ئيمامێ تۆبهكهران
فوضهيلێ كوڕێ عياضى
(الفضيل بـن عياض) نـاڤـهكـه د ديرۆكا تۆبهكهرێن ڤێ ئوممهتێ دا ل پێشییێ دئێت.. ل دهمهكى ژ ژییێ ئهو خۆ چهلهنگترين خلمهتكارێن ڕێكا شهيتانى بوو، پـاشـى خـودێ وهسـا بـۆ وى حـهزكـر كو سهروبهرێ ژينا وى بهروڤاژى ببت، ژ مهزنترين دز وجهردێن وهلاتێ خوراسانێ ببته سهيدايێ دهستهكا ئێكێ ژ ئيمام وزاهدێن ڤێ ئوممهتێ..
(سوفيانێ كوڕێ عويهينهى، عهبدللاهێ كوڕێ مـوبـارهكـى، بـشـر ئهلحـافـى، ئيمامێ شـافـعـى..) ئـهڤـه د ديرۆكا ئيسلامێ دا گهلهك ژ وێ ڕۆژێ ئــهوا هـويـن ل عهسـمـانى دبينن دگهشترن، وبهسى فوضهيلییه بێژين: ئهڤه ههمى ئهو بوون يێن هندهك ژ گهشاتییا فوضهيلى بۆ خۆ وهرگرتى!
ڤێجا فوضهيل كییه؟ وچيـرۆكا تۆبهكرنا وى چيه؟ وئيمامهتییا وى د چ ڕا بوويه؟
ــ ئهڤه دێ بابهتێ پهيڤا مه يا ڤێ جارێ بت، ئهگهر خودێ حهز بكهت.
❖فوضهيل وپێناسهكا كورت:
فوضهيلێ كوڕێ عياضى، بابێ عهلییێ تهميمى، ئێك ژ زاهدێن ئومـمهتێ يێن مهزنه، ژ تهخهيا تابعێن تابعییانه، يهعنى: وى صهحابى نهديتبوون بهلێ ئهو ديتبوون يێن صهحابى ديتيـن، عهبدللاهێ كوڕێ موبارهكى دگۆت: ((ب ديتنا من كهس ل سهر ڕوییێ عهردى نهمايه ژ فوضهيلێ كوڕێ عياضى چێتر بت)).
ل سالا (150) مشهختى ل باژێـركێ (دهرهێ گهزۆيێ) ل دهڤهرا (سهمهرقهندێ) هاتبوو سهر دنيايێ، وههر ل وێرێ پشكا ئێكێ ژ ژییێ خۆ بۆراند بوو.. ل دهسپێكێ فوضهيـل مـرۆڤـهكـێ دويردين بوو، كار وكهسبێ وى ئهو بوو وى ڕێك ل كاروانى وڕێڤنگان دگرت وئهو دشهلاندن، د ناڤبهرا باژێرێ (ئهبيووردێ) و(مهرۆيێ) دا جههك ههبوو دگۆتنێ: (جهێ فوضهيلى)؛ چــونـكـى ئهو جهـ ئهو بوو يێ فوضهيلى كــاروانى لێ دشهلاندن. تــرســا ژ ڤى جهى گهلهك جاران خهلك ژێ پاشڤه لێ ددا، لهو وان بهرێ خۆ ژ ڤێ ڕێكێ وهردگێڕا وقهستا ڕێكهكا دى دكر بلا چهند يا دوير ژى با! بهس دا نهكهڤنه وان بيسهيان يێن فوضهيلى ل بهر وان ڤهددان.
فوضهيل زهلامهكێ ب هێز وژێهاتى بوو، كهسێ نهدوێريا مايێ خۆ تێ بكهت، وههمییان خۆ ژێ دكڕى، وناڤێ وى بۆ خهلكى بووبوو جهێ ترس وسههمێ.. وئهگهر خودێ حهز كربت بۆ ههر دهردهكى دهرمانهك ههبت، ديسا وى حهزكرییه بۆ نهفسا شهنبۆز ژى لغاڤهك ههبت پێ بێته ههڤساركرن..
