ژ خەونێن پێغەمبەری سلاڤ لێ بن
ل ڤێرێ مە دڤێت هندەك ژ وان خەونان ڤەگێڕین یێن پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ دیتین ، ڤێجا چ وی ئەڤ خەونە تەعبیر كربن ژی یان نە ، بۆ هندێ دا بزانین كانێ خەونێن پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ب چ ڕەنگ بوون ، وهەژە ل دەسپێكێ بیـرا خۆ ل دو ڕاستیان بینینەڤە :
یا ئێكێ : هندی خەونێن پێغەمبەرانە وەحیەكە خودێ بۆ دهنێرت ، وەكی ژ عەبدللاهێ كوڕێ عەبباسی دئێتە ڤەگوهاستن دبێژت : [ رؤیا الأنبیاء وحي ـ خەونێن پێغەمبەران وەحینە ] .
یا دووێ : ڤەگێڕینا پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ بۆ ڤان خەونێن خۆ بۆ هندەك صەحابیان هندێ دگەهینت كو وی گرنگی ددا وان خەونان یێن وی ددیتن ، چونكی ئەڤ خەونە وەكی مە گۆتی پشكەك بوون ژ وێ وەحیێ یا خودێ بۆ هنارتی ژ لایەكی ڤە ، و ژ لایەكێ دی ڤە گەلەك جاران ئەو مزگینی بوون بۆ وی وموسلمانان دهاتنە دان ، هەر وەسا ژ بەر هندێ دا ئەم ژی د ڤـێ چـەنـدێ دا ـ ئانكۆ ڤەگێڕینا خەونێن خۆش دا ـ چاڤ ل وی بكەین .
خەونا ئێكێ : مزگینیا بەلاڤبوونا ئیسلامێ :
ئیمامێ بوخاری ژ ( ئەبوو هورەیرەی ) ڤەدگوهێزت ، دبێژت : پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆت : [ أعطیت مفاتیح الكلم ، ونصرت بالرعب ، وبینما أنا نائم البارحة إذ أتیت بمفاتیح خزائن الأرض حتی وضعت في یدي ـ كلیلێن ئاخفتنێ بۆ من یێن هاتینە دان ، و ب ترسێ ئەزێ هاتیمە ب سەر ئێخستن ( یەعنی: ژوان سالوخەتێن خودێ داینە من ئاخفتنا من یا رەهوانە ، وترسا من یا چوویە ددلێن دوژمنێن من دا) ، وشڤێدی دەمێ ئەزێ نڤستی من ددیت كلیلێن خزینەیێن عەردی دئینان ودكرنە د دەستێ من دا ] ئەبوو هورەیرە دبێژت : ڤێجا پێغەمبەرێ خودێ ـ سلاڤ لـێ بن ـ چوو وهوین یێن وان د ناڤبەرا خۆ دا ڤەدگوهێزن .
مەخسەدا وی ئەوە : پێغەمبەر ـ سلاڤ لـێ بن ـ مر وئەڤ چەندە نەدیت وهوین یێن دبینن ، ووان خزینەیان د ناڤبەرا خۆ دا لێكڤە دكەن ، ژ ڤێ گۆتنا ئەبوو هورەیرەی ئاشكەرا دبت كو تەعبیرا دانا كلیلێن خزینەیێن عەردی بۆ پـێـغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ئەوە عەرد دێ كەفتە د دەستێ ئوممەتا وی دا ، ودینێ وی دێ ل عەردی هەمیێ بەلاڤ بت ، وحوكمێ ئیسلامێ دێ زال بت ، وئـەگـەر هندەك ژ ڤێ مزگینیێ ل دەمەكی ب جـه هات بت ژی ، ب جههاتنا وێ یا ب دورستی هێشتا مایە ودێ هەر ئێت .
و ل بەر سیبەرا ڤێ حەدیسێ زانایێن تـەعـبـیـرێ دبـێـژن : دیتنا كلیلان د خـەونـێ دا مـەعنا وێ دانا سەرفەرازیێ ومەنصبێن بلندە ، وهـەچـیـێ د خەونێ دا ببینت یێ دەرگەهەكی ب كلیلێ ڤەدكەت مەعنا ب هاریكاریا كەسەكێ خودان هێز وشیان ئەو دێ هیڤیەكا خۆ ب جـهــ ئینت .
