ئیسلام .. ومافێن ژنێ
تەقدیرا ئیسلامێ بۆ دەورێ ژنێ :
وئەڤ تەقدیرە ژ ڤان خالێن ژێری بۆ مە ئاشكەرا دبت :
1- قورئان د گەلەك جهان دا ئافراندنا ژنێ ـ د گەل زەلامی ـ دهژمێرت ئێك ژ مـەزنـە نیشانێن شیانا خودێ یا بێ توخویب ، وەكی د ئایەتەكا پـیـرۆز دا هاتی :
وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنفُسِكُمْ أَزْوَاجاً لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ ـ و ژ نیشانێن مەزنی وشیانا وییە كو وی هەر ژ نفشێ هەوە ب خۆ ـ گەلـی زەلامان ـ ژن بۆ هەوە ئافراندن ؛ دا دلێن هەوە ل نك وان ڕحەت وئاكنجی ببـن ، ووی ڤیان ودلۆڤانی كرە د ناڤبەرا ژنێ وزەلامێ وێ دا ، هندی د ئافراندنا وێ چەندێ دایە نیشان ل سەر شیان وتەوحیدا خودێ بۆ وی مللەتی هـەنـە یێ هزرا خۆ بكەت ، و د تشی بگەهت
[ الروم : 21 ] .
مـەعـنـا : ب دیـتـنـا ئیسلامێ ئافراندنا ژنێ ژی ـ وەكی یا مێری ـ نیشانەكە ژ نیشانێن مەزنییا خودێ ، نە وەكی هندەك دین ومەزهەبێن كەڤن ونوی یێن كو هزر دكەن ئافراندنا ژنێ نیشانەكە ل سەر ( قوصوورییا طەبیعەتی ! ) .
2- ودیسا د گەلەك جهان دا قورئان ئاشكەرا دكەت كو ئەو هێڤێنێ ژن ژێ هـاتـییـە ئـافـرانــدن هــەر ئــەو هێڤێنە یێ زەلام ژێ هاتییە ئافراندن ، وەكی د ئایەتەكێ دا هاتی :
يَاأَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالًا كَثِيرًا وَنِسَاءً ـ گـەلـی مـرۆڤـان ژ خودێ بتـرسن وپێگیـرییێ ب فەرمانێن وی بكەن ؛ چونكی ئەوە یێ هوین ژ نەفسەكا ب تنێ كو ئادەمە سلاڤ لـێ بن ئافراندین ، وكتا وێ كو حەووایە ژێ ئافراندی ، ووی ژ وان هەر دووان گەلەك زەلام و گەلەك ژن ل عەردی بەلاڤ كرن [ النساء : 1 ] .
مەعنا : ئعجاز د چێكرنا زەلامی وژنكێ دا ئێكە ، هەردو ژ نەفسەكێ یێن هاتینە دورستكرن ، وهەردو ژی وەكی ئێك دخودان رحن ، دیسا دێ بێژین : نە وەكی هندەك دین ومەهزهەبان ئەوێن گومان هەی كانێ ژنێ ژی وەكی زەلامی رح هەیە یان نە !
3- و د ئایەتەكێ دا قورئان ئارمانجا ئافراندنا نفشێ مرۆڤی بەرچاڤ دكەت دەمێ دبێژت : وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالإِنسَ إِلا لِيَعْبُدُونِ ـ ومن ئەجنە ومرۆڤ نەئافراندینە وپـێـغـەمـبـەر بۆ وان نەهنارتینە ئەگەر ژ بەر ئارمانجەكا مەزن نەبت ، كو ئەو پەرستنا من ب تنێ بكەن [ الذاریات : 56 ] .
مەعنا : ئارمانج ژ ئافراندنا مرۆڤی ـ زەلام بت ژن بت ـ پەرستنا خودێیە ، وكـانـێ چـاوا یا فــەرە ل سـەر زەلامی كو خودایێ خۆ بپەرێست وەسا یا فەرە ل سەر ژنێ ژی ب ڤێ چەندێ ڕاببت ، نە وەكی هندەك دینان یێن كو بۆ ژنێ حەرامكری بچتە د مەلەكووتا خودێ دا ، ب وێ هێجەتێ كو ئەو چێكرییەكا خودان كێماسییە .