❖چيـرۆكا ئهڤيندارییا فوضهيلى:
دناڤ گێلهشۆك وپێلێن ڕێگرى ودز وجهردهيییێ دا، يێن كو ژينا فوضهيلى ههمى ڤهگرتى مێرگهكا تهنا وڕحهت بۆ بێنڤهدانێ سهرێ خۆ هلدا، ڕۆژهكێ بێ ژڤان و ب خافلهتى ڤه چاڤێن فوضهيلى ب كچهكا جوان كهفتـن، وڤێ كچێ ئێكسهر وبێ دهستويرى ڕێكا خۆ بۆ دلێ وى ديت.. دلێن وان ب سهر ئێك هلبوون، و ب ڤێ سهرێك هلبوونێ ژينا فوضهیلى سهرك وبنك بوو، ئـهو فوضهیلێ شـهڤ ونيڤ شهڤان ل سهرێن ڕێكا ڕادوهستا وبهرێ وى دما ل (فـهريـسـهيـهكـێ) دا بـشـهليـنـت، ئێدى خـهمـا وى ههمى بوو ئهو دلبهرا خـۆ -ئهگهر خۆ ژ دوير ڤه ژى بت- ببينت، وعهدهتێ دلییه گاڤا هاته هژاندن و ژ ئهڤينێ تژى بوو دكهفته سهر ڕێكهكا تايبهت يا دوير ژ دز وجهردهيیێ، ڕێكهكا تژى جهێن بێنڤهدان وخۆشییێ، ڤێجا دێ بينين هندهك خودان دل خۆ ب ڤان جهێن بێنڤهدانێ ڤه موژيل دكهن، وچوونا ل ڕێكا ئهڤينییێ دهێلن، وئـارمانجا مهزن ئـهوا ل دويماهییا ڕێكێ ژ دهست ددهن، وهندهك ژى هند (زهخيرهى) بۆ خۆ ژ ڤان جهان وهردگرن كو ئهو پێ ب هێز بكهڤن وبشێن پێ بگههنه ئارمانـجـا مهزن: (گههشتنا مهحبووبێ حهقيقى).. وڕهنگه ئهڤه ئهو (سلووك) بت يا خودانێ خۆ ژ (حوببا مهجازى) بهر ب (حوببا حهقيقى) ڤه دبهت وهكى صووفياتى بهحس ژێ دكهت.
ههر چاوا بت ڤێ ئهڤيندارییێ بهرێ فوضهیلى ژ ڕێكهكێ بۆ ئێكا دى ڤهگوهاست، خهما وى ئێدى بوو ئهو ل شوينا كاروانییان بێخته داڤێن خۆ، ودهستێ خۆ بدانته سهر مالێ وان، دلبهرێ بێخته داڤێن خۆ وژڤانهكى ژێ وهرگرت.. هێدى هێدى ئهو ژ ڕێگرییێ دوير كهفت، ب ڤيانا خۆ ڤه موژيل بــوو، حهتا ئهو شهڤ ب سهر دا هاتى يا كو فوضهیلێ دز وتالانكهر تێدا بوويه (ئيمامێ تۆبهكهرێن ئوممهتێ).. ڤێجا وهرن دا پێكڤه ههڤالينییا فوضهیلى بكهين ل وێ شهڤا ژێگـۆتى.
