ل دۆر حوكمێ جگارێ
د ئیسلامێ دا
ب كارئینانا تویتنێ بۆ كێشانێ -وهكی ئاشكهرا- ئێك ژ وان موصیبهتان بوو یێن ئوممهتا ئیسلامێ ل دهسپێكا سهدسالا یازدێ هجری تووش بوویێ، یهعنی: حهتا بهری نێزیكی چارسهد سالان جگاره كێشان د ناڤ موسلمانان دا نهبوو، و ته نهددیت كهسهك ههبت ڤی شینكاتییێ دبێژنێ: تویتن، مرۆڤهكێ موسلمان بۆ كێشانێ ب كاربینت.
ل دهسپێكێ ئهڤ عهدهته ل ناڤ كافران پهیدابوو، پاشی هێدی هێدی هاته ناڤ موسلمانان، و پشتی سهد دوسهد سالهكان كێشانا جگارێ د ناڤ موسلمانان دا بهلاڤ بوو، و دهمهك هات كێم كهس ژ ڤی عهدهتی پاراستی مان.
و ئاشكهرایه كو دهمێ ئهڤ عهدهته هاتییه ناڤ موسلمانان بارا پتر ژ جیهانا ئیسلامی ل بن حوكمێ دهولهتا عوسمانی بوو ئهوا ب بڕیارهكا ڕهسمی دهرگههێ ئجتهادێ گرتی، و ل سهر زانایان -خۆ یێن موجتههد ژی- قهدهغه كر كو ئجتهادێ بكهن..
د گــهل دهركهفتنا جگارێ د ناڤ موسلمانان دا بهری چار سهد سالان پسیارهكێ ب گهرمی خۆ هاڤێته مهیدانێ: ئهرێ حوكمێ ئیسلامێ د ڤی عهدهتی دا چیه؟ هنگی زانایێن دینی خۆ مهجبوور دیت بهرسڤا خهلكی بدهن، بهلێ چونكی جگارهكێشان تشتهكێ نوی بوو د ناڤ موسلمانان دا دهركهفتی و ل سهر دهمێ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- و حهتا پشتی وی ب هزار وسهد سالان ژی نهبوو، یا فهر بوو ل سهر زانایان كو ئجتهادێ بكهن، دا حوكمهكێ شهرعی بۆ ڤی عهدهتی دهسنیشان بكهن، و چونكی دهولهتێ بڕیارا گرتنا دهرگههێ ئجتهادێ دابوو، زانا بهرانبهر ڤی تشتێ حێبهتی ڕاوهستان، و ههر ئێكی ژ لایێ خۆ ڤه -و ب ڕهنگهكێ نهیێ ڕهسمی- فهتوایهك ل دۆر ڤێ چهندێ دا حهتا دویماهییێ سولتان ب خۆ ژی نهچار بووی مایێ خۆ د مهسهلێ بكهت، وهكی دێ ئاشكهرا كهین.
زانایێن موسلمانان هنگی د حوكمێ جگارهكێشان دا بوونه سێ رهئی و بۆچوون:
هندهكان -وهكی موفتییێ حهنهفییان شێخ (عبد الغنی) یێ نابلسی- گۆت: كێشانا تویتنێ تشتهكێ حهلاله، و وی دو دهلیل بۆ خۆ ل سهر ڤێ چهندێ ئینان:
1- گۆت: مه چو دهلیلێن شهرعی یێن ئاشكهرا ل سهر حهرامبوونێ نینن، و ئهصل د ههمی تشتان دا حهلالییه حهتا دهلیلهك ل سهر حهرامییا وی تشتی یان كهراهییهتا وی بێت، و د ڤێ مهسهلێ دا مه چو دهلیل نینن.
2- گۆت: ژ لایێ علمی ڤه بۆ مه مسۆگهر نهبوویه كو جگاره زهرهرێ دگههینته خودانێ خۆ یان ژی وی سهرخۆش دكهت، و ئهگهر خۆ ئهو بۆ هندهك مرۆڤان یا ب زهرهر ژی بت ئهڤه نابته دهلیل ل سهر حهرامییێ، چونكی یا ئاشكهرایه كو هنگڤین ژی بۆ هندهك مرۆڤان یێ خرابه.