خەونا دووێ : سەركەفتن بۆ ئیسلامێ یە :
ئیمام موسلم ژ ئەنەسێ كوڕێ مالكی ڤەدگوهێزت ، دبێژت : پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆت : [ رأيت ذات ليلة فيما يرى النائم كأنا في دار عقبة بن رافع فأتينا برطب من رطب بن طاب فأولت الرفعة لنا في الدنيا والعاقبة في الآخرة وأن ديننا قد طاب ـ شەڤەكێ من ددیت هەر وەكی ئەم یێن ل مالا عوقبەیێ كوڕێ رافعی وهندەك رتاب ژ رتابێن ( ابن طاب ) ی ( رەنگەکێ رتابانە بو زەلامەکێ خەلکێ مەدینێ ئەوێ دگوتنێ ئبن طاب دئێنە پالدان) بۆ مە دهاتنە ئینان ، ڤێجا من ب هندێ تەعـبـیـركر كو د دنیایێ دا بلندی بۆ مەیە ، و د ئاخرەتێ دا دویماهیا باش یا مەیە ، وكو دینێ مە تمام وبنەجـه بوویە ] .
وئەڤ حەدیسە هندێ دگەهینت كو ئەگەر دژمناتیا ئیسلامێ بێتەكرن ژی سەركەفتن هەر دێ بۆ ئیسلامێ ودینێ مە هەر دێ پێك ئێت ، و ژ لایەكێ دی ڤە حەدیس هندێ دگەهینت كو دیتنا رتابان د خەونێ دا ب تایبەتی ئەگەر ژ ڕەنگێ باش بن ، نیشانا خێرێ وباشیێ وسەركەفتنێ یە .
خەونا سیێ : مەتەلا ئیسلامێ :
ئبن جەریر ژ جابرێ كوڕێ عەبدللاهی ڤەدگوهێزت ، دبێژت : ڕۆژەكێ پێغەمبەر ـ سلاڤ لـێ بن ـ هاتە نك مە وگۆت : [ إني رأيت في المنام كأن جبريل عند رأسي وميكائيل عند رجلي ، يقول أحدهما لصاحبه : اضرب له مثلا ، فقال : اسمع سمعت أذنك ، واعقل عقل قلبك ، إنما مثلك ومثل أمتك كمثل ملك اتخذ داراً ، ثم بنى فيها بيتاً ، ثم جعل فيها مأدبة ، ثم بعث رسولاً يدعو الناس إلى طعامه ، فمنهم من أجاب الرسول ، ومنهم من تركه ، فالله الملك ، والدار الإسلام ، والبيت الجنة ، وأنت يا محمد الرسول ، فمن أجابك دخل الإسلام ، ومن دخل الإسلام ، دخل الجنة ، ومن دخل الجنة أكل منها ـ من د خـەونـێ دا دیـت هەر وەكی جبریل یێ ل بەر سەرێ من ومیكائیل یێ ل نك پیێن من ، ئێكی دگۆتە هەڤالـێ خۆ : مەتەلەكێ بۆ بینە ، ئینا وی گـۆت : گـوهـێ خـۆ بـدێ تـە گـوه لـێ بـبـت ، وتێ بگەهە دلـێ تە تێ بگەهت ، هندی مەتەلا تە ومەتەلا ئوممەتا تەیە وەكی مەتەلا مەلكەكیە ئاڤاهیەكی ل سەر عەردەكی ئاڤا بكەت ، پاشی سفرەكێ لـێ بدانت ، پاشی قاصدەكی بهنێرت دا خەلكی ڤەخوینە خوارنێ ، ڤێجا هندەك د بەرسڤا قاصدی هاتن وهندەكان گوه نەدایێ ، ڤێجا مەلك خودێ یە ، وعەرد ئیسلامە ، وئاڤاهی بەحەشتە ، وتو ئەی موحەممەد قاصدی ، هەچیێ د بەرسڤا تە بێت دێ ئێتە د ئیسلامێ دا ، وهەچیێ هاتە دئیسلامێ دا دێ چتە بەحەشتێ ، وهەچیێ بچتە بەحەشتێ دێ ژێ خۆت ] .
خەونا چارێ : حالـێ ئوممەتێ پشتی وی :
ئیمامێ طەبەرانی ژ ئەنەسێ كوڕێ مالكی ڤەدگوهێزت ، دبێژت : كابانیا پێغەمبەری ( أم حبیبة ) خودێ ژێ رازی بت دبێژت : پێغەمبەر ـ سلاڤ لـێ بن ـ دبێژت : [ أريت ما تلقى أمتي بعدي وسفك بعضهم دماء بعض ، فأحزنني وشق ذلك علي ، وسبق كما سبق ذلك من الله عز وجل في الأمم قبلهم ، وسألته أن يؤتـيـنـي شفاعـتـهـم يوم القيامة ففعل ـ ئەو تشتێ پشتی من دێ ب سەر ئوممەتا من دا ئێت وڕێتنا هندەك ژ وان بـۆ خوینا هندەكان نیشا من هاتە دان ( یەعنی من دخەونێ دا دیت) ڤێجا وێ چەندێ ئەز ب خەم ئێخستم ، وئەو ل بەر من گران بوو ، وئەو چەندە د علمێ خودێ دا بۆریە وەكی كو د ئوممەتێن بەرێ دا بۆری ، ومن پسیار ژ خودێ كر ڕۆژا قیامەتێ مەهدەرا من د وان دا قەبویل كەت وی ئەو چەندە كر ] .