❖شهڤا تـۆبهكرنا فوضهیلى:
ههر ڕۆژ گاڤا دبوو ئێڤار فوضهیلى هزرا خۆ دكر كانێ ئهڤ شهڤه (كهمينا) خۆ ل كيڤه بدانت؛ دا (فهريسهيهكا) باشتر بێخته داڤێن خۆ، بهلێ ڤێ جارێ هزرا وى ب تشتهكێ دى ڤه يا موژيل بوو: كانێ چاوا دێ شێت ئهڤ شهڤه دلبهرێ بينت؟ دويماهییێ بڕيار دا خۆ بگرت حهتا شهڤ ژ نيڤێ دقولپت، وچاڤ دكهڤنه خهوا گران، وزێرهڤان غافل دبن، پاشى درهكهڤته ژڤانى، هنگى ئهو وئهو وشهڤ ب تنێ دێ ميننه د گهل ئێك..
دهمێ ژڤانى هات، فوضهیل نێزيكى جهێ ژڤانى بوو، ژبلى دهنگێ پییێن وى شـهڤـێ گـوهـ ل چـو پـێـژنێن دى نهدبوو، گاڤا نێزيكى خانییێ دلبهرێ بووى، (ئتتفاق) يا وهسا بوو ئهو د دهرگههى ڕا ب ژۆر نهكهڤت؛ دا كهس ل وان هـشـيـار نهبت، ب ڕهخ سياجێ خانى ڤه دارهكا بلند ههبوو، ب سهر دارێ كهفت.. خانى -د ناڤ تارییێ ڕا- وهكى بويكهكا خهملاندى هاته بهر چاڤێن وى، ژ سـهر چـهقهكێ دارێ خۆ هاڤێته سهر سياجى دا خۆ ژۆردا بهردهته حهوشێ.. بهلێ بهرى ئهو ڤێ پێگاڤا دويماهییێ بهاڤێت تشتهكێ وهسا چێ بوو چو جاران نــهدهــاتــه ســهر هزرا فوضهیلى.. ژ جههكى -يێ وى ب خۆ ژى نهدزانى كيژ جهه- دهنگهك د گهل ههيبهتا شهڤێ ونازكییا (مهوقـفـى) هـاتـه گـوهـان، دهنگێ قورئان خوينهكى بوو ئهڤ ئايهته ژ سوورهتا (الحديد) دخواند:(أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ وَمَا نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ وَلَا يَكُونُوا كَالَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلُ فَطَالَ عَلَيْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ ۖ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فَاسِقُونَ) (16) تو دا بێژى دهنگێ جبـريلییه ژ نـوى ئـهڤ ئـايهته ئينايه خوارێ، ههر وهكى مهخسهد ب ڤێ ئايهتێ فوضهیله ونه كهسێ دى: ئهرێ ما نه دهمه بۆ خودان باوهران كو دلێن وان بۆ زكرێ خودێ ڤهببن و ژ ترسان دا بلهرزن، وبێنه سهر وێ حهقییێ يا خودێ ئينايه خوارێ، ووهكى وان كيتابییان لێ نهئێن يێن دهم ل سهر وان درێژ بووى ودلێن وان ڕهق بووين، وپترییا وان ئهون يێن د سهر دا چووين؟
فوضهیلى د دل دا بهرسڤ دا: بهلێ دهمه يا ڕهببى!
وبۆچى دهم نهبت؟ ودهم يان دوهییه ئهوا ژ دهست ته دهركهفتى وبۆرى، يان سوباهییه ئهوا شهرت نينه تو بگههییێ، يان ئهڤرۆيه ئهوا ته ئهو ب تنێ د دهست دا ههى؟
وهكـى وى مـرۆڤێ دلگرتى دبــت فــوضهیل ژ سهر ديوارى كهفت، ووهكى وى مـرۆڤـێ ژ بهر تـايا گران ژ بهر باخڤت ئاخفتنا فوضهیلى بۆ ئهو: بهلێ دهمه يا ڕهبـبـى، بــهلێ دهمـه..
