زوهدا ژ ڕهنگهكێ تايبهت
عهبدللاهێ كوڕێ موبارهكى
د ديرۆكا زاهدێن ڤێ ئوممهتێ دا گهلهك ڕهنگێن زوهدێ ب بهرچاڤ دكهڤن، بهلێ زوهدا (عهبدللاهێ كوڕێ موبارهكى) -ب هزرا من- ژ زوهدا ههر كهسهكێ دى يا جودايه؛ چونكى زوهدهكا تايبهته ب وى ڤه.. ئهگهر د هزرا مه دا وهسا هـاتـبته نهخشاندن كو زوهد ئهوه مرۆڤ پشت بدهته دنيايێ، وخۆ ژ پهرتالێ وێ دهست ڤالا بكهت.. عهبدللاهێ كـوڕێ موبارهكى ب زوهــدا خۆ وهسا بنهجهـ كر كو زوهدا مهزنتر ئهوه دهستێ مرۆڤى ژ دنيايێ يێ تژى بت ومرۆڤ يێ ژێ زاهد بت، دبت هندهك كهسێن ئهڤ ڕهنگێ زوهدێ نهنياسى پيسارهكێ بكهن: ئهرێ چاوا دهستێ مرۆڤى ژ دنيايێ يێ تژى بت ومرۆڤ يێ زاهد بت؟ ما چێ دبت مرۆڤێ زاهد يێ دهولهمهند بت؟
ژين وسهرهاتییا عهبدللاهێ كوڕێ موبارهكى بهرسڤه بۆ ڤێ پسيارێ.. ڤێجا كهرهم كهن ئهم وهوين وعهبدللاهێ كوڕێ موبارهكى، وسهرهاتییا زوهدا وى يا تايبهت.
❖بهرى دانهنياسينێ:
ئيمامێ (نهوهوى) -خودێ ژێ ڕازى بت- د دهر حهقا عهبدللاهێ كوڕێ موبارهكى دا دبێژت: ((ئهوه ئيمامێ (ئيجماع) ل سهر ئيمامهتى ومهزنییا وى د ههمى تشتان دا هاتییه كرن، يێ كو ب كرنا بهحسێ وى ڕهحم دئێته خوارێ، و ب حهژێكرنا وى هيڤییا غهفراندنا گونههان دئێتهكرن))، وپــشــتــى بــۆ مــه ئاشكهرا دبت كو نمـوونـهيـێ ئيسلامى يێ دلخـواز ب جوانترين وپێكهاتيترين ڕهنگ د كهسينییا عهبدللاهێ كوڕێ موبارهكى دا كــۆم بـووبـوو ئهم ژ ڤێ گـۆتنێ عهجێبگرتى نامينين يا ئيمامێ نهوهوى د دهر حهقێ دا گـۆتى..
بـۆ عهقيدێ وبـهڕهڤـانییا ژ (مهنههجێ كيتاب وسوننهتێ) چيايهكێ موكم بـوو، د كرنا هـهمـى ڕهنگێن عيبادهتى دا ل پێشییێ بوو، بۆ ئهخلاقێ خۆ يێ (ئينسانى) زهلامێ ئێكێ بوو، ڕویـگـهشــى ومــهرديـنـى ئهو بوو يا وى نيشا خهلكى ددا، ل مهيدانا جيهادێ رحا وى ل سهر دهستى بوو وجهێ وى ههردهم ڕێزا ئێكێ بوو، د مهيدانا ئاڤاكرنا ئابۆرییێ جڤاكێ دا كــهسـێ دهستێ وى نــهدگــرت، ب كــورتــى دێ بــێــژيـن: ئـهگهر ته بڤێت موسلمانهكێ كامل -ب كهمالا مرۆڤ دگههتێ- ببينى بهرێ خۆ بده عهبدللاهێ كوڕێ موبارهكى؛ چونكى ئهوه مرۆڤێ ئاڤاهییێ ئيسلامى يێ پێكهاتى د كهسينییا وى دا كـۆم بووى، وهكى سهيدايێ ناڤدار (د. محمد سعيد رمضان البوطي) دبێژت.
❖هێڤێنهكێ پاقژ:
ئـهم ب كوردى دبێژين: كوڕ كڤانێ بابێ دژهنت، يان گـۆپالێ وى دكێشت، ههر چاوا بت ئهڤ گـۆتنه هندێ دگههينت كو باب گهلهك سـالۆخهتێن خۆ ڤهدگوهێزته كوڕێ خــۆ، لـهو گـهلهك جاران كوڕ ددهته ب بابێ خۆ ڤه، وئهگهر ئهڤ گـۆتنه ل سهر كهسێ ب كار نهئێت ژى ل سهر عهبدللاهێ كوڕێ موبارهكى ب كار دئێت، وعهبدللاهى ئهگهر چو سالۆخهت ژ بابێ خۆ موبارهكى نهوهرگرت بن ژى بهسى وییه كو وى هندهك ژ تهقوا وى وهرگرت بت..
و ل دۆر تهقوا موبارهكێ بابێ عهبدللاهى ديرۆك سهرهاتییهكا عهجێب ڤهدگوهێزت، كتێب دبێژن: موبارهك مرۆڤهكێ ترك بوو، قهدهرێ بۆ وى حهزكر بوو ئهو ببته عهبدێ مرۆڤهكێ ههمهدانى يێ دهولهمهند، ئهڤى مرۆڤى بيستانهكێ تێر داروبار وخودان بهرههم ههبوو، لهو وى فهرمان ل عهبدێ خۆ موبارهكى كربوو كو حهرهسییێ ل ڤى بيستانى بگرت.. ڕۆژهكێ زهلامێ ههمهدانى چوو ناڤ بيستانى وگۆتـه عهبدێ خۆ:
- هنارهكا شرين بۆ من بينه.
ئهو چوو هنارهك بۆ كر وئينا، گاڤا خودانى هنار شكاندى وتام كرییێ ديت يا ترشه، ئينا ب عێجزى ڤه گۆتێ:
- من گـۆتبوو ته هنارهكا شرين بۆ من بينه نه يا ترش!