و هندهك زانایێن دی -وهكی فهقیهێ عیمادی یێ حهنهفی- بۆ هندێ چوون كو كێشانا جگارێ تشتهكێ مهكرووهه، و ههچییێ بهردهوامییێ ل سهر ڤی كاری بكهت دێ ژ فاسقان ئێته هژمارتن، و كرنا نڤێژێ ژی ل دویڤ وی دێ یا مهكرووهـ بت.
وپسیار ژ شێخ (محمد بن الوعظ)ی -كو ئێك ژ زانایێن حهنهفی یێن وی سهر دهمی بوو- هاتهكرن كانێ حوكمێ كێشانا تویتنێ چیه؟ وی گۆت: شك تێدا نینه كو ئهو تشتهكێ مهكرووهه، و یا بهرگومانه كو یا حهرام ژی بت، و دهلیلێ وی ل سهر ڤێ چـــهنـــدێ ئــــهوه دبـێــــژت: ئهگهر خوارنا پیڤازێ بهری هاتنا مزگهفتێ یا مهكرووهـ بت د شریعهتی دا، چونكی بێنهكا نهخۆش ژێ دئێت، پا بۆچی كێشانا جگارێ یا مهكرووهـ نابت، و وێ ژی بێنا نهخۆش ژێ دئێت؟ و د سهر هندێ ژی ڕا كێشانا جگارێ زهعێكرنا مالی تێدا ههیه، و ب شریعهت زهعێكرنا مالی یا دورست نینه.
و دهستهكێ ژ زانایێن -یێن كو گۆتین: كێشانا جگارێ تشتهكێ مهكرووهه- گۆتن: ههر جارهكا ئاشكهرا بوو كو كێشانا جگارێ بۆ لهشێ مرۆڤی یا ب زهرهره هنگی فهتوا ب حهرامییا وێ دێ ئێتهدان، وهكی (ابن عابدین) د كتێبهكا خۆ دا ڤهدگوهێزت.
و هژمارهكا دی یا زانایان وهكی (ابن حمدون) و (نجم الدین الزاهدی) فــهتــوا ب حهرامییا جگارهكێشانا دا، و وان دو دهلیل ل سهر ڤێ چهندێ بۆ خۆ ئینان:
یێ ئێكێ: حهدیسا (أم سلمه) یێ ئهوا تێدا هاتی: (نهی رسول الله صلی الله علیه وسلم عن كل مسكر و مفتر) و گۆتن: جگاره یا (مفتر)ه، یهعنی: یا (مخدر)ه، چونكی كێشانا وێ ڕهنگهكێ تهخدیرێ بۆ خودانی چێ دكهت.
یێ دووێ: كێشانا جگارێ ئیسراف - لایێ مالی ڤه- وزهرهر -ژ لایێ صحی ڤه- وپیساتی -ژ لایێ چێكرنێ و ب كارئینانێ ڤه- تێدا ههیه، و ئیسراف و زهرهر و پیساتی ههمی ب شریعهت دحهرامن.
و ســولــتــانێ عـــوســمــانـــی ب خـــۆ ژی پشتهڤانییا ڤـــێ بۆچوونێ كر و فهرمان ب حهرامییا وێ دا.
پشتی مه ئهڤ ههر سێ بۆچوونێن زانایان بهر چاڤ كرین، و بۆ گههشتنا بۆچوونا دورست د ناڤبهرا ڤان بۆچوونان دا دێ بێژین:
1- ئهو زانایێن گۆتین: جگاره یا حهلاله دهلیلێ وان یێ مهزن ئهڤه بوو، گۆتن: بۆ مه ئاشكهرا نهبوویه كو جگاره بۆ صحهتێ یا ب زیانه، مهعنا ئهگهر زیانا وێ بۆ وان ئاشكهرا ببا ئهو دا فهتوایێ ب حهرامییا وێ دهن.
2- و ئهوێن گۆتین: یا مهكرووهه، د كتێبێن خۆ دا دبێژن: چی گاڤا دیار بوو كو جگاره یا ب زهرهره هنگی فهتوا ب حهرامییا وێ دێ ئێتهدان.