ئـەڤــە ئــەو یـەكـسـانــییـە یا ئیسلامێ د ناڤبەرا ژنێ ومێری دا پەیدا كری د مەجالـێ ئەگەرا ژ هەبوونێ دا ، و د مەجالـێ ئارمانـجـا ژ هەبوونێ ژی دا ئیسلامێ چو جوداهی نەئێخستییە ناڤبەرا ژن ومێران دا .. ئیسلامێ دەمێ پەرستنا خودێ كرییە ئەگەرا سەرەكی یا ئافراندنا ژن ومێران ، سەروبەرەك بۆ كرنا ڤێ پەرستنێ دانا ، ئەو سەروبەرێ ب ناڤـێ ( نظام العبادة ) دئێتە ناسـیـن ، ومرۆڤ ئەگەر ل ڤێ ( نیظامێ ) بزڤڕت وەكی د كتێبێن فقها ئیسلامی دا هاتی ، دێ زانت ئیسلامێ چو جوداهی نەئێخستییە ناڤبەرا ژنێ وزەلامی دا ، نڤێژ .. ڕۆژی .. زەكات .. حەج .. معاملە كانێ بۆ زەلامی چاوایە بۆ ژنكێ ژی وەسایـە ، ژبـلـی هـنـدەك ( جوزئـیـاتـێـن هویر ) یێن كو پەیوەندی ب هەبوونا ( خەلقی ) یا ژنێ ڤە هەی .
و د مەجالـێ ئەنـجـامێ ب جهئینانا ڤێ ئارمانـجـێ دا ژی ئیسلامێ چو جوداهی نەئێخستییە ناڤبەرا ژنێ ومێری دا ، قورئان دبێژت : فَاسْتَجَابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّي لَا أُضِيعُ عَمَلَ عَامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ ـ ئینا خودێ دوعا وان قەبویل كر كو هندی ئەوە ئەو كارێ چو كاركەرەكی ژ وان بەرزە ناكەت چ یێ نێر بت چ یێ مێ ، وئەو د براینییا دینی دا و د قەبویلكرنا كریاران وجزادانێ دا وەكی یەكن [ آل عمران : 195 ] .
و ل جهەكێ دی دبێژت : وَمَنْ يَعْمَلْ مِنْ الصَّالِحَاتِ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُوْلَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلَا يُظْلَمُونَ نَقِيرًا ـ وهەچییێ تشتەكی ژ كارێن چاك بكەت، نێر بت یان مێ بت، وئەو ب خودێ و ب وێ حەقییا وی ئینایە خوارێ یێ خودان باوەر بـت ، ئەو ئەون یێن خودێ وان دكەتە د بەحەشتێ دا جهێ خـۆشییا بەردەوام، وتشتەك ژ خێرا كریارێن وان ژ وان نائێتە كێمكرن، ئـەگـەر خـۆ هــنــدی وێ كـونكێ بت ئەوا د بەركێ خورمێ دا [ النساء : 124 ] .
و ل جهەكێ دی دبێژت : وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَمَسَاكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ وَرِضْوَانٌ مِنْ اللَّهِ أَكْبَرُ ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ ـ خودێ پەیمان ب بەحەشتێن ڕویبار د بن دا دچن یا دایە خودان باوەرێن مێر وخودان باوەرێن ژن هەروهەر ئەو دێ تێدا مینن ، خـۆشییا وان بەحەشتان ژ وان خلاس نابت ، ووی پەیمان ب ئاڤاهییێن جوان وجهــ خـۆش بـۆ ئاكنجیبوونێ ل بەحەشتان یا دایە وان ، وڕازیبوونا خودێ ژ وێ خـۆشییێ هەمییێ یا ئەو تێدا مەزنتـرە ، ئەڤ پەیـمـانـا ب خێرا ل ئاخرەتێ سەركەفتنا مەزنە [ التوبة : 72 ] .
ئەڤە یەكسانییا د ئەنـجـامێ ب جهئینانا ئارمانـجـا هەبوونێ ژی دا .
و د مەسەلا دەورێ ژنێ د ئاڤاكرنا جڤاكێ ژی دا ئیسلام وێ وەكی زەلامی دبینت ، ب دیتنا ئیسلامێ ژن ئەندامەكا سەرەكییە د دورستكرنا مالـێ دا ، ئەو مالا دبتە لبنەیا سەرەكی د ئاڤاكرنا جڤاكێ دا ، وچونكی ئیسلامێ هەردەم دڤێت جڤاكەكا ساخلەم پەیدا بـكـەت ئەو هەردەم لـێ دگەڕیێت خێزانەكا ساخلەم بدەتە دورستكرن ، وخێزانا ساخلەم ـ ب دیتنا ئیسلامێ ـ دورست نابت ئەگەر هەردو لایێن پشكدار د ئاڤاكرنا وێ دا كو ژن ومێرن ، دخـودان قـەدر وبها نەبن .