ئهو چوو هنارهك ژ بنهكا دى كر وبۆ سهييدێ خۆ ئينا، پشتى سهييدى تام كرییێ ئهو ژى ترش دهركهفت، ئينا لێ حهيتاند وگۆتێ:
- دياره تو ترشى وشرينى ژێك جودا ناكهى؟ ئهزێ دبێژمه ته هنارهكا شرين.. ئـهو چوو هنارهكا دى ئينا ئهو ژى ترش دهركهفت، عهقل د سهرێ خودانى نهما، گۆتێ:
- تو نابێژییه من مهسهلا ته چيه؟
موبارهكى ب ئهدهبهكێ زێدهڤه گۆتێ:
- ل من نهگره، ب ڕاستى ئهز نزانم كيژ بن يا شرينه وكيژ يا ترشه!
زهلامى باوهر نهكر.. گۆتێ:
- ما ته تام نهكرییه هناران؟
وى گۆت:
- نهخێر.. ته ئهزێ دانايمه بهر بيستانى دا حهرهسییێ لێ بگرم وته دهستويرى نهدايه من كو ئهز ژێ بخۆم.
خودانێ بيستانى ژ گۆتنا وى حێبهتى ما، وچهند ڕۆژهكان زێرهڤانى لێ كر دا بزانت كانێ گـۆتنا وى يا ڕاسته يان نه، وپشتى ڕاستییا گۆتنا وى بۆ خودانێ بيستانى ئاشكهرا بووى ئهو د چاڤێن وى دا مهزن بوو، وئنيهتهك كره دلێ خۆ.. ڕۆژهكێ چوو ناڤ بــيــسـتانى و ل نك موبارهكى ڕوينشت وگۆتێ:
- من كچهكا ههى گهلهك كهسان يا خواستى، تو بێژى ئهز وێ بدهمه كێ؟
موبارهكى گۆتێ:
- ل جـاهـليـهتێ بـهرێ خـهلكـى ل مـالبـات ومال مهزنان بوو، وجــوهــیــیـان بهرێ وان ل زهنگينییێ بوو، وفهلان بهرێ وان ل جوانییێ بوو، وبهرێ ڤێ ئوممهتێ يێ ل دينى.
زهلامێ ههمهدانى زڤڕى مال وسوحبهتا عهبدێ خۆ بۆ ژنكا خۆ ڤهگێڕا، وگـۆتێ:
- ژ موبارهكى پێڤهتر كهس ب كێر كچا مه نائێت.. ووى موبارهك ئازاكر وكچا خۆ دايێ، وچونكى كۆمبوونـا وان بۆ خودێ بوو نهبوو چو تشتێن دى، خودێ بهرهكهت هـاڤـێـتـه ڤێ كـۆمـبـوونێ و (عهبدللاهێ كوڕێ موبارهكى) بهرههمێ ڤێ دارا پيـرۆز بوو..
❖شينبوونهكا ب بهرهكهت:
وهسا دياره كو پشتى موبارهكى ئازادییا خۆ ب دهست خۆ ڤه ئيناى، وئهو وكـابـانـییـا خۆ كچا دهولهمـهنـدێ ههمهدانى گههشتينه ئێك، قهستا باژێڕێ (مهرۆيێ) كر، ومالهكا بچويك بۆ خۆ دانا ودهسـت دا كارێ حهلال وبۆ خۆ بازرگانى كر، و ل ڤى باژێڕى (باژێڕێ سوفيانێ ثهورى، وئيسحاقێ كوڕێ راهوهيهى، وئهحمهدێ كوڕێ حهنبهلى) عهبدللاهێ كوڕێ موبارهكى ل سالا 118 مشهختى (بـهرانـبـهر 723 زايينى) هاتبوو سهر دنيايێ، وههر ل ڤى بـاژێڕى هـاتـبـوو ب خـودانـكـرن ودهمهكێ درێژ ژ ژییێ خۆ بۆراندبوو، وئهو ژ تهخهيا تابعێن تابعییان دئێته هژمارتن.
ل باژێڕێ مهرۆيێ دهمـێ هێشتا یێ بچويك، وى قهستا خواندنێ كر و ل سهر دهستێ هــژمــارهكــا زانايێن بــاژێـڕى فێرى خواندن ونڤيسينێ بوو، بهلێ وهسا دياره كو دهمهكى ئهو ژ خواندنێ ڤهقهتيا بوو، وتێكهلییا هندهك ههڤالێن خراب كربوو، و ژ وان فێرى هندهك كارێن خراب بووبوو وهكى لێدانا عوودێ وتهنبويرێ، ووى پترییـا دهمێ خۆ ب موژيلاهییێن بێ خێر ڤه دبۆراند، سهيدايێ وى (ئهبو حهنيفه)ى ڕۆژهكێ پسيار ژێ كر: دهسپێكا ته د گهل زوهدێ چ بوو؟ وى گۆت: ((جارهكێ ئهز د گهل هندهك ههڤالان دهركهفتمه ناڤ بيستانهكى، ومه خوار وڤهخوار، وحهتا درهنگى شهڤ ئهم ماين، وحهتا بهرى سپێدێ من عوود وتهنبوير لێ ددا، پاشى ئهز د خهو چووم، من د خهونێ دا ديت تهيرهك هاته سهر دارێ ل هنداڤى سهرێ من وئهڤ ئايهته خواند: (أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ وَمَا نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ وَلَا يَكُونُوا كَالَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلُ فَطَالَ عَلَيْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ ۖ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فَاسِقُونَ) (16) هنگى ئهز ژ خهو ڕابووم ومن گـۆت: بهلێ يا ڕهببى دهمه من تـۆبهيه، ومن عوودا خۆ ژ شكاند وزوهـدا مـن دهست پـێ كر)).
