حوكمێ چوون وئاكنجیبوونا
ل وهلاتێن بیانی
گهلهك جاران ب ڕێكا تهلهفوونێ و ب ڕێكا نامهیان ژی پسیارهك ل دۆر حوكمێ چوونا ژ دهرڤه (خارج) و ئاكنجیبوونا ل وهلاتێن بیانی و نه موسلمان یا گههشتییه مه، كانێ ئیسلام بۆ ڤێ چهندێ چ دبێژت؟ و حوكمێ وی موسلمانێ ئهوێ دچت ل ڤان وهلاتان ئاكنجی دبت چیه؟
و ژ بـــهر كــــو ئـــهڤــه ئێك ژ وان مهسهلانه یێن فقهزانانێن موسلمان د كهڤن دا ب بهرفرههی ل دۆر ئاخفتین، و د كتێبێن خـــــۆ دا دان وستاندن ل دۆر كرین، و بهرسڤ ل سهر ڤێ مهسهلێ ب كورتی یا روهن و ئاشكهرا نابت مه ڤیا ئهم ل ڤێرێ چهندهكێ ب بهرفرههی ل دۆر ڤێ مهسهلێ باخڤین.
دهمێ مرۆڤ ل كتێبێن فقهێ ئیسلامی دزڤڕت و ل حوكمێ چوونا مرۆڤێ موسلمان بۆ وهلاتێن كافران دگهڕیێت، سێ بۆچوون ب بهرچاڤێ مرۆڤی دكهڤن:
ئێك: فقهزانێن مهزههبێ مالكی دبێژن: حهرامه بۆ موسلمانی ڤێ چهندێ بكهت، و دهلیلێ وان ئهڤهیه ئهو دبێژن: قورئانێ یا واجبكری ل سهر وی كهسێ كافر یێ موسلمان ببت وهلاتێ كوفرێ بهێلت و بێت قهستا وهلاتێ ئیسلامێ بكهت، دهمێ ئهمر دكهت: (إن الذين آمنوا وهاجروا وجاهدوا بأموالهم وأنفسهم في سبيل الله والذين آووا ونصروا أولئك بعضهم أولياء بعض والذين آمنوا ولم يهاجروا ما لكم من ولايتهم من شيء حتى يهاجروا وإن استنصروكم في الدين فعليكم النصر إلا على قوم بينكم وبينهم ميثاق والله بما تعملون بصير)(الأنفال: 72).
ڤێجا ئهگهر چێ نهبت بۆ كافرێ موسلمان ببت بمینته ل وهلاتێ خۆ، پا دێ چاوا بۆ موسلمانی چێ بت وهلاتێ خۆ بهێلت و قهستا وهلاتێ كوفرێ بكهت؟
و دهلیلێ وان یێ دی ئهڤهیه، ئهو دبێژن: مرۆڤێ موسلمان گاڤا ل وهلاتێ كافران ئاكنجی بوو دێ مهجبوور بت ئهحكامێن كافران ب جهـ ئینت و پێگیرییێ ب قانوینێن وان كهت، و ئهڤه تشتهكێ حهرامه.
دوو: فقهزانێن مهزههبێ حهنبهلی دبێژن: ئهو موسلمانێ دچته وهلاتێن كافران ئێك ژ دووانه: ئهگهر ئهو یێ ژ دینێ خۆ پشتڕاست نهبت و بزانت ئهو نهشێت ل وێرێ دینێ خۆ ب دورستی ب ڕێڤه ببهت، حهرامه بۆ وی ئهو بچت، چونكی ئهو هنگی یێ دینێ خۆ بهرئاتاف دكهت، و ئهڤه حهرامه. و ئهگهر ژ دینێ خۆ نهترسیا مهكرووهه چونكی دهركهفتنا ژ وی وهلاتی یێ بێ دین و بیدعهچی لێ زال ببن بۆ خهلكێ وی جهی ب خۆ سوننهته، مهعنا چوونا وان وهلاتان دێ یا مهكرووهه.
سێ: فقهزانێن حهنهفی و شافعییان دبێژن: چوونا ڤان وهلاتان دورسته، چونكی چو دهلیلێن دورست ل سهر نهدورستییا چوونێ نینن، و موسلمانێن ئێكێ ژی دچوونه وهلاتێن كافران بۆ بازرگانییێ و هندهك كارێن دی وكهسێ ئینكارا وان نهدكر.