وئەگەر ئیسلامێ دەورێ ب ڕێڤەبرنا مالـێ و ب خودانكرنا ئەندامێ مال ژێ پێك دئێت دابتە زەلامی ، دەورەكێ مەزنتـر وپـیـرۆزتـر یێ دایە ژنێ دەورێ پەروەردەكرن وپێگەهاندنا وان ئەندامێن ژ نوی ل ڤێ مالـێ زێدە دبن ، وكانێ چاوا زەلام ل نـك خـودێ یێ بـەرپسیارە ژ ڕێڤەبرنا مالـێ ، ژن ژی وەسا ل نك خودێ یا بەرپسیارە ژ پاراستنا ڤێ مالـێ وپەروەردەكرنا وان كەسێن د ڤێ مالـێ دا دئێنە ب خودانكرن ، وحـەدیسا پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ د ڤێ دەربارەیێ دا یا ئاشكەرایە دەمێ دبێژت : والمرأة راعية في بيت زوجها ومسؤولة عن رعيتها ـ وژن د مالا زەلامێ خۆ دا شڤانە ، وپسیارا وێ ژ شڤانییا وێ دێ ئێتە كرن . ( وەکی بوخاری و موسلم ژ عەبدوللاهێ کورێ عومەری ڤەدگوهێزن)
ل سەر ڤی بناخەیی ئەم دشێین ب كورتی بێژین : ئیسلام د ( ئەصلێ هەبوونێ ) دا زەلامی ( چـێـتـر ) ژ ژنێ نابینت ، و د ئەگەر وئارمانـجـا هەبوونێ دا چو جوداهییێ نائـێـخـتـە ناڤـبـەرا هەردووان دا ، و د ئەنـجـامێ ب جهئینانا ئارمانـجـێ دا یەكسانییێ د ناڤبەرا وان دا دكەت ، و د مەسەلا دەورێ وان دا د ئاڤاكرنا جڤاكێ دا وان وەك شریك دزانت .
ئەڤەیە ـ ب كورتی ـ تەقدیرا ئیسلامێ بۆ ژنێ ودەورێ وێ ، وئەوێ تەقدیرا وی بۆ ژنێ ئەڤە بت مسۆگەر دێ دەسنیشانكرنا وی ژی بۆ مافێن وێ یا هێژا بت ..
ئیسلام .. ومافێن ژنێ :
و دا ئەڤ بابەتە بۆ مە باش ئاشكەرا ببت ، مە ل بەرە بەحسێ وان مافان بكەین یێن ئیسلامێ داینە ژنێ هەر ژ دەمێ دبت وحەتا دمرت و ب ڤی ڕەنگێ ژێری :
بەری نوكە ( دبابەتێ بوریدا (بەرێخودانا نزم بو ژنێ بوچی؟)) مە بەحس كربوو كو د گەلەك دین وشارستانییێن كەڤن ونوی دا بوونا كچكێ دهاتە هژمارتن شەرمزارییەكا مەزن بۆ زەلامی ، وقورئان ب خۆ ڤی هەلویستی ل سەر ڤان كافران تـۆمار دكەت و ب كێماسی بۆ وان د زانت دەمێ دبێژت : وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالأُنثَى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدّاً وَهُوَ كَظِيمٌ . يَتَوَارَى مِنْ الْقَوْمِ مِنْ سُوءِ مَا بُشِّرَ بِهِ أَيُمْسِكُهُ عَلَى هُونٍ أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرَابِ أَلا سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ ـ وئـەگـەر مـزگـیـنـی ب بوونا كچەكێ بۆ ئێك ژ وان هاتە دان ڕوییێ وی دێ مینت ڕەش ؛ ژ بەر نەخۆشییا وی تشتێ وی گوه لـێ بووی ، وئەو دێ تژی خەم وقەهر بت .