وپشتى ڤێ سهرهاتییێ -ئهوا ل بيست سالییێ ب سهرێ وى هاتى- عهبدللاهێ كوڕێ موبارهكى بهرێ خۆ ژ ڕێكا موژيلاهییا بێ مفا وهرگێڕا وقهستا ڕێكا وهرگرتنا زانينێ كر حهتا وه لێ هاتى زانايهكێ وهكى (ئيسماعيلێ كوڕێ عياشى) د دهر حهقێ دا گۆتى: ((كهسهك وهكى عهبدللاهێ كـوڕێ موبـارهكى ل سهر ڕوییێ عهردى نينه، وخودێ خهسلهتهكێ خێرێ نهدايه ئهگهر ل نك عهبدللاهێ كوڕێ موبارهكى نهبت)).
عهبدللاهێ كوڕێ موبارهكى ل سهر دهستێ هژمارهكا مهزن ژ سهيدايێن بهركهفتى فێرى زانينێ بوو، وى د گۆت: من زانين ژ چار هزار سهيدايان وهرگرتییه..
و ژ وان سهيدايان يێن وى دهرس ل نك خواندين:
سوفيانێ ثهورى، ومالكێ كوڕێ ئهنهسى، وئهبو حهنيفه، وئهوزاعى، وسوفيانێ كوڕێ عويهينهى، وئهعمهش وگهلهكێن دى..
ووى پويتهكێ مهزن دا كۆمكرنا حهديسێ حهتا پتر ژ بيست هزار حهديسان ژبهركرين، لهو د گۆتنێ: (أميـر المؤمنین في الحديث)، و د مهسهلا ژێك ڤاڤارتنا حهديسێن دورست ونهدورست دا ئهو بووبوو جهێ مهتهل پێ ئينانێ، دبێژن: جارهكێ (هاروون الرشيد)ى زهنـديقهك گرت وپشتى ل سهر ئاشكهرا بووى كو ئهو حهديسێن درهو چێ دكهت، هاروونى فهرمان دا بێته كوشتن، وى گۆتێ: وتو دێ چ ل وان هزار حهديسان كهى يێن من ژ نك خۆ چێكرين؟ هاروونى گۆتێ: ئهبوو ئيسحاقێ فـهزارى وعهبدللاهێ كوڕێ موبارهكى حهرف حهرف دێ وان مۆخل وبێژنگ كهن!
وژبلى زانينا وى يا بهرفرههـ ب علمێ حهديسێ عهبدللاهێ كوڕێ موبارهكى فقهزانهكێ مهزن ژى بوو، وئهڤه يا غهريب نينه چونكى وى فقهێ خۆ ژ سێ فقهزانان وهرگرتبوو، ئوممهت ههمى ل سهر ئيمامهتییا وان يا (موتتهفقه) ومهخسهدا مه پێ: سوفيانێ ثهورى، ومالكێ كوڕێ ئهنهسى، وئهبو حهنيفهيه.
وحهژێكرنا وى بۆ زانينێ گههشتبوو دهرهجهيهكا وهسا صهبرا وى ب كهسێ نهدهات هندى ب كتێبێن وى دهات، لهو ههڤالیـنییا وى د گـهل كـتـێـبـێ يا پتر بوو ژ ههڤـاليـنـییا وى د گهل ههر كهسهكێ دى، ڕۆژهكێ هندهك مرۆڤان گـۆتـێ: گاڤا ته نڤێژ كر تو ڕادبى ودچى ل نك مه ناڕوينى بۆچى؟ وى گۆت: بڕوينم ل نك ههوه چ بكهم؟ وكارێ ههوه غهيبهتا خهلكییه؟ ئهز دچم ل نك صهحابى وتابعییان دڕوينم، وان گۆتێ: صهحابى وتابعییێن چ؟
وى گـۆت: ئهز دچـم بـهرێ خـۆ ددهمـه عـلمـێ خۆ ڤێجا ئهز ب حالێ وان زانا دبم وئهز چاڤ ل وان دكهم.
و (نهعيمێ كوڕێ حهمـمـادى) دبێژت: عهبدللاهێ كوڕێ موبارهكى گهلهك دما ل مال ب تنێ ئينا هندهكان گۆتێ: چاوا صهبرا ته دئێت تو هنده دمينییه ب تنێ ما تو خهريب نابى؟ وى گـۆت: دێ چاوا خهريب بم وئهزێ د گهل پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن-؟
❖زوهدهكا تايبهت:
گهلـهك ههنه هزر دكهن زوهد ئهوه دهستێ مرۆڤى ژ مالێ دنيايێ يێ ڤالا بت، ومرۆڤ د مالا خۆ دا وهكى مێڤانان بژيت.. وئێك ژ وان كهسێن ئهڤ ڕهنگه هزره دكر فوضهیلێ كوڕێ عياضى بوو -سهيدايێ عهبدللاهێ كوڕێ موبارهكى وههڤالێ وى- لهو دهمێ وى عهبدللاهـ ديتى ب كارێ بازرگانییێ ڕادبوو، وتجارهتا وى ژ وهلاتێ خوراسانێ حهتا مهكههێ وشامێ ڤهدگرت، وسهرمـالێ وى ب هزاران بوو، پسيار ژێ كر: تو يێ بهرێ مه ددهيه زوهدێ وتجارهتا ته ژ خوارسانێ يا دئێته حهرهمێ ئهڤه دێ چاوا چێ بت؟ وى گـۆت: ئهز ڤێ چهندێ دكهم دا ئاڤا ڕوییێ خۆ نهڕێژم، ونامويسا خۆ پێ بپارێزم، وئهو بۆ من ببته هاريكار ل سهر عيبادهتێ خودێ، ودا هــهر جـارهكا من حهقهكێ خودێ ديت ئهز ب لهز بچم ژ سهر خۆ ڕاكهم..
