی ئەڤ خەونە یا ژ قەستا نینە ، ومەعنایەكا مەزن د پشت ڕا هەیە ، وڕۆژەك دێ ئێت یووسف د ناڤ خەلكی دا دێ مەزن بت ، وئەوە یێ كو د ناڤبەرا هەمی برایێن خۆ دا مەزنیا بنەمالا ئیبـراهیمی دێ وەرگرت ، بابێ وی یەعقووبی ئەڤە ژ تەعبیـرا خەونا وی زانی ، لەو ـ بەری ئەو گرنگیا ڤێ خەونێ بۆ كوڕێ خۆ ئاشكەرا بكەت ـ وی گۆتێ : ئەی كوڕێ من ! ڤێ خەونا خۆ تو بۆ برایێن خۆ نەبێژە ، دا ئەو حەسویدیێ ب تە نەبەن ، ودوژمناتیا تە نەكەن . پاشی گـۆتێ : كانێ چاوا خودێ ئەڤ خەونە نیشا تە دا وەسا ئەو دێ تە هلبژێرت وزانینا تەعبیـرا خــەونـێـن مرۆڤان نیشا تە دەت ، وئەو دێ قەنجیا خۆ ل سەر تە و ل سەر بنەمالا یەعقووبی ب پێغەمبەرینیێ پێك ئینت ، كانێ چاوا وی قەنـجـیـا خـۆ ل سەر هەردو بابێن تە ئیبـراهیمی وئیسحاقی ب پێغەمبەرینیێ بەری نوكە پێك ئینایە ، هندی خودایێ تەیە یێ پڕزانایە ب وی یێ ئەو هلبژێرت ژ بەنیێن خـۆ ، ویێ كاربنەجهە د ڕێـڤـەبرنا كارێ بەنیێن خۆ دا .
مەعنا : مەسەلە هلبژارتنا خودێ یە ، ونە چو تشتێن دی .
وپشتی سالێن سەخت ودرێژ وژیەكێ ب شەق وشویق یووسفی ئەوێ بوویە عەزیزێ مصرێ ل سەر تەختێ حوكمداریا خۆ پێشوازی ل دەیبابێن خۆ وهەر یازدە برایێن خۆ ژی كر ، ووی بۆ قەدرگرتنا دەیبابێن خۆ ئەو دانانە نك خـۆ ل سەر تەختێ حوكمداریێ ، ودەیباب وبرایێن وی بۆ سلاڤ وڕێزگرتن ـ نەكو بۆ پەرستـن ـ خـۆ بۆ وی چەماند وچوونە سوجدێ . ( وئەڤ چەندە د شەریعەتێ وان دا یێ دروست بوو بەلێ دشەریعەتێ مەدا یێ حەرامە ، دارێ ل شرکێ بێتەگرتن)
وهنگی یووسفی گۆتە بابێ خۆ : ئەڤ خۆ چەماندنا هەوە بۆ من تەعبیـرا وێ خەونا منە یا من بـەرێ دیتی وبۆ تە گـۆتی دەمێ ئەزێ زارۆك ، خودایێ من ئەو كرە ڕاستی .
و ژ ڤـێ چــەنــدێ ژی دیـار دبت كو دبت تەعبیرا خەونێ ب سالان گیرۆ ببت حەتا ب جـهــ بێت .
خەونا هەردو هەڤالێن گرتیخانەیێ :
وهەر ژ وان خەونان یێن قورئانێ بۆ مە ڤەگێڕاین خەونێن وان هەردو مرۆڤان بوون یێن د گەل یووسفی هاتینەگرتن ، ئێك ژ وان مەیگێڕێ مـەلكی بوو ، ویێ دی نانپێژێ وی بوو ، مەلكی ئەو ب هندەك تشتان گونەهبار كربوون ، وحوكم ب گرتنێ ل سەر وان دابوو .
ووەسا چێبوو یووسف وئەو هەردو جحێل د ژۆرەكێ ڤە هاتنەگرتن ، سپێدەیەكێ دەمێ ئەو ژ خەو ڕابـووین هەردو هەڤالێن یووسفی ب نك ڤە چـوون وگـۆتـنـێ : هـەر ئێك ژ مە خەونەك دیتیە ، وچونكی ئەم دبینین تو ژ مرۆڤێن قەنجی ئەم حەز دكــەیـن تو تەعبیـرا خەونێن مە بۆ مە بێژی .. پاشی ئێك ژ وان ـ كو مەیگێڕێ مەلكی بوو ـ گۆت : من د خەونێ دا ددیت ئەزێ تری دگڤێشم دا بكەمە مەی ، ویێ دی ـ یێ نانپێژ ـ گۆت : من ددیت ئەزێ هندەك نانی ل سەر سەرێ خـۆ هل دگرم تەیر دهاتن ژێ دخوار .