خـۆ ژ مللەتێ خۆ ڤەدشێرت دا ئەو وی د ڤی كراسێ خراب وشەرمزار دا ژ بەر بوونا كچكێ نەبینن ، ڤێجا ئەو د مەسەلا ڤێ كچێ دا حێبەتی دمینت : ئەرێ وێ ب شەرمزاری ڤە بهێلتە زێندی ، یان ژی ب ساخی د ئاخێ ڕا بكەت ؟ چ خرابە حوكمە وان كری [ النحل : 58 - 59 ] .
ودڤێت هزر نەئێتە كرن كو ئەڤە عەدەتەكێ جاهلی بوو ، نوكە نەمایە ، نەخێر .. ڕاستە مە گوه لـێ نابت كەسەك كچا خۆ ب ساخی بڤەشێرت ، بەلـێ ئەڤ هلسەنگاندنا جاهلی یا كەچ هێشتا د سەرێ گەلەك كەسان دا یا هەی .
ڤـێـجـا بدەنە هزرا خۆ : ئەو مێڤانا بێ گونەهـــ وبێ ئەزمان ، یا كو ل ڕۆژا ئێكێ ژ هاتنا وێ د مالـێ دا ب ڤی ڕەنگی پێشوازی ژ لا یێ دەیبابان ڤە لـێ ببێتە كرن سوباهی ئەگەر ئەو ما ساخ قەدر وبهایێ وێ د ڤێ مالـێ دا دێ یێ ب چ ڕەنگ بت ؟ ئیسلام چاوا ڤێ مەسەلـێ دبینت ؟
وەكی د دویماهییا ئایەتا بۆری دا مە دیتی خودایێ مەزن گاڤا بەحسێ ڤی عەدەتێ جاهلی بۆ مە كری گـۆت : ( ألا ساء ما یحكمون ) یەعنی : چ خرابە حوكمە ئەو كاری پێ دكەن ، ئەڤە باشتـرین پاشڤەلێدانە قورئان مرۆڤێ موسلمان پێ ژ ڤی عەدەتێ جاهلی ددەتە پاش ، عەدەتێ خۆنەڕازیكرنا ل سەر بوونا كچان .
پشتی ڤێ ئیشارەتێ و د ئایەتەكا دی دا قورئان دەمێ بەحسێ دانا خودێ دكەت دانا كچان ب پێش یا كوڕان دئێخت دەمێ دبێژت : يَهَبُ لِمَنْ يَشَاءُ إِنَاثاً وَيَهَبُ لِمَنْ يَشَاءُ الذُّكُورَ ـ یێ وی بڤێت ژ بەنییێن خۆ ئەو كچان ب تنێ ددەتێ ، ویێ وی بڤێت ئەو كوڕان ب تنێ ددەتێ[ الشوری : 49 ] .
وهەر كەسەكێ ب زمانی وهۆنەرێ ئاخفتنێ یێ شارەزا بت دێ زانت كو پێشخستنا تشتەكی ل سەر تشتەكێ دی د ئاخفتنێ دا نیشانا گرنگییا وییە .
وپێغەمبەر ـ سلاڤ لـێ بن ـ د هژمارەكا حەدیسێن خۆ دا ئاشكەرا دكەت كو بهایێ ب خودانكرنا كچێ ل نك خودێ گەلەك ژ بهایێ ب خودانكرنا كوڕی پـتـرە ، ژ وان حەدیسان :
1- دەیكا موسلمانان عائیشا دبێژت : ڕۆژەكێ ژنەكا فەقـیـر هاتە مالا من خـواسـتـن بـۆ خۆ دكر ، دو كچێن وێ یێن بچویك د گەل دا بوون ، من چو د مالـێ دا نەبوو بدەمێ ژ كتەكا قەسپێ پێڤەتر ، من ئەو قەسپ دایێ ، ئینا وێ ئەو قەسپ كرە دو پرت وهەر كچەكا خۆ پرتەك دایێ ، ووێ ب خۆ چو نەخار ، پاشی ڕابوو دەركەفت ، دەمێ پـێـغـەمبەر ـ سلاڤ لـێ بن ـ زڤڕییە مال ، من سوحبەتا ژنكێ بۆ ڤەگێڕا ، وی گـۆت : (هەچییێ ب هندەك ژ ڤان كچان بێتە جەڕباندن ، وئەو قەنجییێ د گەل بكەت ، خودێ وان كچان دێ بۆ وی كەتە پەرژان ژ ئاگری) . (بوخاری و موسلم ڤێ حەدیسێ ڤەدگوهێزن ) و د ریوایەتەكا دی دا (یا کو موسلم بتنێ ڤەدگوهێزت ) پێغەمبەر ـ سلاڤ لـێ بن ـ دبێژت : ( ژ بەر قەدرگرتنا وی بۆ وان كچان خودێ دێ وی بەتە بەحەشتێ ، یان دێ وی ژ ئاگری ئازا كەت ) .
