نڤێژ.. و مزگهفت
زانایێ ناڤدار ئیمام (ابن الجوزی) د كتێبهكا خۆ دا بهحسێ نڤێژێ دكهت و كانێ چاوا نڤێژا مرۆڤی دێ یا تمامتر و ب خوشووعتر بت، و دهمێ سوحبهتا وی دئێته سهر هندێ كو دهمێ مرۆڤ نڤێژێ دكهت دڤێت هزرا خۆ باش د هندێ دا بكهت كو ئهو ڤێ نڤێژێ یێ بۆ خودێ دكهت، و دڤێت ئهو بیرا خۆ ل مهزنییا خودێ بیتهڤه، دا نڤێژا خۆ بینته مستهوایێ وی یێ ئهو نڤێژێ بۆ دكهت.. دبێژت: د چــیــرۆكـێـن بهرێ دا یێن كو ل سهر ئهزمانێ حهیوانهتان دئێنه ڤهگێڕان، دبێژن: جارهكێ مشكهكی حهز ژ حێشترهكێ دكر، ڕابوو ههڤسارێ وێ گرت و كێشا دا ببهته مالا خۆ، گاڤا ههردو گههشتینه بهر دهرێ كــونـــا مــشــكــــی، حێشتر ما بهرێ خۆ دا مالا مشكی، پاشی گۆتی: یان حهز ژ ئێكێ وهسا بكه ب كێر مالا ته بێت، یان مالهكا وهسا بۆ خۆ چێ بكه ب كێر حهژێكهرێ ته بێت!
و پشتی (ابن الجوزی) ڤێ چیرۆكێ ڤهدگێڕت، دبێژت: ئیشارهتهكێ ژ ڤێ وهربگره: یان نڤێژهكا وهسا بكه لائیقی وی خودایی بت یێ تو عیبادهتی بۆ دكهی، یان خودایهكێ وهسا بۆ خۆ بدانه لائیقی وێ نڤێژێ بت یا تو دكهی.
نــڤــێـژ ئهوا دئێته هژمارتن ستوینا ئیسلامێ ژ وان عیبادهتانه یێن ل نك گهلهك ژ مه -مخابن- بووینه هندهك (طقووس و شهعائرێن شهكلی) یێن بێ تام و بێ مهعنا، ئهو نڤێژا خودایێ مه د قورئانێ دا تهئكید دكهت كو ئهو خودانێ خۆ ژ كارێن (فهحش و كرێت) ددهته پاش دهمێ دبێژت:( إن الصلاة تنهى عن الفحشاء والمنكر )(العنكبوت: 45)، ئهڤرۆ ئهم دبینین ئهو گهلهك ژ خودانێن خۆ بهوستهكا ب تنێ ژی نه ژ كارێن فهحش و نه ژ یێن كرێت نادهته پاش، بهلكی گهلهك جاران دێ بینی نڤێژكهرێن مه یێن تهقلیدی ل كارێن فهحش و كرێت دمجدترن! بۆچی؟
چونكی ئهو ب دورستی د مهعنا نڤێژێ نهگههشتینه، و وان نهزانییه كانێ بۆچی ئهو نڤێژێ دكهن، ئهگهر نه.. نڤێژا وان دا بهرێ وان ژ ڤان كارێن فهحش دهته پاش.
و بهرێ خۆ بدهنه هندهك ژ فایدێن مهزن یێن كو ل ئاخرهتێ نڤێژ دگههینته خودانێ خۆ، ئهگهر ئهو نڤێژ ئهو بــت یا د دنیایێ دا بهرێ وی ددهته پاقژییێ و خۆ دویــركــرنـــا ژ كارێن فهحش وكرێت.
1- (بهیههقی) ژ ئهنهسێ كوڕێ مالكی ڤهدگوهێزت، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: (ههچییێ چل ڕۆژان نڤێژان بۆ خودێ ب جماعهت بكهت بگههته تهكبیرا ئێكێ، دو بهرات دێ بۆ ئێنه نڤیسین: بهراتهك ژ ئاگری، و بهراتهك ژ نفاقێ).
مهعنا ئهو مرۆڤێ بهردهوام قهستا مزگهفتێ بكهت دا نڤێژا خۆ ب جماعهت بــكـــهت، خـــودێ دێ وی ژ ئــاگـــرێ جــــههـنـهمێ پارێزت، و ئهو ژ نفاقێ ژی دێ یێ ب سلامهت بت، ههر ژ بهر ڤێ چهندێ د حهدیسهكا دورست دا هاتییه كو ئهگهر ههوه دیت مرۆڤهكی بهردهوام قهستا مزگهفتێ كر شاهدهیێ بۆ ب ئیمانێ بدهن.. چونكی چوونا مزگهفتان بۆ كرنا نڤێژێن ب جماعهت نیشانا باوهرییا خودانییه، كا چاوا ڕهڤینا ژ مزگهفتان نیشانا نهباوهری ئینانا خودانییه!