وفوضهیلى بهرێ خۆ وهرگێڕا، ژڤان هێلا ب ڕێڤه.. و ل ژڤانهكێ گهلهكێ مهزن چوو، گازییا دلبهرێ هێلا و د گازییا مهحبووبێ خۆ يێ مهزن چوو، وسۆز د گهل خۆ دا كو ئهو نهمينت فوضهیلێ بهرێ، وخودێ ل سهر سۆزا خۆ كره شاهد..
فوضهیلى پشت دا خانییێ دلبهرا بۆرى وبڕيار دا قهستا مالا مهحبووبێ خۆ يێ مهزن بكهت، وهندى يێ ساخ بت ل وێرێ بمينت.. بڕيارا فوضهیلى ئهو بوو پـشـتـى تـۆبهكرنێ قهستا مهكههێ بكهت و ل مالا خودێ بمينت.. بهلێ نوكـه، ل ڤێ نيڤا شهڤێ ئهو كيڤه بچت؟
فوضهیلى قهستا خانهكێ كر كو دكهفته سهر ڕێكێ -وهكى ئـۆتێلێن مه يێن نوكه- حهتا لێ دبته سپێده.. ل وێرێ فوضهیلى هندهك كاروانى ديــتـن وان دڤــيـــا ڕاببن بدهنه ڕێ؛ دا ل وهخت بگههنه بنهجها خۆ، بهلێ هندهك ژ وان گۆته هندهكان: دێ كيڤه چن ڤێ شهڤێ؟ پا ئهگهر فوضهیل هاته د ڕێكا ههوه دا؟
چـاڤـێن فوضهیلى تژى ڕۆندك بوون، ووى گۆته وان: نهترسن خودێ ڕێك ژ فوضهیلى پــاقــژكــر، ئـهوێ هوين ل نك خۆ دبينن فوضهیله، وهيڤییا من ئهوه هـوين ئـێـدى فوضهیلى ل ڤـى وهلاتى ههمییێ نهبينن.
پاشى فوضهیلى گۆته خۆ: ئهز شهڤێن خۆ ب گونههان ڤه دبۆرينم وخهلك ژ ترسێن من دا نهشێن دهركهڤن، يا ڕهببى من تۆبهيه وتۆبا من ئهوه ئهز بچم قهستا بهيتا ته بكهم.
و د گهل ههلاتنا سپێدهيا وێ ڕۆژێ، وهلاتێ خوراسانێ ژ فوضهیلێ دز وڕێگر ڤالا ورحــهت بـــوو، ووهلاتـــێ حـجازێ ب هاتنا فوضهیلێ زانا وخـودێنـاس شاد وكهيفخۆش بوو. د ڕێكا خۆ ڕا فوضهیلى قهستا وهلاتێ عراقێ كر، و ل وێرێ ههڤالينییا گهلهك زانايێن تابعییان كر، وزانين بۆ خۆ ژ وان وهرگرت، پاشى قهستا حجازێ كر و ل وێرێ ژى ههمى دهمێ خۆ ب علمى وعيبادهتى ڤه بۆراند، وڕۆژهك ب سهر فوضهیلى دا هات د علمى وعيبادهتى وزوهدێ دا ئهو بوو زهلامێ ئێكێ د ناڤ خودێ ناسێن ئوممهتێ دا، وچهند جاران خهليفێن وهكـى هاروون ئهلرهشيدى وزانايێن وهكى ئيمامێ شافعى ڕيهێن خۆ ل بهر وهعزێن وى ژ ڕۆندكان تهڕ دكرن!