2- و د حەدیسەكا دی دا پێغەمبەر ـ سلاڤ لـێ بن ـ دبێژت : ( هەچییێ دو سێ كچان ، یان دو سێ خویشكان ب خودان بكەت حەتا ئەو دمرت ، یان ژی ئـەو وان ددەتـە شـوی ، ئەز وئەو د بەحەشتێ دا دێ وەكی ڤان هەر دووان بین ) ، ووی ئیشارەت ب تبلا خۆ یا شاهدێ ویا ناڤێ دا . ( ئبن حەببان ڤێ حەدیسێ ڤەدگوهێزت)
3- و د حەدیسەكا دی دا پێغەمبەر ـ سلاڤ لـێ بن ـ دبێژت : ( هەچییێ خودێ كچەكێ بدەتێ وئەو وێ نەكوژت ، ووێ ڕەزیل ژی نەكەت ، وقەدرێ كوڕی ژ یێ وێ پتـر نەگرت ، خودێ دێ وی بەتە بەحەشتێ ). (ئەبو داود و حاکم ڤێ حەدیسێ ڤەدگوهێزن )
ب ڤـی ڕەنـگـی ئـیـسـلام كـچـێ ل بەر دەیبابان شرین دكەت ؛ دا وێ هزرا كرێت ژ سەرێ وان بێتە دەر ئەوا دبێژت : خێر د سەرێ كچان دا نینە ، وئەگەر هات ودەیبابان ب ڤی ڕەنگی بەرێ خۆ دا كچێ دەمێ خودێ وێ ددەت بێ گومان ئەو بهایەكێ مەزن دێ دەنێ .
ب – كچ .. وبەرپرسییا دەیبابان :
پشتی كچ ب ڤی ڕەنگێ ب قەدر دئێتە د مالـێ دا ، ودەیباب وە تێ دگەهن كـو ئـەڤــە كـەرەمـەكـە خودێ د گەل وان كری ، ئەو دبتە مەزنتـرین ئێمانەت د ستویێ دەیبابان دا هندی ئەو د مالا وان دا بت ، وهندی ئەو ل نك وان بت وێ چەند حەقەك هەنە خودێ بۆ دەسنیشانكرینە ، وپێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ دەیباب لـێ ئاگەهدار كرینە ، وڕۆژا قـیامـەتێ دەمێ حسێب د گەل وان دئێتە كرن پسیارا ڤان حەقان ژی دێ ژێ ئێتە كرن ، و ل دویڤ ئەنجامێ ڤان پسیاران مەصیرێ وان دێ ئێتە دەسنیشانكرن .
ڤێجا یا فەرە دەیباب د ڤی مەجالـی دا خۆ شارەزا بكەن وپێگیـرییێ پێ بكەن ؛ دا ئەو ل دنیایێ وئاخرەتێ سەرفەراز ببن .. و ل ڤێرێ ئەم بەحسێ وان حەقان یێن خودێ داینە كچێ وئێخستینە د ستویێ دەیبابان دا ئێك ئێك دێ كەین :
1- ئـەو ئـەحـكـامـێـن ئیسلامێ داناین یێن پەیوەندی ب بوونا بچویكی ڤە هەین ، چ واجب بن ، چ سوننەت بن ، وەكی : بانگدانا د گوهی دا ، تراشینا سەری وكێشانا وی پویرتی بەرانبەری زێڕی وخێركرنا ب وی زێڕی ، ودانا عەقیقێ .. وهتد ، ئەڤە هەمی بۆ كچێ ژی نە وەكی كو بۆ كوڕی ، ب تنێ عەقیق تێ نەبت ، یا كوڕی دو پەزن ویا كچێ پەزەكە .
2- ناڤكرن كانێ چاوا یا فەرە ل سەر دەیبابان ناڤەكێ خۆش بداننە سەر كوڕی ، وەسا یا فەرە ل سەر وان كو ئەو ناڤەكێ خۆش بداننە سەر كچكێ ژی ، ناڤەكێ وەسا ئەو شەرم ژێ نەكەت ، ومەعنایەكا دورست تێدا بت .