بهلێ ژ بیر نهكهن حهدیسێ شهرتهك بۆ دانا ڤان ههردو بهراتان دانایه ئهو ژی ئهوه مرۆڤ بگههته دهسپێكا نڤێژێ، دهمێ ئیمام بۆ جارا ئێكێ دبێژت: (الله أكبر)، و ههر جارهكا ئهو نهگههشته ڤێ (تهكبیرا ئێكێ) ئهو ههژی ڤی خهلاتی نابت.
2- (موسلم) ژ ئهبوو هورهیرهی ڤهدگوهێزت، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: (ألا أدلكم علی ما یمحو الله به الخطایا ویرفع به الدرجات؟)ئهرێ ئهز بۆ ههوه نهبێژم كانێ خودێ گونههان ب چ ژێ دبهت و دهرهجان بلند دكهت؟ گۆتن: بهلێ ئهی پێغهمبهرێ خودێ، پێغهمبهری گۆت: (إسباغ الوضوء علی المكاره، و كثرة الخطا إلی المساجد، وانتظار الصلاة بعد الصلاة، فذلكم الرباط ) دهسنڤێژ شویشتنا تمام د سهر نهخۆشییێ ڕا، و گهلهك هاڤێتنا پێگاڤان بۆ مزگهفتان، و چاڤهڕێییا نڤێژێ پشتی نڤێژێ، و ئهوه خۆ گرتنا ل سهر كارێ موكم.
و د ریوایهتهكا دی یا دورست دا ئهڤ زێدههییه ژی د گهل ههیه: (وما من أحد یخرج من بیته متطهرا حتی یأتی المسجد فیصلی فیه مع المسلمین، أو مع الإمام، ثم ینتظر الصلاة التی بعدها إلا قالت الملائكة: اللهم اغفر له اللهم ارحمه) و مرۆڤهك ژ مالا خۆ دهرناكهڤت یێ ب دهسنڤێژ حهتا بێته مزگهفتێ و نڤێژێ د گهل موسلمانان، یان د گهل ئیمامی بكهت، و خۆ ل هیڤییا نڤێژا دی بگرت، ئهگهر ملیاكهت دوعایان بۆ نهكهن، بێژن: یا رهبی گونههێن وی ژێ ببه، یا رهبی رهحمێ پێ ببه.
مهعنا: ئهگهر مرۆڤ ژ وان كهسان بت یێن پتر دچنه مزگهفتێ ژ ههر جههكێ دی، و نڤێژێن وی ههمی ل مزگهفتێ بن ب جماعهت، ئهو دێ ژ وان كهسان بت یێن خودێ گونههێن وی بۆ ژێ دبهت و دهرهجێن وی ل بهحهشتێ بلند دكهت.. و ملیاكهت ژی دێ دوعایێن گونههـ ژێبرنێ و رهحمێ بۆ وی كهن هندی ئهو ل مزگهفتێ بت، ل هیڤییا نڤێژێ.
3- (ئهبوو داوود) ژ (بورهیدهی) ڤهدگوهێزت، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: (بشر المشائین فی الظلم إلی المساجد بالنور التام یوم القیامة) مزگینییێ ب ڕۆناهییا تمام ل ڕۆژا قیامهتێ بده وان یێن ل تارییێ دچنه مزگهفتان. و ئاشكهرایه مهخسهد ب وان یێن ل تارییێ دچنه مزگهفتێ ئهون یێن قهستا نڤێژا سپێدێ و یا عهیشا دكهن، دا ل مزگهفتێ ب جماعهت بكهن.
4- و د حهدیسا مهشهوور دا ئهوا بوخاری وموسلم ژ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ڤهدگوهێزن د دهر حهقا وان ههر حهفت كهسان دا یێن خودێ ڕۆژا قیامهتێ سیبهرا خـــۆ ل وان دكهت، ڕۆژا ژ سیبهرا وی پێڤهتر چو سیبهر نهههین، هاتییه كو ئێك ژ وان: ئهو زهلامه یێ دلێ وی ب مزگهفتان ڤـــه هلاویستی.. مهعنا: هـــــهر وهكـــــی دهمێ ئـــــهو ژ مزگهفتێ دهردكهڤت ژی بۆ كارهكێ خۆ دلێ وی دمینته ل مزگهفتێ، هندی ڤیانا مزگهفتێ یا د دلێ وی دا ههی.
بهلێ ل ڤێرێ هندهك مهسهله یێن ههین دڤێت ئهم ژ بیرا خۆ نهبهین دهمێ ئهم قهستا مزگهفتان دكهین، ئهگهر هات و مه ڤیا ئهم ژ وان كهسان بین یێن ڤان خێرێن مهزن ب دهست خۆ ڤه دئینن:
یا ئێكێ: دڤێت مرۆڤ یێ هشیار درهوێ ل خۆ نهكهت، نهبێژت: (الله أكبر) و دنیا د دلێ وی دا ژ خودێ مهزنتر بت، یان بێژت: (وجهت وجهی للذی فطر السموات والأرض) و سهرا دهرههمهكی نڤێژا خۆ ل دیواری بدهت، ژ زهلامێن مزگهفتێ بت هندی ل مزگهفتێ، و گاڤا دهركهته ژ دهرڤه وژدانا خۆ بهێلته ل مزگهفتێ و ببته عهبدێ دینارێ و دهرههمی.