ئهڤه حوكمێ چوونێیه، یهعنی ئهگهر كهسهك بۆ دهمهكێ دهسنیشانكری بچت و پاشی بزڤڕته ڤه. بهلێ ئهگهر بچت بمینته ل وێرێ و عهیالێ خۆ ژی ببهت، و ببته ئێك ژ خهلكێ وی وهلاتی، وهكی ئهم ئهڤرۆ دبینین، ئهڤه مهسهلهكا دییه و حوكمێ وێ ژی یێ جودایه، جمهوورێ فقهزانێن موسلمانان ژ ههمی مهزههبان بۆ هندێ دچن كو یا دورست نینه بۆ مرۆڤێ موسلمان كو وهلاتێ خۆ بهێلت و بچت قهستا وهلاتێ كافران بكهت و لێ ئاكنجی ببت، و بهرفرههكرنا بۆچوونێن وان ب ڤی ڕهنگییه:
فقهزانێن مالكی دبێژن: حهرامه ل سهر موسلمانی ل وهلاتێن كافران ئاكنجی ببت چونكی ئهو دێ ل وێرێ دێ تووشی گهلهك حهرامییان بت، و دێ خۆ شكهستی بینت بهرانبهر كافران و نهشێت (شهعائرێن) دینێ خۆ ب دورستی ب ڕێڤه ببهت، و دێ مهجبوور بت تووشی كرنا خرابییێ و خوارنا حهرامی بت.
و زانایێن مهزههبێ حهنهفی دبێژن: یا دورست نینه بۆ مرۆڤێ موسلمان كو بمینته ل وهلاتێن كافران، و مهكرووهه ئهو ڤێ چهندێ بكهت، چونكی د حهدیسهكێ هاتییه پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- دبێژت: (أنا بریء من كل مسلم یقیم بین أظهر المشركین) یهعنی: ئهزێ بریمه ژ ههر موسلمانهكێ ل ناڤ موشركان ئاكنجی ببت . وهكی ترمذى و ئهبوو داوود ژ جابری ڤهدگوهێزن.
و زانایێن شافعی وح هنبهلییان دبێژن: حهرامه بۆ موسلمانی ل وهلاتێن كافران ئاكنجی ببت، بهلێ ب وی شهرتی ئهگهر نهشیا دینێ خۆ ئاشكهرا بكهت و ب دورستی ب ڕێڤه ببهت، هنگی واجبه ل سهر وی ئهو نهمینته ل وێرێ.
پشتی مه بۆچوونێن فقهزانان ب بهرفرههی بهرچاڤ كرین، دمینته ل وێرێ ئهم بهرێ ئاخفتنێ چهندهكێ بدهینه مهسهلا مشهختبوونا ئهڤرۆ ئهم دبینن د ناڤ مه دا چێ دبت، كو ب هزاران ژ خهلكێ مه بهر ب وهلاتێن ڕۆژئاڤایی ڤه دچن و لێ ئاكنجی دبن، و داخوازا (لجوئێ) و (جنسییێ) ژ وان دكهن، ئهڤه چاوایه؟
مرۆڤ ئهگهر ب ڕهنگهكێ واقعی بهرێ خۆ بدهته حالێ وان موسلمانێن ئهڤرۆ قهستا وهلاتێن كوفرێ دكهن و لێ ئاكنجی دبن دویر ژ هێجهتگرتن و پنیكرنێ، و وهكی گهلهك ژ وان كهسان ب خۆ بۆ مه گۆتی یێن كو چووینه وێرێ باش دێ زانت كو ئهڤ چوونا هه خهطهرهكا مهزن تێدا ههیه ب تایبهتی بۆ وان یێن عهیالێ خۆ یێ هویر دبهن و دهێلنه ل وێرێ، ئهم كورد دبێژین: ههڕه مللهتا بگره عهدهتا، و مــســۆگــهر ئهڤ گۆتنه ژ قهستا نههاتییه گۆتن، و ژ سهربۆران یا هاتییه بنهجهكرن، مرۆڤ د ناڤ كێ دا بژیت دێ وهكی وان لێ ئێت، بهلكی بشێت چهند سالهكان خۆ بگرت، و بهلكی جیلهك یان دو وهكی خۆ بمینن، بهلێ پشتی هنگی دێ چ لێ ئێت؟
گهلهك كهس دلێ خۆ ب هندێ خۆش دكهن كو مزگهڤت ل وێرێ ژی یێن ههین، و یێ باش بت ل چی جهێ بت دێ یێ باش بت، بهلێ ب ڕاستی ڤێ هێجهتێ چو بهایێ خۆ نینه د تهرازییا ئیسلامێ دا.