3- كچ وەكی كوڕی بۆ بابێ دئێتە پالڤەدان ، وهندی ئەو یا ساخ بت ـ خۆ پشتی شوی دكەت ژی ـ ئەو ب ناڤێ بابێ خۆ دئێتە ناسین ، نە وەكی هندەك دین ومللەتان دەمێ ژن شوی دكەت ب ناڤێ مێری ولەقەبێ مالا وی دئێتە ناسین .
4- حەقێ كچێ د دانا شیری دا ل سەر دەیبابان وەكی حەقێ كوڕییە وچو جوداهی د ناڤبەرا وان دا نینە .
5- هەر وەسا د نەفەقێ ژی دا .
ج – دەیباب وتەربیەتا كچێ :
پەروەردەكرنا عەیالـی حەقەكە ژ حەقێن عەیالـی ـ چ كچ بن چ كوڕ ـ ل سەر دەیبابان دڤێت ئەو خەمەكا خەم ژێ بـخـۆن ، وچونكی كچ ل پاشەڕۆژێ دبتە ئەو كابانییا ڕێڤەبەرییا مالەكێ دكەت پویتەپێكرنا ب پەروەردەكرنا وێ ل سەر دەیبابان فەرتر لـێ دئێت ، ودەیباب دەمێ كچێ تەربیەت دكەن دڤێت بزانن كو تەربیەتا وێ سێ تەربیەتن :
ـ تەربیەتا عەقلێ وێ ب ڕێكا نیشادانا قەنجییێ .
ـ وتەربیەتا لەشێ وێ ب نازداركرنا وقەنجییا د گەل وێ .
ـ وتەربیەتا رحا وێ ب قەدرگرتن ونازداركرن وقەنجییا د گەل وێ .
یەعنی : ب دیتنا ئیسلامێ ژ حەقێ كچێیە ل سەر دەیبابان كو ئەو وێ فێری وی تـشـتـی بـكـەن یـێ خـێـرا وێ یا دین ودنیایێ تێدا هەی ، وئەڤەیە دەمـێ خـودێ فـەرمانـێ ل خــودان باوەران دكــەت كـو ئەو خۆ وعەیالـێ خۆ ژ ئاگری بپارێزن ، وەكی دبێژت : يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَاراً وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ عَلَيْهَا مَلائِكَةٌ غِلاظٌ شِدَادٌ لا يَعْصُونَ اللَّهَ مَا أَمَرَهُمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ ـ ئەی ئەوێن باوەری ب خودێ ئینای ودویكەفتنا پێغەمبەرێ وی كری ، هوین خۆ وعەیالـێ خۆ ب گوهدانا فەرمانا خـودێ ژ وی ئاگـری بـپـارێـزن یێ ب مرۆڤ وبەران دئێتە هلكرن ، هندەك ملیاكەتێن ب هێز وزڤر خەلكێ وی ئاگری عەزاب ددەن ، وئەو بێ ئەمرییا خودێ ناكەن ، ووی تشتی دكەن یێ فەرمان پێ ل وان دئێتە كرن )[ التحریم : 6 ] .
وپاراستنا عەیالـی ژ ئاگری ب سێ ڕێكان دبت :
یا ئێكێ : كو حەرامی نەكەتە زكێ وان .
یا دووێ : كو خێرێ وباشییێ نیشا وان بدەت .
یا سییێ : كو نەهێلت ئەو بەرێ خۆ بدەنە ڕێكێن خراب یێن سەری دكێشنە جەهنەمێ .
و د ڤێ مەسەلـێ دا فەرقا كوڕی وكچێ نینە .
ودەیباب دڤێت باش ل بیـرا خۆ بینن كو دەمێ ئەو پازدە بیست سالەكان كچا خۆ ـ بێ بەرانبەر ـ ب خودان دكەن ، حەتا وێ تەسلیمی مالـخـۆیێ وێ دكەن ؛ دا ئەو هەردو پێكڤە مالەكا نوی ئاڤا كەن ، هەر وەكی ئەو بیست سالە ئەو بەرێن ئاڤاكرنا وێ مالا نوی ل پشتا خۆ دكەن یا كو دێ بتە لبنەیا سەرەكی د ئاڤاهییا پاشەڕۆژا ئوممەتێ دا ، ڤێجا چاوا خێرا وان یا مەزن نەبت ؟
دەیباب دەمێ كچا خۆ ب دورستی تەربیەت دكەن مەعنا ئەو یێ دەیكەكا باش بۆ مالـەكا پاشـەڕۆژێ دورست دكەن ، مەعنا ئەو یێ دەینەكی د گەل خودێ دكەن ، پاشی د گەل مللەتێ خۆ .