ئــهڤــه بــهرێــخــۆدانــا عــهبـدللاهێ كوڕێ موبارهكى بوو بۆ زوهدێ، زوهد ئهوه دلێ ته ژ دنيايێ يێ ڤالا بت، وهكى دى دهستێ ته يێ ژێ تژى بت يان نه چويێ ل زوهدا ته كێم وزێده ناكهت، ودوير نينه ئهگهر عهبدللاهێ كوڕێ موبارهكى يێ زهنگين ودهولهمهند نهبا زوهدا وى هند بۆ مه يا بهرچاڤ نهبا؛ چونكى وى ب سهربۆڕ ئاشكهراكر كو ئهو ژ وان كهسان بوو يێن كهيفا وى ب زێدهبوونێ نهدهات، وكێمبوونێ ئهو ب خهم نهدئێخست، وهندهك زانايێن زانا دبێژن: گاڤا كهيفا ته ب هندێ نههات دهمێ مالێ ته زێده دبت، وتو ب خهم نهكهفتى گاڤا ئهو كێم بوو، ئهو تو مرۆڤهكێ زاهدى، ما خودێ نهگۆتییه: (لِكَيْلَا تَأْسَوْا عَلَىٰ مَا فَاتَكُمْ وَلَا تَفْرَحُوا بِمَا آتَاكُمْ) مهعنا: زوهد نه ئهوه ته مال نهبت وتو يێ فهقيـر بى، بهلكێ زوهد ئهوه مالى هند بهايێ خۆ ل نك ته نهبت كو (حالهتێ ته يێ نهفسى) بگوهۆڕت.. وهكى دى عهبدللاهێ كوڕێ موبارهكى -د گـۆتنا خۆ يا بۆرى دا- بۆ مه ئاشكهرا دكهت كو (سررا) خۆزهنگينكرنا وى ئهوه وى دڤێت ب دانا مالى ژى عيبادهتێ خودێ بكهت، ودهستێ هاريكارییێ بۆ برايێن خۆ درێژ بكهت، وما ئهگهر وى چو مال نهبت چاوا دێ شێت ڤى ڕهنگێ عيبادهتى كهت؟
(عهلییێ كوڕێ مهدينى) دبێژت: عهبدللاهێ كوڕێ موبارهكى دگـۆت: ئهگهر ژ بهر پێنج كهسان نهبا من بازرگانى نهدكر: سوفيانێ ثهورى، وسوفيانێ كوڕێ عويهينهى، وفوضهیلێ كوڕێ عياضى، وموحهممهدێ كوڕێ سهمماكى، وكوڕێ عهلهييهى. وئهڤ ههر پێنجه ژ زانايێن حهديسێ يێن مهزن بوون، حالێ وان يێ بهرتهنگ بوو، گاڤا تجارهتا عهبدللاهێ كوڕێ موبارهكى دهات هندهك مال بۆ عهيالێ خۆ ڕادكر، ومهصرهفێ حهجا خۆ هل دگرت، ومالێ دى دگره پێنج پشك بۆ ڤان ههر پێنج زانايێن بهركهفتى.
وههر چهنده پشكا مهزن ژ هاريكارییێن عهبدللاهێ كوڕێ موبارهكى دگههشته زانايان و ب تايبهتى زانايێن حهديسێ، بهلێ وه نهبت بێته هزركرن كو خهلكێ دى ژ خێرێن وى يێ بێ بار بوو، وئهگهر ئهم سهرهاتییێن مهردينییا وى ڤهگێڕين سوحبهتا مه گهلهك دێ درێـژ بت لهو ل ڤێرێ ب تنێ سهرهاتییهكا وى دێ ڤهگێڕين، (ابن كثير) دبێژت: ((دهمێ عهبدللاهێ كوڕێ موبارهكى ڤيابا بچته حهجێ دا هنێرته ب دويڤ خهلكێ باژێرێ خۆ ڕا ودگـۆته وان: كێ ژ ههوه دڤێت ئهڤ ساله بێته حهجێ بلا پارێن خۆ بينت بـدهته ف من ئهم دێ پێكڤه چين، ودا ڕابت ههر ئێكى ناڤێ وى ل سهر جهڕكهكى نڤيست وپارێن وى كهته تێدا، پاشى وى جهڕك ههمى دكرنه د سندۆقهكێ دا، وپێكڤه دهردكهفتن، ووى ههمى مهصرهف دكر، باشترين خوارن وڤهخوارن ددانه وان، ونه دهێلا تشتهك ژ وان كێم ببت، و ل وێرێ دا بێژت: كێ ژ ههوه دڤێت تشتهكى بۆ مرۆڤێن خۆ بكڕت بلا بكڕت ووى پاره ددان، هـنـدهك دا بێژنێ: پارێن مه دكێمن تێرا ڤێ ههمییێ ناكهن! ئهو دا بێژت: ههوه شۆلهژ هندێ نينه، وگاڤا دزڤڕينه مالێن خۆ دا ڕابت خوارنهكا بهرفرهـ چێ كهت وههڤالێن خۆ يێن حهجێ ڤهخوينته مال، وپشتى وان خوارن دخوار ئهو دا ڕابت وێ سندۆقێ ڤهكهت وههر ئێكى جهڕكێ وى بۆ دزڤڕاند)).
وعهدهتێ وى بوو سالهكێ دچوو حهجێ وسالهكێ دچوو جيهادێ، جارهكێ دهمـێ كارێ حهجێ كرى، و د گهل هندهك ههڤالێن خۆ دهركهفتییه حهجێ، ب ڕێڤه -دهمێ د بهر گوندهكى ڕا بۆرين- تهيرهكێ مرار ديت، گۆته ههڤالێن خۆ: ببهن بهاڤێنه سهر گيفكى، پشتى ڕابووين داينه ڕێ پيچهكێ وى خۆ ژ ههڤالێن خۆ ڤههێلا، ديت كچكهك ژ مالهكێ دهركهفت هات ئهو تهيرێ مرار ژ سهر گيفكى ڕاكر وبۆ خۆ بره مال، ئهو ب دويڤ دا چوو دا بزانت كانێ مهسهلا وێ چيه، كچكێ گـۆتێ: بابێ من مرۆڤهكێ مالدار بوو، هندهكان غهدره لێ كر مالێ وى ژێ ستاند وكوشت، وئهز وئهڤ برايێ خۆ يێ بچويك ب تنێ يێن ل ڤێرێ ومه كهسێ خۆ نينه، خوارنا مه -وهكى تو دبينى- ئهو تشته يێ خهلك دهاڤێته سهر گيفكى.. گاڤا عهبدللاهێ كوڕێ موبارهكى سوحبهتا وێ زانى هنارته ب دويڤ وهكيلێ خۆ ڕا وگۆتێ: چهند مال د گهل ته ههيه؟ وى گـۆت: هزار دينار، عهبدللاهى گۆتێ: بيست ديناران بۆ مه ڕا كه دا پێ بزڤڕينه مالا خۆ ويێ دى ههمییێ بده ڤێ كچكێ، ئهڤ ساله ئهم ناچينه حهجێ.