ئهو كهسێ ژ ناڤ موسلمانان دهردكهڤت و ب هندێ ڕازی دبت كو بچت ببته ئهندامهك د جڤاكا كافر و بێ دینان دا، بهری ههر تشتهكی ئهو ب حالێ وان و سهر و بهرێ وان ڕازی و مهندههۆش دبت، و ئهو باوهری ل نك وی پـــهیـــدا دبــــت كـــو ئــــهو ژ موسلمانان دچێتر و باشترن لهو قهستا وان دكهت، و ئهڤه كلیلا ههمی خرابییانه، كو مرۆڤی ئهو باوهری ههبت كافر ژ موسلمانی چێتره، گاڤا ل نك مرۆڤی ئهو چێتر بوو دێ لێ گهڕیێت كو خۆ وهكی وان لێ بكهت، ئێكهمین جار ب سهر و بهر و شكل و قیافهتا خۆ، پاشی ب بیر و باوهر و هزرا خۆ، و ئهڤه ژ دهستادانا شهخصیهتێیه و حهلیانا د ناڤ شهخصیهتهكا دی دایه، و ئهڤ چهنده كارهكێ (مهرفووضه) د ئیسلامێ دا.
ئهم ههمی یێ دبینین ئهو كهسێ دهمهكی ل وان وهلاتان دمینت مهجبوور دبت پێگیرییێ ب قانوینێن وان بكهت ژ كومكێ حهتا شمكێ -وهكی دبێژن- ئهگهر نه ئهو نائێته وهرگرتن وهك ئهندامهك د ڤێ چڤاكێ دا، و پشتی ئهو دهمهكی ب ڤی ڕهنگی دمینت ئهو فێری ژین و سهر و بهرێ وان دبت لهو پشتی هنگی نهشێت بزڤڕته وهلاتێ خۆ و وهكی خهلكێ خۆ بژیت، و ئهز دبێژم كهسهك د ناڤ مه دا نینه ئهڤرۆ حاشاتییا ڤێ چهندێ بكهت، چونكی ئهم ب چاڤ یێ دبینین. خۆ ئهو موسلمانێن بۆ دهمهكێ كورت دچن ل وێرێ دمینن ژی گاڤا دزڤڕن فكرا وان چهندهكێ (تهشویش) دبت و دخوازن ئهم ژی خۆ وهكی وان لێ بكهین، دا ئهم ژی پێشكهڤین -وهكی ئهو دبێژن- ڤێجا پا یێ ل وێرێ ببت و ل وێرێ بژیت ئهو دێ چ بێژت؟
ئهو مرۆڤێ موسلمان یێ دچته ڤان وهلاتان و عهیالێ خۆ دبهت و ل وێرێ دهێلت بلا باش بزانت مهتهلا وی وهكی مهتهلا وی مرۆڤییه یێ دهستێ خۆ تژی خـــیـــز دكهت و دهاڤێته ناڤ دهریایهكێ ههر دنكهك دێ بۆ خۆ چت، پاشی پشتی هنگی بلا ئهو لۆمهی ل خۆ بكهت و كهسێ نه ئهگهر مهسهله ژ دهستی دهركهفت، و بلا ئهو باش بزانت كو ل ڕوژا قیامهتێ پسیارا عهیالێ وی دێ ژ وی ئێتهكرن، و كانێ بۆچی وی ئهو هاڤیت بوونه ناڤ دهریایا بێ دینییێ.