یا دووێ: دڤێت ئهم پیرۆزییا مزگهفتێ بپارێزین و ژ وان كهسان نهبین یێن پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- د دهر حهقا وان دا دبێژت: (سیكون فی آخر الزمان قوم یجلسون فی المساجد حلقا حلقا، إمامهم الدنیا، فلا تجالسوهم، فإنه لیس لله فیهم حاجة) ل دویماهییا زهمانی هندهك مرۆڤ دێ دهركهڤن خهلهك خهلهك د مزگهفتان ڤه دڕوینن، ئیمامێ وان دنیایه، ل نك وان نهڕوینن، خودێ چو ههوجهیی ب وان نینه.
ئهو مرۆڤێن مزگهفتێ وهكی چهیخانێ لێ دكهن دكهنه جهێ سوحبهتا دنیایێ، یان (ئوسره و خهلیێن خۆ یێن حزبی) خهلهك خهلهك لێ ددانن، دا وان فێر بكهن كانێ چاوا دێ كهربێن خۆ ژ وان ڤهكهن یێن پشكدارییێ د بیدعهیهكا وان دا نهكهن، ئیمامێ وان دنیایه، و ئارمانجا وان گههشتنا كورسیكێن پیرۆزه.. پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- دبێژت: ل نك وان نهڕوینه، خودێ چو ههوجهیی ب وان نینه، ئــهگـــهر خۆ ئهو ژ درهو ب ناڤێ خودێ ژی باخڤن!
یا سییێ: دڤێت مرۆڤ كارێ خۆ نهكهته ئهو ژ ڤێ مزگهفتێ بچته ڤێ، و ژ وا هه بچته یا دی، عهبدللاهێ كوڕێ عومهری دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: (لیصل الرجل فی المسجد الذی یلیه، ولا یتبع المساجد) هــهر زهلامهك بلا نڤێژێ ل وێ مزگهفتێ بكهت یا نێزیكی وی بت، و بلا ئهو ل دویڤ مزگهفتان نهگهڕیێت.
ئهڤه زهلام.. پا هوین چ دبێژن بۆ وان ژنكان ئهوێن حهفت مهحهلان ددهنه سهر پییهكی دا بچنه وێ مزگهفتێ یا ههڤالێن وان لێ پتر؟!
یا چارێ: دڤێت ئهم ژ وان زهلامان نهبین یێن چوونا مزگهفتێ ل بهر وان بوویه (مهسهلهكا شهكلی) و رووتینهكێ بێ مهعنا، یهعنی: دچنه مزگهفتێ بهلێ نه خهما وانه ئهگهر مالا وان (180 دهرهجان) دژی وێ نامهیێ بت یا مزگهفت بۆ گازی دكهت، (ئیمام ئهحمهد و ئبن حببان) ژ عهبدللاهێ كوڕێ عهمری ڤهدگوهێزن، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: (سیكون فی أخر أمتی رجال یركبون علی سروج كأشباه الرجال، ینزلون علی أبواب المساجد، نساؤهم كاسیات عاریات علی رؤوسهن كأسنمه البخت العجاف، إلعنوهن فإنهن ملعونات، لو كان وراءكم أمه من الأمم خدمهن نساؤكم كما خدمكم نساۆ الأمم قبلكم) ل دویماهییا ئوممهتا من هندهك زهلام دێ ههبن وهكی زهلامانه! سویار دئێن و ل بــــهر دهرێ مزگهفتان درویــنــــن، ژنێن وان ب جلكن و دڕویسن، تشتهكێ وهكی كۆدێ پشتا حێشترێ ل سهر سهرێن وان ههنه، لهعنهتان ل وان بكهن، چونكی ئهو د لهعنهت لێكرینه، ئهگهر پشتی ههوه ئوممهتهكا دی ههبا ژنكێن ههوه دا خزمهتا وان كهن، كانێ چاوا ژنكێن ئوممهتێن بهری ههوه خزمهتا ههوه كرییه.
و باش بهرێ خۆ بدهنه تهعبیرا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن-: ب شكلی ڤه زهلامن بهلێ نه زهلامێن تمامن، وهكی زهلامانه، دبێژنێ: زهلام! ئهگهر سهر و ڕوییێن وان نهیێن زهلامانه.. و پییان ژی نائێنه مزگهفتان، چونكی نه دفهقیرن، دئێن سویار، و خودان (فهخفهخه)، بهلێ هنگی دئێن دهمێ بهر دهرگههـ ب دهست دكهڤت، و ئهڤ هاتنا وان بۆ مزگهفتێ و گوهدانا وان بۆ وهعز و نصیحهتان چویێ ل وان زێده ناكهت، چونكی مالا وان نه ئهو ماله یا خودێ ڤیای، ب تایبهتی سهر و بهرێ ژنكان، ئهوێن ڕهنگێ جلكێن وان، و مۆدێلا تهسریحاتێن وان قهت هندێ ناگههینت كو وان و ئیسلامێ پهیوهندییهك پێكڤه ههیه.