❖ل مهيدانا جيهادێ:
ئهگهر مهزنترين جيهاد جيهادا نهفسێ بت، عهبدللاهێ كوڕێ موبارهكى يێ ژێ بێ بار نهبوو؛ چونكى وى نهفسا خۆ ژ بهخيلییێ وحهژێكرنا دنيايێ وغروورێ پـاراسـت بــوو، وئهگهر شهريفـترين جيهاد جيهادا ب دهستى بت د ڕێكا خودێ دا ديسا دێ بێژين: عهبدللاهێ كوڕێ مــوبــارهكــى يــێ ژێ بــێ بــار نــهبــوو؛ چـونكى دهمێ گازییا جيهادێ دهاته ڕاگههاندن ئهو ل بهراهییا لهشكهرى بوو، وكانێ چاوا خودێ دلێ فرههـ بۆ مهردينییێ دابوويێ، دلهكێ موكمتر بۆ زيرهكییێ ژى دابوويێ..
ههڤالهكێ وى دبێژت: جارهكێ ئهم پێكڤه چووينه شهڕێ رۆمێ، وهسا چێبوو مرۆڤهك ژ ناڤ لهشكهرێ رۆمــێ دهركهفت وقهبێ مه خواست، زهلامهك ژ مه چوويێ يێ رۆمى ئهو كــوشت، ئــێــكــى دى چــوويـێ ئهو ژى هاته كوشتن، ڤێجا زهلامێ رۆمى ب دفن بلندى ڤه ل مهيدانێ هات وچوو، وجارهكا دى قهبێ مه خواست، گۆت: زهلامهكێ دى ژ ناڤ مه دهركهفت وچوويێ، پشتى شهڕهكێ گهرم د ناڤبهرا ههر دووان دا چێبووى زهلامێ موسلمان ئهو كوشت، ئينا كهيفا خهلكى گهلهك هات، وههمییان قهست كرێ دا بزانن كانێ ئهو فێرس كییه، گاڤا وى ديتى خهلك ب نك ڤه چوون وى سهر وچاڤێن خۆ پێچان و ب لهز چوو، وخۆ ڤهشارت؛ دا كهس وى نهنياست، ئهز كهتمه دويڤ دا وى بنياسم، من ديت ئهو عهبدللاهێ كوڕێ موبارهكییه، ئينا وى ئهز دامه سويندێ كو هندى ئهو يێ ساخ بت ئهز ڤێ سهرهاتییێ نهبێژمه كهسێ.
ژ ڤێ سهرهاتییێ زيرهكییا وى بۆ مه ئاشكهرا دبت وكو وى خۆ ژ سنگێ مـهيـدانـا جيهادێ نهددا پاش، وههر جارهكا گازییا جيهادێ هاتبا بلندكرن وى ب نهفسا خۆ ومالێ خۆ قهستا جيهادێ دكر، وئهگهر كهسهك ههبا دلێ وى چووبا كرنا جيهادێ وهند مال نهبا پێ دهركهڤت عهبدللاهێ كوڕێ موبارهكى مهصرهفێ وى ويێ عهيالێ وى ژى ب ستويێ خۆ ڤه دگــرت، حـــهتــا ئـــهو دزڤـڕى مالا خۆ.. و د گهل هندێ ژى غوروور بۆ وى ب ڤى كارێ وى و ب ڤێ خێرخوازییا وى يا بێ توخويب چێ نهدبوو، ووى هزر نهدكر ئهو ژ خهلكێ دى يێ موسلمان باشتره، (ئهبو وهههبێ مهرۆزى) دبـێـژت: مــن پسيار ژ عهبدللاهێ كوڕێ موبارهكى كو كانێ خۆ مهزنكرن چيه؟ وى گـۆت: خۆمهزنكرن ئهوه تو خۆ ژ خهلكى چێتر ببينى ووان كێم كهى، گۆت من گۆتێ: و(غوروور وتهعهججوب) چيه؟ گۆت: ئهوه تو هزر بكهى تشتهكێ ل نك ته ههى ل نك خهلكێ دى نينه.. ژ بهر ڤێ چهندێ وى ههردهم ههڤالێن خۆ ل ڤى ئهخلاقێ مهزن ئاگههدار دكرن.
ههڤالهكێ وى دبێژت: شهڤهكێ ئهم د چهپهرێ دجيهادێ دا بووين ل سهر توخويبێ رۆمێ، ومه بهحسێ هــنــدهك مهسهلێن علمى دكر، ئينا من گـۆته ئيمامى: تو بێژى خێرهكا ژ ڤێ مهزنتر ههبت يا ئهم تێدا؟ گـۆت: وى گۆته من: ئهرێ، ئهو مرۆڤێ بهرگهڕيانێ بۆ عهيالێ خۆ دكهت، و ل نيڤا شـهڤـێ ڕاببت بهرێ خۆ بدهته عهيالێ خۆ ووان بنخێڤت، خێرا وى ژ يا مه پـتره.
وئـاشكهرايه كو ئيمامى ئهڤ گـۆتنه ژ بهر هندێ گـۆت دهمێ وى ديتى د ناڤ ههڤالێن وى دا هــنــدهك هــهنــه ژ بهر ڤێ خێرا وان كرى (كــو جــيــهـاد وبهلاڤكرنا علمییه) يێن بهر ب غورووێ ڤه دچن، وى بيـرا وان ل هندێ ئيناڤه كو هندهك خێرێن بچويك يێن ههين ئهگهر مرۆڤ ب ئيخلاص بكهت، خێرا وان ل نك خودێ گهلهك ژ يا وان خێران مهزنتره ئهوێن مرۆڤ بێى ئيخلاصهكا دورست بكهت.