ژ ڤێ حەدیسێ ئاشكەرا دبت كو پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ هندەك مەسەلێن غەیبی یێن پەیوەندی ب ئوممەتێ ڤە هەین د خەونێ دا دیت بوون .
خەونا پێنجێ : دیتنا شیری :
ئیمامێ بوخاری ژ عەبدللاهێ كوڕێ عومەری ڤەدگوهێزت ، دبێژت : من گوهــ ل پێغەمبەرێ خودێ ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆت : [ بينا أنا نائم أتيت بقدح لبن فشربت حتى إني لأرى الري يخرج فـي أظـفـاري ثــم أعطيت فضلي عمر بن الخطاب ـ دەمەكی ئەزێ نڤستی بووم من دیت پەرداغەكێ شیری بۆ من هاتە دان ومن هند ژێ ڤـەخـوار حەتا تەراتی ژ بن نینۆكێن من دەركەفتی ، وئــەوا ژ بــەر مـن مای من دا عومەرێ كوڕێ خەططابی ] گۆتنێ : ئەی پێغەمبەرێ خودێ تە ئەو ب چ تەعبیركر ؟ گۆت : [ ب زانینێ ] .
و د شــەرحا ڤــێ حــەدیسێ دا زانایێ ناڤدار ( ئبن حەجەر ) ژ ( دینەوەری ) ڤەدگوهێزت دبێژت : (( مەخسەد ب ڤی شیری شیرێ حێشـتـرێ یە ، وتەعبیرا وی ئەوە ئەو مالەكێ حەلال وزانین وكاربنەجهیە ، وشیرێ چێلێ سالا بەرفرەهـیـێ ومـالـێ حـەلالە ، وشـیـرێ پـەزی مال وكـەیفخۆشی وساخلەمیە ، وشیرێ دەهبان گومانا د دینی دایە .. )) .
و ژ لایەكێ دی ڤە ئەڤ حەدیسە بهایێ عومەرێ كوڕێ خەگگابی ڕادگەهینت ، وعلمێ وی یێ زێدە .
خەونا شەشێ : دیتنا كراسی :
ئیمامێ بوخاری ژ ئەبوو سەعیدێ خودری ڤەدگوهێزت ، دبـێـژت : من گوهــ ل پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ بوو دگۆت : [ بينا أنا نائم رأيت الناس عرضوا علي ، وعليهم قـمـص ، فمنها ما يبلغ الثدي ، ومنها ما يبلغ دون ذلك ، وعرض علي عمر بن الخطاب وعليه قميص يـجـتـره ـ دەمەكی ئەزێ نڤستی بـووم مـن دیـت مـرۆڤ بـۆ من دهاتنە پێشكێش كرن ، هەر ئێكی كراسەك د بەر بوو ، كراسێ هندەكان دگەهتە سنگێ وان ، ویێ هندەكان یێ كورتـتـر بوو ، وعومەرێ كوڕێ خەططابی بۆ من هاتە پێشكێش كرن وكـراسـەك د بـەر وی بـوو وی ل عـەردی دخــشــانــد ] گـۆتـنـێ : تـە ئەو ب چ تەعبیركر ؟ گۆت : [ ب دینی ] .
و ل بەر سیبەرا ڤێ حەدیسێ زانایێن تەعبیرێ دبـێـژن : قەمیس یان كراس د خەونێ دا دینە ، چونكی كانێ چاوا كراس عەورەتێ خــودانــی د دنــیـایـێ دا ڤەدشێرت وەسا دین ژی عەورەتێ وی ل ئاخـــرەتـــێ ژ نەخـۆشیێ ڤەدشێرت ودپارێزت ، وئەوێ د خەونێ دا ببینت كراسەكێ شۆڕ یێ د بەر مەعنا وێ ئەوە دینێ وی یێ باشە ، وبەروڤاژی ئەوێ د خەونێ دا ببینت كراسەكێ كورت یێ د بەر مەعنا وێ ئەوە دینێ وی یێ سستە .
و ژ لایەكێ دی ڤە ئەڤ حەدیسە ژی وەكی یا بەری خۆ بهایێ عومەری بۆ مە بەر چاڤ دكەت .