ژن .. ومافێ ( ئەهلییەتێ ) :
د ئیسلامێ دا ژنێ ـ وەكی زەلامی ـ مافێ ( ئەهلییەتێ ) هەیە ، چ بەری شوی بكەت دەمێ هێژ ئەو د مالا بابێ دا ، چ پشتی شوی دكەت ودچتە د مالا زەلامێ خۆ دا .. وئەو ( ئەهلییەتا ) ئیسلامێ دایە ژنێ ، ئەگەر مرۆڤ ل دیرۆكا كەڤن ویا نوی یا ژنێ بگەڕیێت دێ بینت نە كەسێ بەری ئیسلامێ ونە پشتی ئیسلامێ نەدایێ ، وئەڤ ئەهلییەتە د گەلەك لایان دا بەرچاڤ دبت ، ژ وان لایان :
ـ ژنێ وەكی زەلامی كەسینییا خۆ یا تایبەت وسەربـخـۆ هەیە ، د لایێ ئافراندنێ دا ، و د لایێ ئارمانجا ژ ئافراندنێ دا ، و د لایێ وەرگـرتـنـا جزای دا ژن ژ مێری یا جودا نینە ، وئەڤە بەری نوكە مە بەحس یێ ژێ كری .
ـ د لایێ فێركرنێ و ( تەعلیمێ ) دا ئیسلامێ ژن یا كرییە خودان ئەهلییەت ، یەعنی : ئیسلامێ مافێ فێركرنێ یێ دایە ژنێ ، نەخاسم خۆفێركرنا وان ئەحكامێن شەرعی یـێـن پـەیـوەنـدی ب فقهێ ژنێ ڤە هەی ، وپێغەمبەری ب خۆ ـ سلاڤ لـێ بن ـ وەكی كتێبێن حەدیـسـێ بۆ مە ڤەدگێڕن گەلەك جاران ( ئشراف ) ل سەر فێركرنا ژنێن موسلمان دكر ، وەكی دێ ژ ڤان حەدیسان بۆ مە دیار بت :
1- ( ئـەبـوو سەعیدێ خودری ) دبێژت : هندەك ژنك هاتنە نك پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆتنێ : ئەی پێغەمبەرێ خودێ ! زەلامان تو یێ ژ مە ستاندی هەر گاڤ ئەو یێن ل نك تە وتو دینی نیشا وان ددەی ، ڤێجا ڕۆژەكێ بۆ مە ژی بدانە .. پـێـغـەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ڕۆژەك بۆ وان دانا وجهەك دەسنیشانكر دا ئەو لـێ ئامادە ببن ، ووی دین نیشا وان ددا .
2- ( عەبدللاهێ كوڕێ عەبباسی ) دبێژت : جارەكێ [ ژ ڤان جارێن ئەو دچوو بۆ ژنكان دئاخڤت ] پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ( بلال ) ژی د گەل خۆ بر ، ئینا پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ بەحسێ عەزابا جەهنەمێ بۆ وان كر ، وگـۆتە وان : گەلەك خێران بكەن ، ئەو ژنكێن حازر دەست ب دانا خێران كر ، هندەكان گوهار ژ گوهێن خۆ كرن ، وهندەكان گوستیركێن خۆ كرنە خێر ، بلالـی ئەو كرنە د ناڤ لفكا كراسێ خۆ دا ، وبرن ل سەر هەژاران بەلاڤكرن .
ژ ڤان هەر دو حەدیسان ئاشكەرا دبت كو پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ خەم ژ فێركرنا ژنكێن موسلمانان دخوار ؛ چونكی ئیسلامێ قەت نەڤێت ژنكا موسلمان ژنكەكا نەخواندەڤان ونەزان بت ، و د جڤاكا صەحابییان دا ـ ل سەر دەمێ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ هندەك ژنكێن خواندەڤان هەبوون كارێ وان ئەو بوو وان خواندن ونڤیسین نیشا ژنكان ددا ، و ( شیفائا كچا عەبدللاهی ) ئێك ژ وان ژنكان بوو ، ئەو ل سەر مالێن مەدینێ دگەڕیا ژن فێری خواندن ونڤیسینێ دكرن ومالێن پێغەمبەری ب خۆ ژی ژ وان مالان بوون یێن ( شیفاء ) دچوویێ ، ودەیكا موسلمانان ( حەفصا ) ئێك ژ وان ژنكان بوو یێن ل سەر دەستێ شیفائێ فێری خواندن ونڤیسینێ بووی ، وگەلەك جاران دەمێ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ئـەو ددیـت وێ خۆ فێری خواندن ونڤیسینێ دكر پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ كەیفا خـۆ پـێ دئینا و ( تەشجیعا ) وێ ل سەر ڤێ چەندێ دكر .