یووسفێ پـێـغـەمبەر بەری تەعبیـرا خەونێن وان بۆ وان بێژت ب دەلیڤە زانی كو پەیاما خۆ یا حەق بگەهینتە وان ما دەم وان هندە باوەری ب وی هەیە ، یووسفی گۆت : (( خوارنەك بۆ هەوە هەردووان نائێت ببتە ڕزقێ هەوە د چ حالەكێ هەبت دا ئەگەر ئەز بەری هنگی تەعبیرا وێ بۆ هەوە نەبێژم ، ئەو تەعبیرا ئەز دێ بۆ هەوە بـێـژم ژ وێ یە یا خودایێ من نیشا من دای ، هندی ئەزم من باوەری ب وی ئینایە ، ومن پەرستـن بۆ وی ب تنێ كریە ومن خـۆ ژ دینێ وی مللەتی دایە پاش یێ باوەری ب خودێ نەئینای ، وئەو ب ڕابوونا پشتی مرنێ وحسێبێ دكافر ، ومن دویكەفتنا دینێ بابێن خـۆ ئیبراهیمی وئیسحاقی ویەعقووبی كریە وپەرستنا خودێ كریە ، نەبوویە بۆ مە كو ئەم تشتەكی بۆ خودێ د پەرستنێ دا بكەینە هەڤپشك ، ئەڤ تەوحیدا هە ژ وێ قەنجیا خودێ یە یا وی د گەل مە و د گەل مرۆڤان كری ، بەلـێ پتـریا مرۆڤان شوكرا خودێ ل سەر قەنجیا تەوحیدێ وباوەریێ ناكەن . ئەی هەردو هەڤالێن من ، ئەرێ پەرستنا وان خوداوەندێن چێكری وجودا جودا چێتـرە یان پەرستنا ئێك خودایێ ب سەرڤەهاتی ؟ هوین ژبـلی خودێ پەرستنا هندەك ناڤان دكەن چو ڕامان د پشت ڕا نینن ، هەوە وبابێن هەوە ژ نەزانین وسـەرداچـوون ئـەو بـۆ خۆ یێن كرینە خودا ، خودێ چو هێجەت ودەلیل ل سەر ڕاستیا وان نەئیناینە خـوارێ ، حـوكـمـێ ڕاسـت وحەق یێ خودێ ب تنێ یە ، چو هەڤپشك وی نینن ، وی فەرمان دایە كو ژ وی پێڤەتر هوین خـۆ نەئێخنە بن فەرمانا كەسێ دی ، وپەرستنا وی ب تنێ بكەن ، وئەڤەیە دینێ ڕاست یێ چو خواری تێدا نە ، بەلـێ پتـریا مرۆڤان ڤێ چەندێ نزانن ، و ب سەر ڕاستیا وێ هل نابن .
ئـەی هەردو هەڤالێن گرتیخانەیێ ، ئەڤە تەعبیرا خەونێن هــەوەیــە : هــنـدی ئەوە یێ د خەونێ دا تری دگڤاشت ئەو دێ ژ گرتیخانەیێ دەركەڤت وبتە مەیگێڕێ مەلكی ، ویێ دی ئەوێ دیتی نان ل سەر سەرێ خۆ هل دگرت ئەو دێ ئێتە هلاویستن وهێلان ، وتەیر دێ ژ سەرێ وی خۆن ، ئەو مەسەلا هوین پسیارا وێ دكەن پێكهات و ب دویماهی هات )) .
ووەسا چێبوو وەكی یووسفی گۆتی ..
خەونا مەلكی :
خەونا دی یا یووسفی تەعبیركری وەكی قورئان بۆ مە ڤەدگێڕت ، وبوویە ئەگەرا هندێ یووسف پێ ژ گرتیخانەیێ دەركەڤت ، خەونا مەلكێ مصرێ بوو ، ڕۆژەكێ مەلكی د ناڤ زەلامێن كۆچكێ دا گۆت : شڤێدی من خەونەكا عنتیكە یا دیتی .. من د خەونا خـۆ دا حەفت چێلێن قەلەو ددیتن ، حەفت چێلێن لاغەر ولاواز ئەو دخوارن ، ومن حەفت گولیێن گەنمی یێن كەسك ژی ددیتن ، وحەفت گولیێن گەنمی یێن هشك ، ئەی گەلی مەزن وماقویلان ، تەعبیـرا خەونا من بۆ من بێژن ، ئەگەر هوین ب تـەعـبـیـرا خەونان دشارەزا بن .. بەلـێ چونكی كەس ژ وان ب تەعبیـرا خەونان یێ شارەزا نەبوو وان گۆتە مەلكی : ئەڤ خــەونا تە دیــتـی هندەك خەونێن تێكەلن چو تەعبیـر بۆ نینن ، و ب ڕاستی ئەم چو ژ تەعبیـرا خەونان ژی نزانیـن .