3- گۆتنا شێخ (عبد الغنی النابلسی) كو ئهگهر جگاره بۆ هندهكان یا خراب بت ژی حهرام نابت چونكی هنگڤین ژی بۆ هندهكان یێ خرابه، و هندهك كهس نوكه هێجهتهكا وهكی ڤێ بۆ خۆ دگرن، دبێژن: پا فلان تشت ژی بۆ فلان ڕهنگێ مرۆڤان یێ خرابه. ئهڤ گۆتنه یا د جهێ خۆ دا نینه، چونكی خرابی و زیانا تویتنێ زیانهكا (ذاتی)یه، نه وهكی هنگڤینی و تشتێن دی ئهوێن زیانا وان نه یا (ذاتی) بهلكی یا (عرضی).
4- ئهو كهسێن ماف ههی بێژن: جگارێ زهرهرێن صحی تێدا ههنه یان نه، خودانێن (اختصاصی)نه، نهكهسێ دی، و خودانێن (اختصاصی) -كو دختۆرن- ههمی دبێژن: ئهو ماددێن د جگارێ دا ههین وهكی نیكووتینی و قهترانی و گهلهكێن دی ههمی ژ ماددێن ژههرین و ب زیانن، بهلكی ڤێ گاڤێ كۆمپانییێن جگاران ب خۆ ناڤهشێرن كو جگارێ ماددێن (مفتر و مخدر) یێن تێدا ههین، و ئهوێ فێر ببته كێشانا جگارێ وهكی وییه یێ فێر دبته (موخدراتان) زوی ب زوی نهشێت بهێلت، و ئهگهر خوارنا ژههرێ د شریعهتی دا یا حهرام بت، چونكی خودان پێ دمرت، چ د گاڤێ دا بت چ پشتی هنگی، ئهرێ بۆچی ڤهخوارنا جگارێ دێ یا حهلال بت و ئهوێ ب خۆ ژی ماددێن ژههرێ یێن د ناڤ دا ههین، و دبته ئهگهرا مرنا هێدی بۆ خودانی؟
5- گهلهك كهس یێن ههین دبێژن: كێشانا جگارێ تشتهكێ خراب و مهكرووهه بهلێ نه یێ حهرامه، و ژ بهر هندێ تو دێ بینی ئهو خۆ ژ كێشانا جگارێ نادهنه پاش، بۆ ڤان ڕهنگه مرۆڤان دێ بێژین: ئهگهر مرۆڤهك چل پێنجی سالان یان پتر تشتهكێ مهكرووهـ بكهت، و ئصرارێ ژی ل سهر بكهت ئهرێ ما داخلی گونههێ نابت؟
6- گهلهك فقهزانێن موسلمان ئهڤرۆ یێ ل وێ باوهرێ كو زهرهرا جگارێ ژ یا عهرقێ و ڤهخوارنێن حهرام پتره، چونكی ئهگهر زهرهرا ڤهخوارنێ بگههته وی یێ ڤهخۆت ب تنێ، زهرهرا جگارێ دگههته وی یێ نهكێشت ژی، ئهگهر ته جگاره كێشا تـــو زیانێ ل جسمێ خۆ ب تنێ ناكهی بهلكی تو ل وی ژی دكهی ئهوێ ل نك تـــه درویــنــت، و ب ڤێ چهندێ دێ كهڤییه د بن حوكمێ وێ حهدیسا دورست دا ئهوا دبێژت: (لا ضرر ولا ضرار) چونكی تو زهرهرێ دگههینییه خۆ ژی و تو دگههینییه خهلكی ژی.
و یا ژ ڤێ ژی غهریبتر ئهوه هندهك نهزان ههنه فهتوایێ بۆ خۆ ددهن كو جگاره ڕۆژییێ نائێخت، یهعنی نهبهس یا حهلاله بهلكی ڕۆژی ژی پێ ناكهڤت، بهلێ یا غهریب نینه ئهگهر وه لێ هات مرۆڤێ نهزانت ناڤێ خۆ بنڤیست فهتوا حهلالییێ و حهرامییێ بدهت، عهجێبگرتی نهبت ئهگهر سوباهی وێسكی ژی حهلال ببت، چونكی مانێ فلان كهس ڤهدخۆت و بێ سهرخۆش نابت، و ئهڤه هنده ساله ڤهدخۆت چ ئێش ژی نههاتینه و ناڤێ وێ د قورئانێ ژی دا نههاتییه ڤێجا بۆچی یا حهرام بت؟
مهنطق ئهگهر ئهڤه بت چو تشت یێ حهرام نابت!