❖تهقوادارییا وى:
چـهنـد زانـيـنـا مرۆڤى ب خودێ ومهزنییا وى پتر لێ بێت، ترسا وى ژى ژ خودێ دێ زێـدهتر لێ ئێت؛ چونكى پتر دێ بۆ وى ئاشكهرا بت كو وى ب دورستى حهقێ خودێ ژ سهر خۆ ڕانهكرییه، لهو ب ديتنا زانايێن وهكى عهبدللاهێ كوڕێ موبارهكى ترسـا ژ خودێ سهرێ ههمى قهنجییانه، وڕێكا ههمى باشییانه، ڕۆژهكێ پسيار ژێ هـاتهكرن: دو مرۆڤ ههنه ئێك د ڕێكا خودێ دا يێ هاتییه كوشتن، ويێ دى پتر ژ خودێ دترست، كى ژ وان ههر دووان باشتره؟ وى گۆت: ئهوێ پـتر ژ خودێ دترست.
وترسا عهبدللاهێ كوڕێ موبارهكى ژ خودێ گههشتبوو دهرهجهيهكا وهسا ئهو بۆ وى بــووبــوو نــاڤ ونــيــشـان، وفوضهیلێ كوڕێ عياضى دگـۆت: ئهز حهز ژ وى دكهم چونكى ئهو ژ خودێ دترست. و ژ بهر ترسا وى يا مهزن ژ خودێ وى نه دهێلا دهليڤهيهك ژ وهختێ وى ژ قهستا وبێى ڕهنگهكێ عيبادهتى بچت، دهمێ هێشا شاگرده ووى وههڤالێن خۆ حهديس بۆ خۆ دنڤيسـيـن، حهتا پهڕێ كتێبێن وان هشك دبوو ههڤالان بۆ خۆ سوحبهت دكرن، ئهو ڕادبوو سوننهتهك دكر..
ههڤالێ وى (قاسمێ كوڕێ موحهممهدى) دبێژت: ئهز گهلهك جاران د گهل عـهبدللاهێ كوڕێ موبارهكى دچوومه سهفهران، ودهمێ من بهرێ خۆ ددايێ من د دلێ خۆ دا دگـۆت: بۆچى هنده ناڤ ودهنگێن ڤى زهلامى د ناڤ خهلكى دا بهلاڤ بووينه، وخهلك هنده حهز ژێ دكهن،؟ نڤێژێن مه ژى هندى نڤێژێن وينه، وڕۆژییێن مه ههر وهسا، وئهم ژى وهكى وى جيهادێ وحهجێ دكهين، گـۆت: شهڤهكێ ئهم پێكڤه دچووينه شامێ، وئهم ڕوينشت بووين دا شيڤێ بخۆين، مه هند ديت چرايێ مه ڤهمرى، پاشى ب خافلهتى ڤه ئێكى ژ مه چرا هلكرێ من بهرێ خۆ دايێ ڕيهێن عهبدللاهێ كوڕێ موبارهكى ب ڕۆندكێن وى يێن تهڕ بووين، هنگى من زانى ترسا ڤى زهلامى ژ خودێ ئهو يێ ب سهر سهرێ مه ئێخستى، گاڤا دنيا تارى بووى بيـرا وى ل قهبرى وقيامهتێ هاتهڤه لهو ڕۆندكێن وى ب ڤى ڕهنگى بارين.
وترسا وى يا مهزن ژ خودێ ئێكا هند ژێ چێ دكر دهمێ وى ئهو حهديس دخواندن يێن بهحسێ مرنێ وقيامهتێ دكهن، وى هند دكره گرى حهتا دهنگهكێ وهكى دهنگێ وى گايێ دئێته سهرژێكرن ژێ دهات، و ل وان دهمان كهسێ بسته نهدكر خۆ نێزيك بكهت يان پسيارهكێ ژێ بكهت.
❖د گهل خهليفه ومهزنێن دنيايێ:
ڕۆژهكێ مرۆڤهكى پسيار ژێ كر: كينه مرۆڤ؟ وى گـۆت: زانا، گـۆتێ: وكينه مهلك؟ گـۆت: زاهد، گـۆتێ: وكينه بـێـخـێـر؟ گـۆت: ئهوێن دنيايێ ب دينى دخۆن. و د گۆتنهكا خۆ يا دى دا دبێژت: زانا ميـراتگرێن پێغهمبهرانه، ڤێجا ئهگهر وان دلێ خۆ بره دنيايێ خهلك كێ بدهنه بهرا خۆ؟ ومرۆڤێن زاهد مهلكێن عهردينه ڤێجا ئهگهر وان ڕيمهتى كر خهلك دويكهفتنا كێ بكهن؟ ومهزن شڤانێن خهلكينه ڤێجا ئهگهر شڤان ببته گورگ كى دێ خهلكى پارێزت؟
ئهڤه ديتنا عهبدللاهێ كوڕێ موبارهكى بوو بۆ زانا وزاهد ومهزنان، ئهو ژى وهكى سهيدايێ خۆ يێ مهزن (سوفيانێ ثهورى) دوير ژ مهزنێن دنيايێ دژيا لهو مهزن دژيا، ومهزن مر، عهدهتێ وى بوو چو جاران وى مال ژ خهليفه ومهزنان وهرنهدگرت، بهلێ ئهگهر مرۆڤهكێ دى ديارییهك دابايێ وهردگرت، وشوين ديارییهكا باشتر ددايێ، وگاڤا زانيبا هـهڤـالهكێ وى هندهك مال ژ خهليفهيهكى يێ وهرگرتى شيـرهت لێ دكر كو ئهو وى مالى د ڕێكێن خێرێ دا خهرج بكهت وچويێ ژێ بۆ خۆ نههێلت، وچونكى ئهو بازرگانهكێ دهولهمهند بوو وى پشكهكا مـــهزن ژ مـــالــێ خـۆ ددا زانا وزاهدێن سهردهمێ خۆ؛ دا ئهو ههوجهى هندێ نهبن كو مالى ژ مهزنان وهرگرن.. ڕۆژهكێ مرۆڤهكى گـۆتێ: ئهز مرۆڤهكێ خهياطم وئهز جلكان بۆ سولتانى ددوريم، تو بێژى ئهز ژ وان بم يێن هاريكار بۆ زالمان؟ گۆتێ: نه، تو ژ زالمان ب خۆيى، ئهوێ دهرزيكێ ودهزى دفرۆشته ته ئهو هاريكارێ زۆردارانه!