هنگی مەیگێڕێ مەلكی ـ ئەوێ یووسفی بەری هنگی خەونا وی بۆ تەعبـیـركـری وڕاست دەركەفتی ـ ل كۆچكێ یێ ئامادە بوو ، گاڤا بەحسێ خەونان وتەعبیـرا وان هاتیەكرن ئێكسەر بیـرا وی ل یووسفی هات ، مەیگێڕی گۆتە مەلكی : حال ومەسەلێن من وهەڤالـێ من یێ نانپێژ ئەڤەنە .. دەمێ ئەم ل سجنێ مە مرۆڤەكێ چاك دیت وی خەونێن مە بۆ مە تەعبیـركرن وگۆتنا وی دورست دەركەفت ، ڤێجا ئەگەر تو دەستویریێ بدەیە من ئەز بچمە گرتیخانەیێ ئەز دێ تەعبیـرا ڤێ خەونا تە بۆ تە ژ وی وەرگرم .
مەلكی ئەوێ بۆ وی بوویە مەرەق تەعبیـرا ڤێ خەونا عنتیكە بــزانـت دەستویری دا مـەیـگـێـڕێ خۆ بچت پسیارا خەونا وی ژ وی مرۆڤێ گرتی بكەت وتەعبیـرێ بۆ بینت ، مەیگێڕ چوو ، ودەمێ گەهشتیە نك یووسفی گۆتێ :
(( یووسف ئەی مرۆڤێ گەلەك ڕاستگـۆ ، تو تەعبیـرا خەونا وی بۆ مە بێژە یـێ حەفت چێلێن قەلەو دیتیـن حەفت چێلێن لاغەر ولاواز ئەو دخوارن ، وحەفت گولیێن كەسك وحەفتێن هشك دیتیـن ، دا ئەز بزڤڕمە نك مەلكی وهەڤالێن وی وتەعبیـرێ بۆ بێژم ، دا ئەو تەعبیـرا وێ خەونێ بزانن یا من گۆتیە تە ، ودا ئەو بهایێ تە ژی بزانن )) .
یووسفی گۆتە پسیاركەرێ تەعبیـرا خەونا مەلكی : (( تەعبیـرا ڤێ خەونێ ئەوە حەفت سالێن ل دویڤ ئـێـك هوین چاندنەكا باش دێ كەن دا بەرهەم زێدە ببت ، ڤێجا ئەوا هوین ژ وی بەرهەمی ددورین هوین وی ب گولیێ ڤە بهێلن ، وهلگرن ، دا خراب نەبت ، ودا پتـر خۆ بگرت ، كێمەك تێ نەبت ژ وێ یا هوین دخـۆن .
پاشی پشتی ڤان سالێن بەرفرەهیێ حەفت سالێن هشك ودژوار دێ ئێن ، د وان سالان دا خەلك دێ وێ خۆت یا هەوە بەری هنگی هلگرتی ، كێمەك تێ نەبت ژ وێ یا هوین بۆ تۆڤی هل دگرن . پاشی پشتی ڤان سالێن هشك سالەك دێ ئێت باران تـێـدا دێ ب سـەر مرۆڤان دا بارت ، ڤێجا خودێ تەنگاڤیێ دێ ژ سەر وان ڕاكەت ، وئەو ژ بەرفرەهیێ فێقی تێدا دێ گڤێشن )) .
وچەند تێبینیەك ل سەر ڤێ تەعبیركرنێ مەنە هەنە :
ئێك : یووسفی نەگـۆتێ : تەعبیـرا ڤێ خەونێ ئەوە حەفت سالێن بەرفرەهیێ دێ ب سەر هەوە دا ئێن ، پاشی حەفتێن بەرتەنگیێ .. هەر چەندە ئەڤە تەعبیـر بوو ، بەلكی ڕێكا خۆ دەربازكرنا ژ سالێن تەنگاڤیێ ژی بۆ وان ئاشكەرا كر ، وگـۆتێ : ب ڤی ڕەنگی هوین دێ شێن مفای بۆ خۆ ژ دورینا گەنمی بینن ، وئەڤە ژی خێرخوازیا وی د گەل وان یێن ئەو سجن كری بۆ مە بەرچاڤ دكەت .
دو : د خەونا مەلكی دا نەهاتیە كو پشتی هەر حەفت سالێن گرانیێ سالەكا زێدە خۆش دێ ئێت ، تشتێ هندێ دگەهینت كو ئەڤە ژ وەحیا خودێ بوو بۆ یووسفی .
مەلك د ڤێ چەندێ گەهشت ، و ژ شارەزاییا خۆ وی زانی ئەڤ مرۆڤە كەسەكێ ( عادی ) نینە ، لەو وی ئێكسەر گۆتە بــەردەسـكـێــن خــۆ : ئـــەو زەلامێ تەعبیـرا خەونا من دای ژ گرتیخانەیێ دەربێخن وبۆ من بینن ..