خەونا حەفتێ : بلال ل بەحەشتێ :
حاكم ژ ( بورەیدەی ) ڤەدگوهێزت ، دبێژت : جارەكێ دەمێ بوویە سپێدە پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ هنارتە ب دویڤ بلالی ڕا وگۆتێ : [ يا بلال بم سبقتني إلى الجنة ما دخلت الجنة قط إلا سمعت خشخشتك أمامي إني دخلت البارحة الجنة فسمعت خـشخشتك ؟ ـ ئەی بلال تە ب چ بەری من ڕاكـریـە بۆ بەحــەشـتـێ ؟ جارەكێ ئەز نەچوویمە بەحەشتێ ( مەخسەد پێ دخەونێ دایە) ئەگەر من گوه ل خشخشا تە بت ل وێرێ ، دوهی ئەز چووم بەحەشتێ من گوه ل خشخشا تە بوو ] .
بلالی گۆت : ئەی پێغەمبەرێ خودێ ! چی گاڤا ئەز بێ دەسنڤێژ ببم ئەز دەسنڤێژا خـۆ دشۆم ، وچی گاڤا ئەز دەسنڤێژێ دشۆم ئەز دو ركعەتێن سوننەت دكـەم . پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆتێ : [ ئەو ژ بەر هندێ یە ] .
ئەڤ حەدیسە بهایێ بلالی بۆ مە ئاشكەرا دكەت ، و ژ لایەكێ دی ڤــە خێـرا كرنا وێ سوننەتێ ئەوا دبێژنێ : ( سوننەتا دەسنڤێژێ ) بۆ مە بەرچاڤ دكەت .
خەونا هەشتێ : جیهادا د دەریایێ دا :
بوخاری ژ ئەنەسێ كوڕێ مالكی ڤەدگوهێزت ، دبێژت : دەمــێ پێغەمبەر ـ سلاڤ لـێ بن ـ دچوو ( قوبائێ ) دچـوو مالا ( أم حـرام ) ( ناڤێ وێ (الرمیصاء) بوو خالەتا ئەنەسی بوو) وئەو ژنكا ( عبادە بن الصامت ) ی بوو ، وجارەكێ ئەو چوو مالا وان وپشتی دەمەكی نڤستی هشیار بوو ودكــرە كەنی ، ئینا ( أم حرام ) ێ گۆتێ : ئەی پێغەمبەرێ خــودێ ! تو ب چ دكەیە كەنی ؟ گۆت : [ من هندەك مرۆڤ ژ ئوممەتا خۆ دیتن بۆ جیهادا د ڕێكا خودێ دا ل پشتا ڤێ دەریایێ سویار دبوون ، وەكی مەلكان بوون ل سەر تەختان ] ئینا ژنكێ گـۆتـێ : دوعایان بۆ من بكە ئەز ژ وان بم ، پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ دوعا بـــۆ كـرن كو ئەو ژ وان بت ، پاشی پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ جارەكا دی سەرێ خۆ دانا ونڤست ، گاڤا ڕابووی دكرە كەنی ، ( أم حرام ) ێ دیسا پسیار ژێ كر : ئەی پێغەمبەرێ خـودێ ! تو ب چ دكەیە كەنی ؟ گۆت : [ هندەك مرۆڤ ژ ئوممەتا خۆ من دیتن بۆ جیهادا د ڕێكا خودێ دا قەستا باژێڕێ قەیصەری دكر ( مەقسەد پێ باژێرێ قەستەنتینێ یە ئەوێ نوکە دبێژنێ ستەمبول) ] ئینا ژنكێ گـۆتـێ : دوعایان بۆ من بكە ئەز ژ وان بم ، پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆتێ : تو ژ یێن ئــێــكــێ یـی ، وئەو بوو ل سالا 28 مشەختی دەمێ موعاویەی ـ خودێ ژێ ڕازی بت ـ هێڕش كریە گزیرتا قوبرس ( أم حرام ) وزەلامــێ وێ عــوبـادە د گــەل لەشكەرێ موسلمانان بوون ، و د وێ غەزایێ دا ( أم حرام ) مربوو .
وئەڤ حەدیسە بهایێ وان جیهادكەران ئاشكەرا دكەت یێن كو پشكداری د ڤێ غەزایێ دا كری ، وكو پێغەمبەر ـ سلاڤ لـێ بن ـ ژ كارێ وان یێ ڕازی بوو ، هەر وەسا ئەو نیشانەكە ل سەر بهایێ صەحابیێ پێغەمبەری موعاویێ كوڕێ ئەبوو سوفیانی ، وكو ئەو ژی ژ وان كەسان بوو یێن پێغەمبەر ـ سلاڤ لـێ بن ـ یێ ژێ رازی .