❖د گهل هاروون ئهلرهشيدى:
دهمێ ناڤ ودهنگێن فوضهیلى ب زوهدێ وعلمى وبهڕهڤانییا ژ سوننهتێ د ناڤ خهلكى دا بهلاڤ بووين، خهليفێ عهبباسى هاروون ئهلرهشيدى حهزكر وى ببينت وگوهێ خۆ بدهته دهرس وشيرهتێن وى، وعهدهتێ هاروونى بوو -خودێ ژێ ڕازى بت- مرۆڤێن زانا وتهقوادار ل دۆرێن خۆ كۆم دكرن وههڤالينییا وان دكر.. ڕۆژهكێ هاروونى گۆته سوفيانێ كوڕێ عويهينهى: ئهز حهز دكهم فوضهیلى ببينم وگوهێ خۆ بدهمه ئاخفتنێن وى، سوفيانى گـۆتێ: ب تنێ ڕێكهك ته يا ههى تو وى پێ ببينى، كو تو ڕۆژهكێ جلكێن خۆ بگوهۆڕى وبێيه مزگهفتێ و ل دهرسا وى ڕوينى بێى كو ئهو بزانت تو (أميـر المؤمنین)ى.. هاروونى ب يــا وى كــر، هــات وقهستا ديوانا فوضهیلى كر، گاڤا فوضهیلى دهست ب وهعزى كرى هاروون هندى گرى حهتا ڕيهێن وى ژ ڕۆندكان تهڕ بووين، پشتى هاروون چووى، سوفيانى گۆته فوضهیلى: ئهو (أميـر المؤمنین) بوو.
جارهكا دى هاروونى زانايێن باژێرى ههمى ڤهخواندنه ديوانا خۆ، وفوضهیل ئێك ژ وان بوو، سوفيانێ كوڕێ عويهينهى دبێژت: گـاڤا ئهم چووينه ديوانا خهليفهى، فوضهیل پشتى مه ههمییان هات، و ب ڕهخ من ڤه ڕوينشت، پاشى هێدى گۆته من: كيژكه (أمير المؤمنین)؟ گۆت: من ئيشارهت دا هاروونى ومن گـۆتێ: ئهڤهيه.. گـۆت: فوضهیلى باش بهرێ خۆ دايێ، پاشى گـۆتێ: ئهى خودانێ دێمێ گهش! تويى خودێ ئوممهت ههمى ئێخستییه بن دهستێ ته وگونهها وان كرییه ستويێ ته؟ ب ڕاستى بـارهكـێ گران تـه يێ ب ستويێ خۆ ڤه گرتى! ئينا هاروونى ژ بهر گۆتنا وى كره گرى.
پاشى بهرى ئهو دهركهڤن هاروونى ههر ئێكى دههـ هزار دهرههم دانێ، ههمییان وهرگرت فوضهیل تێ نهبت، هاروونى گـۆتێ: ئهگهر دلێ ته نهچته پارێن مه ببه بده ئێكێ پێتڤى، فوضهیل ل بهر هندێ ژى نههات، ئينا هاروونى گۆتێ: تـو چـهنـد مرۆڤهكێ زاهدى! فوضهیلى گۆتێ: تو ژ من زاهدترى، وى گـۆت: چاوا؟ فوضهیلى گۆتێ: چونكى ئهز د دنيايا فانى دا يــێ زاهــدم، وتو د ئاخرهتا باقى دا.. پاشى گۆته هاروونى: ئـهى (أمير المؤمنین) دلێ خۆ ژ خهمێ وترسێ تژى بكه، ئهو ههردو دێ بهرێ ته ژ بێ ئهمرییا خودێ دهنه پاش، وئهو دێ ته ژ ئاگرى دويركهن.