ودهمێ ئهو كهفتییه بهر مرنێ دلێ وى چوو ڕهنگهكێ خوارنێ، ههڤالێن وى چوون بۆ لێگهڕيان ئهو خوارن ل نك كهسێ نهديت ژ بلى والى، هاتن گۆتنێ: بهس والى ئهو ڕهنگێ خوارنێ يێ ههى، وى گـۆت: نهئينن من نهڤێت.. ومر وئهو خوارن نهخوار.
بـهلێ مهعنا ڤێ ئهو نينه عهبدللاهێ كوڕێ موبارهكى هاريكارێ سولتانى ل سهر خێرێ نهبوو، نه! وى ژى وهكى سهيدايێ خۆ (فوضهیلێ كوڕێ عياضى) دگۆت: ئهگهر من دوعايهك ههبت بێته قهبويلكرن دێ بۆ سولتانى كهم، چونكى ئهگهر ئهو باش بوو خهلك ههمى دێ باش بت.
ژ بهر ڤێ چهندێ ئهو د چاڤێن مهزنان دا بهرى خهلكێ دى يێ مهزن بوو، وڕۆژا ئهو مرى، (هاروون ئهلرهشيدى) گـۆت: ئهڤرۆ سهييدێ زانايان مر، وفهرمان دا خهلك بێنه نك وى بههییێ! ودبێژن: ڕۆژهكێ هاروون چووبوو باژێڕێ (رهقـقايێ) ووهسا چێبوو عهبدللاهێ كوڕێ موبارهكى ژى هاته وى باژێڕى، گاڤا خهلكى ب هاتنا عهبدللاهى زانى ههمى دهركهفتنه بهراهییێ حهتا وه لێ هاتى خهلكى ژ قهرهبالغێ ئێك ودو پالدان وتۆز ب سهر سهرێ خهلكى كهفت، دهيكا هاروونى پسيار كر: ئهڤه چ قهومییه؟ هندهكان گـۆتێ: ئهڤه زانايهكێ خهلكێ خوراسانییه هـاتـى.. وێ گــۆت: ب خـودێ ئهڤهيه مهزنى، نه مهزنییا هاروونى ئهوا ب شرطه وحهرهسان هنده خهلكى كۆم نهكهت.
❖دگهل عهبدهكێ تهقوادار:
عهبدللاهێ كوڕێ موبارهكی دبێژت: سالهكێ ئهز هاتمه مهكههێ، هشكاتی بوو، باران ژ خــهلكــی هاتبوونه بڕین، لهو خهلك بۆ نڤێژا بارانێ ل حهرهمێ كۆم بووبوون، من ژی خۆ د ناڤ كۆما خهلكی ڕا كر، من دیت عهبدهكێ ڕهش كراسهكێ بێ سهر وبهر دبهر بوو خۆ دابوو لایهكێ ڤهشارتی؛ دا كهس نهبینت ودوعا دكرن، ئینا من خۆ نێزیكی وی كر -بێی ئهو ب من بحهسیێت- دا بزانم كانێ ئهو چ دبێژت، پشتی من خۆ نێزیك كری من گوهـ لـێ بوو وی دگۆت: ((ئیلاهی! گونههێن مشه وعهیبێن كرێت ئهم یێن ڕویڕهش كرین، ته باران یا ژ مه بڕی دا خهلكی پێ ئهدهب بدهی، ئهز ههوارێن خۆ دگههینمه ته تویی حهلیم، ژ جوانییێ پێڤهتر عهبدێن ته چو ژ ته نهدیتییه، یارهببی ڤێ گاڤێ تو بارانێ بده وان ڤێ گاڤێ!)).
ئبن موبارهك دبێژت: و د گهل ڤێ گۆتنا وی: ((یا رهببی تو ڤێ گاڤێ بارانێ بده وان))، من بهرێ خۆ دا عهسمانی عهوران خۆ لێكدا.. وبیست خهبهر پێڤه نهچوون بارانهكا وهسا هات تو دا بێژی گۆسكێ دهرنشیڤ كرییه، وئهز ل وی عهبدی زڤڕیم من دیت یێ دبێژت: (سبحان الله، سبحان الله) چاڤێن من تژی ڕۆندك بوون، وبۆ من بوو مهرهق ئهز وی بنیاسم، گاڤا دهركهفتی ئهز ب دزی ڤه ب دویڤ دا چووم حهتا ئهز ب جهێ وی كهفتیم، پاشی ئهز زڤڕیم وهاتمه نك ( فوضهیلێ كوڕێ عیاضی)، گاڤا وی ئهز دیتیم وی گۆته من: ته خێره، ڕهنگێ ته هۆ یێ گوهاڕتی؟ گۆت: من گۆتێ: هندهكان بهری مه ڕاكر وگههشتنێ!! وی گۆت: چاوا؟ گۆت: من گۆتێ: حال ومهسهلێن من وعهبدهكێ ڕهش ئهڤهنه.. گاڤا وی سوحبهت گوهـ لـێ بووی كهفته عهردی وگۆته من: زوی من ببه نك وی.