و ئهگهر هندهك دلێ خۆ ب هندێ خۆش بكهن كو ئهو دێ شێن ل وێرێ خۆ پارێــــزن، یان هندهك بێژن: ما كهنگی ههچییێ بچته وێرێ خراب دبت؟ دێ بــێـــژیـــن: د شریعهتی دا ههر گاڤ ئحتیاط د مهسهلێ دا دئێته وهرگرتن، و حوكم ل سهر پترییێ دئێتهدان، نهكو ل سهر هندهك حالهتێن كێم، پشتی هنگی ئهوێ د ناڤ جڤاكهكێ دا بژیت، و ب تایبهتی جڤاكێن غهریبی یێن كو قانوینا جڤاكی دهورێ خۆ لێ دبینت، بڤێت نهڤێت دێ د ناڤ جڤاكێ دا حهلیێت، ل ڕۆژا ئهینییێ دهمـــێ ئـــهو ل سهر كاری ل كارگههێ یان ل ههر جههكێ دی ئهرێ دێ شێت كارێ خۆ هێلت و قهستا مزگهفتهكێ كهت یا دو سێ سهعهتان ب سهیارێ ژێ دویر -ئهڤه ئهگهر مزگهفت ههبت- دا خوتبا خۆ بكهت؟ عهیالێ وی ئهگهر چوو مهدرهسێ و زانكۆیێ دێ شێت ژ وان دهرسان عهفی كهت یێن كو نه دڕێككهفتی د گهل دین و ئهخلاقێ ئیسلامێ؟ یان دێ شێت ل سهر مهدرهسێ فهرز كهت كچا وی ب جلكێ ئیسلامی بچته مهدرهسێ؟ ئهگهر ئێك ههبت بێژت: ئه.
دێ بێژینێ: دیاره ته مهسهلا وێ كچكا موسلمان ژ بیركر دهمێ وهزیرێ تهعلیما فرهنسی ئهو ژ مهدرهسێ فهصل كری ل سالا (1996)ێ یان (1997)ێ چونكی ئهو ب دهرسۆكێ چــۆبــوو مهدرهسێ، گۆت: ئهڤه موخالفی قانوینێن مهیه، ئهڤه ل فرهنسا ماكا ئازادییێ وهكی هندهك خاپاندی هزر دكهن؟
پشتی هنگی مرۆڤێ موسلمان ئهگهر جنسییا ئێك ژ وان وهلاتان وهرگرت و سوباهی د ناڤ لهشكهرێ وی وهلاتی دا هاته تهجنیدكرن و داخواز ژێ هاتهكرن بێت پشكدارییێ د پیلانهكێ دا دژی موسلمان بكهت ههلویستێ وی دێ چت بت؟ ئهڤه ژبلی گهلهك حهرامییێن دی یێن مرۆڤ تووش دبتێ دهمێ ل وان وهلاتان دژیت.
ژ بهر ڤێ ههمییێ ئهم دبێژن: مانا موسلمانی د ناڤ كافران دا ب ئنیهتا ئاكنجیبوونێ كارهكێ نه یێ دورسته و دبته ئهگهرا هندێ پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- یێ ژ مرۆڤی بهری بت، وهكی ئهو ب خۆ د وێ حهدیسا دورست دا دبێژت، یا بهری نوكه مه ڤهگێڕای، لهو پێتڤی ئهو موسلمانێ سهرفهرازییا دین و دنیایێ بڤێت خۆ ژ ڤێ گونهها مهزن بدهته پاش، و خۆ و عهیالێ خۆ بۆ هندهك مالێ دنیایێ نهبهته هیلاكێ.
و ژ ههژی گۆتنێیه بێژین: هندهك ئهگهرێن شهرعی ههنه بۆ مرۆڤی دورست دكهن كو مرۆڤ بۆ دهمهكێ بهروهخت بچته وهلاتهكێ كافران، بهلێ ب وێ ئنیهتێ كو چی گاڤا ئهو ئهگهر نهمان بزڤڕتهڤه، و ئهو ئهگهر ژی ئهڤهنه:
1- كو بۆ چارهسهرییا نهخۆشییهكێ بچت، ئهگهر هات و ئهو نهخۆشی ل وهلاتێن موسلمانان چارهسهر نهبت.
2- بۆ تهخهصوصا د لایهكێ علمی دا یێ موسلمان ههوجه ببنێ.
3- بۆ تجارهتا وی تشتی یێ موسلمان ههوجه ببنێ، و ل وهلاتێن موسلمانان نهبت.
4- ئهگهر موسلمانان مهكتهبهك یان سهفارهتهك ل وێرێ ههبت بۆ كارێ دبلۆماسی.
5- بۆ پشكداری د كۆنگرهكی دا یان د پیشانگهههكێ دا ئهگهر مفایێ موسلمانان تێدا ههبت.
6- بۆ گهشت و گهڕیان، دا د وان وهلاتان دا شارهزا ببت، ب وی شهرتی ژ خۆ یێ پشت ڕاست بت كو نهفسا وی و دینێ وی دێ یێ ب سلامهت بت.