❖دووندهها فوضهیلى:
فــوضــهیــل يـــێ ب ڤى ڕهنگى بوو، گاڤا قويناغ كۆچك وديـوانـێـن خهليـفـان بـا ئـهو ل دويماهییان ههمییان بوو، وبۆ خێرێ وترسا ژ خودێ كهس ل بهراهییا وى نهبوو، چو جاران وى دلێ خۆ نهدبره وى تشتێ د دهستێ مهزنان دا ههى؛ لهو ئهو ژيا يێ مهزن، ومر يێ مهزن، وتشتێ غهريب ئهو بوو عهيالێ فوضهیلى، كوڕ وكچ، هێشتا ژ وى ژى دزاهدتر بوون.. وبۆ نموونه بهرێ خۆ بدهنه ڤان ههردو سهرهاتییان:
1- فوضهیلى كوڕهك ههبوو دگـۆتنێ: عهلى، گهلهك حهز ژ بابێ خۆ دكر، فوضهیل دبێژت: ڕۆژهكێ ئهز چوومه مال من ديت كوڕێ من عهلى دكره گرى، ئينا من گـۆتێ: بۆچى تو دكهيه گرى؟ گۆت: وى گۆته من: ئهز دترسم ڕۆژا قيامهتێ ئهز وتو ژێكڤه ببين وئهم ئێك ودو نهبينين، گۆت: پاشى وى گـۆته من: بابۆ! دوعا ژ خودێ بكه كانێ چاوا وى د دنيايێ دا ئهز دامه ته وهسـا ئـهو ل ئاخرهتێ ژى من بدهته ته. ژ ڤى كوڕێ خۆ فوضهیل فێرى گرییا ژ ترسا خودێ بووبوو.
دبێژن: جـارهكێ ڤى عهلى گوهـ ل مرۆڤهكى بـوو ئـهڤ ئـايهتـه د خـوانـد: (وَلَوْ تَرَىٰ إِذْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ فَقَالُوا يَا لَيْتَنَا نُرَدُّ وَلَا نُكَذِّبَ بِآيَاتِ رَبِّنَا وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ)(27) ئيـنـا ئهو ژ ترسێن خودێ دا دلگرتى بوو وكهفت ونهڕابوو، عهلى د ژيانا بابێ خۆ دا مربوو.
2- وفوضهیلى كچهك ژى ههبوو زوهدا وێ ژ يا بابێ وێ وبرايێ وێ كێمتر نهبوو، بهلكى گهلهك جاران فوضهیلى دهرسێن زوهدێ وتهقوايێ بۆ خۆ ژ ڤێ كچێ وهردگرتن، ڕۆژهكێ دهستێ وێ دئێشا بابێ وێ چوو سهرا بدهت، گۆتێ: كچا من! دهستێ ته يێ چاوايه؟ وێ گـۆت: بابۆ! ئهو خێرا خودێ ب ڤى دهستى دايه من هنده ئهز نهشێم چو جاران شوكرا وى سهرا بكهم. د وێ گاڤێ دا كوڕكهكێ فوضهیلى يێ سێ سالى ب ژۆر كهفت، فوضهیلى ئهو دا بهر سنگێ خۆ وماچى كر، ئينا كچا وى گـۆتێ: بابۆ تو حهز ژ وى دكهى؟ وى گۆت: ئهرێ ب خودێ، كچكێ گۆتێ: وهى بۆ ته ژ خودێ بابۆ! من هزر دكر ته خـــودێ ب تـنێ دڤـێـت، فوضهیلى گـۆتێ: كچا من! ما هوين حهز ژ عهيالى ناكهن؟ وێ گۆت: ڤيان وحهژێكرن بۆ خودییه، وڕهحم ودلۆڤـانى بۆ عهيالییـه، گاڤا فوضهیلى گوهـ ل گـۆتنا وێ بـووى تهپـهك ب سـهرێ خـۆ دادا وگـۆت: ئــهى خودا ئهز ب مهزنییا تهكهمه ژ ئهڤرۆ وحهتا ئهز دگههمه ته ژ ته پێڤهتر ئهز حهز ژ كهسێ د گهل ته نهكهم.( وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّيَّتُهُمْ بِإِيمَانٍ أَلْحَقْنَا بِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَمَا أَلَتْنَاهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَيْءٍ ) ل باژێرێ مهكههێ، و ل ههيڤا موحهررهما سالا (187) مشهختى ئيمامێ تـۆبهكهران فوضهیلێ كوڕێ عياضى چوو بهر دلۆڤانییا خودێ.