وپشتی سهرهاتییهكا درێژ د ناڤبهرا ڤی جحێلێ تهقوادار وڤان ههردو چیایێن زانین وتهقوایێ دا، وپشتی ئهو ب سهر وی هلبووین ووان زانی كو ئهو عهبدهكه دئێته كڕین وفرۆتن، عهبدللاهی ئهو ب پارێن خۆ كڕی بۆ هندێ دا وی ئازا كهت، ودهمێ جحێلی زانی هنده ئێدی خهلك ب حالـێ وی حهسیان وی قهستا حهرهمێ كر.. عهبدللاهـ كهفته ڕێكا وی، جحێلی گۆتێ: ته شۆلهك ب من ههیه من دڤێت بچم؟ عهبدللاهی گۆتێ: بۆ كیڤه؟ وی گۆت: بۆ ئاخرهتێ! عهبدللاهی گۆتێ: بۆچی؟ وی گۆت: ژیان هنگی یا خۆش بوو هندی موعامهله د ناڤبهرا من وخودێ دا، پشتی تو پـێ حـهسیای من ههوجهیی پێ نهما!!
ئبن موبارهك دبێژت: پاشی وی جحێلی قهستا حهرهمێ كر، بهرێ من ما لێ، وى دهست ب نڤێژێ كر، گاڤا چوویه سوجدێ بهرێ من لێ بوو وی هندهك دوعا كرن.. پاشی ســـهرێ خـــۆ ڕانــهكــر، پـشتی دهمهكی من خۆ نێزیك كر من دیت ئهو یێ مری، ڤێجا ئهز ب خودێ كهمه چهند ئهو جحێل دئێته بیـرا من خهما من مهزن دبت، ودنیا د چاڤێن من دا بچویك دبت، وئـهز كارێ خۆ كێم دبینم!
هنده مرۆڤێن خودێ خۆ ژ (شوهرهتێ) دپاراست، دا ئهو نـهكـهڤنه داڤێن (گهلهك د خۆ گههشتنێ) ئهوا بهرێ خودانێ خۆ ددهته (خۆمهزنكرنێ) ئهوا سهری دكێشته وێ (ریمهتییێ) یا ئهنجامێ وێ دبته ئاگرێ جههنهمێ.
د كتێبێن دیرۆكێ دا هاتییه كـــو جــارهكێ زاهدێ مهزن شێخ عهدییێ كوڕێ موسافری -خودێ ژێ رازی بت- یێ ب ڕۆژی بوو، وعهدهتێ وی بوو بارا پتـر ڕۆژان ئهو یێ ب ڕۆژی بوو، حهتا دهرهجهكێ د ناڤ موریدێن وی دا بهلاڤ بووبوو كو شێخ عهدی مرۆڤهكه نه زادی دخۆت ونه ئاڤێ ڤهدخۆت! گاڤا ئهڤ گۆتنا وان گههشتییه شێخی، شێخ عـهدی دهركهفته ناڤ موریدێن خۆ و ل دهوارهكێ سویار بوو، وگازی خزمهتكارهكێ خۆ كر وگۆتێ: ترارهكێ شیری بۆ من بینه، پاشی شێخی ل پێش چاڤێن وان ههمییان ئهو ترار دا سهر دهڤێ خۆ وڤهخوار وڕۆژییا خۆ یا سونهت شكاند.. بۆ هندێ دا ئهو وێ هزرا خهلهت ژ سهرێ خهلكی بینته دهر یا ژ نهزانین كهفتییه سهرێن وان.
ئهها زاهـدێـن دورست ژ مرۆڤێن خودێ ب ڤی ڕهنگی بوون، بهرێ وان ل رازیبوونا خودێ بوو نه یا مرۆڤان.
❖ڕۆژا وى يا دويماهییێ:
ههر چهنده عهبدللاهێ كوڕێ موبارهكى مرۆڤهكێ گهلهكێ زهنگين ژى بوو بهلێ ههردهم وى دوعا بۆ خۆ ژ خودێ دكر كو ئهو بمرت فهقير، وخودێ دوعا وى بۆ ب جهـ ئينا، دهمێ ژییێ وى شێست وسێ سال، و ب دورستى ل سالا (181) مشهختى (بهرانبهر 797 زايينى) ئهو د گــازییـا جيهادێ دهركهفت، وقهستا وهلاتێ شامێ كر، پشتى ژ جيهادێ خلاس بووى وڤياى بزڤڕته وهلاتێ خۆ ل دهڤهرا (هيت) ل ژێرییا (عيـراقێ) كهفته بهر مرنێ، گۆته مهولايێ خۆ (نهصرى): سهرێ من بدانه سهر ئاخێ.. گاڤا نهصرى ئهو د ڤى حالى دا ديتى كره گرى، ئيمامى گۆتێ: تو بۆچى دكهيه گرى؟ وى گۆت: بيـرا من ل زهنگينى ومالدارییا ته هاتهڤه، وئهڤرۆ تو يێ دمرى فهقير وغهريب، ئيمامى گۆتێ: هشبه! گهلهك جاران من دوعا بۆ خۆ ژ خودێ دكر كو ڕوییێ زهنگينان نيشا من نهدهت، ومن فهقير بمرينت.. پاشى گـۆتێ: ل نك من شاهده بده، وئهگهر من د دويڤ ته ڕا گۆت، وێ دوباره نهكهڤه وهسا نهبت ئهگهر ته ديت من ئاخفتنهكا دى گۆت.. ووهسا چێبوو، گاڤا كهفتییه بهر سهكهراتێ مهولايێ وى ل نك وى شاهده دا ووى د دويڤ دا گۆت، وبهرى رحا وى دهركهڤت چاڤێن خۆ ڤهكرن وگڕنژى وگۆت: (لِمِثْلِ هَٰذَا فَلْيَعْمَلِ الْعَامِلُونَ (61) و رحا وی دگازییا خودایێ خۆ دەرکەفت (يَا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ(27) ارْجِعِي إِلَىٰ رَبِّكِ رَاضِيَةً مَرْضِيَّةً(28) فَادْخُلِي فِي عِبَادِي(29) وَادْخُلِي جَنَّتِي(30)) پـشتى كارهكێ پيرۆز كو جيهاد بوو، و ل ههيڤهكا پيـرۆز كو رهمهزان بوو، و ل دهمهكێ پيرۆز كو بهرى سپێدێ بوو، ئيمامێ ئوممهتێ (أمير المؤمنین) د علمێ حهديسێ دا عهبدللاهێ كوڕێ موبارهكى چوو بهر ڕهحـمـا خودێ.