وپێ نەڤێت بێژین : دەیكا موسلمانان ( عائیشا ) ئێك ژ مەزنتـرین زانایێن صەحابییان بوو ، وصەحابییێن زەلام د گەلەك مەسەلێن دینی دا هەوجەیی وێ دبوون وپسیارا خۆ ب وێ دكر .
ژ ڤێ چەندێ بۆ مە ئاشكەرا دبت كو ئیسلامێ مافێ فێركرنێ یێ دایە ژنێ ، وژێ خواستییە كو ئەو خۆ فێری خواندن ونڤیسینێ بكەت ، وتەشجیعا زەلامی ژی كرییە كو ئەو ژنێ فێری زانینێ بكەت ، وئەحكامێن دینی نیشا بدەت ، ونـەبـتـە ئاستەنگ د ڕێكا وەرگـرتـنـا وێ دا بۆ علمی ، وئەو حەدیسا پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بـن ـ ئـەوا تێدا هاتی : طلب العلم فريضة على كل مسلم ـ داخوازكرنا علمی كارەكێ فەرە ل سەر هەر موسلمانەكی ـ وەكی زانا دبێژن ـ مەخسەد پێ ژنكا موسلمانە ژی .
ـ د لایێ ( ملكییەتێ ) وكار وبارێن ئابۆری دا ئیسلامێ ژن یا كرییە خودان ئەهلییەت ، یەعنی : د شریعەتێ ئیسلامی دا مافێ ژنێ هەیە ببتە خودان ملك ، و ژ لایێ ئابۆری ڤە یا سەربـخـۆ بت ، پارێن خۆ هەبن ، خانی ومال وحالـێ خۆ هەبت ، وئەگەر بڤێت ب كارێن ئقتصادی وتـجاری ڕاببت ، كڕین وفرۆتنێ بكەت .. وهتد ، وئیسلامێ ماف نـەدایە ( وەلـییێ ) وێ چ باب بت چ مێر بت ، كو مایێ خۆ د مالـێ وێ دا بكەت ، بارا ژنێ ژ مالـێ وێ بۆ وێیە و د سـەر هــنــدێ ژی ڕا ب خــودانكرنا وێ ل سەر وەلـییێ وێیە ، یەعنی : د شریعەتێ ئیسلامێ دا واجبە ل سەر وەلـییێ ژنكێ ئەگەر باب یان برا بت ئەگەر مێر بت كو وێ ب خودان بكەت ، خوارن وڤەخوارنێ ، جلكی وسەروبەری بۆ دابین بكەت ، وژنێ حەق هەیە ـ ئەگەر خۆ یا خودان مال ژی بـت ـ مـالـێ خــۆ هــلـگـرت ، وداخوازێ ژ وەلـییێ خۆ بكەت كو ئەو وێ ب خودان بكەت ، ووەلـییێ وێ حەق نینە بێژتێ : ئەز مەصرەفی ل تە ناكەم چونكی تو یا خودان مالـی !
ئەڤە شەریعەتێ ئیسلامێیە .. نە وەكی شارستانییا ڕۆژهەلاتی یا نوكە گاڤا كچ گەهشتە شازدە هەڤدە سالـییێ بابێ وێ حەقێ هەی وێ ژ مال دەربێخت وبێژتێ : حەقێ تە ل سەر من نەما ، هەڕە بۆ خۆ شۆل بكە وخۆ ب خودان بكە .
ژن هندی د مالا بابێ دا بت ل سەر بابێیە وێ ب خودان بكەت ، وئەگەر وێ مالەك یان راتبەك هەبت وێ حەقێ هەی مالـێ خۆ ڕاكەت وچویێ ژێ صەرف نەكەت وبابێ وێ یان وەلـییێ وێ كانێ كییە ، دڤێت مەصرەفێ لـێ بكەت ، وئەگەر شوی كر ئەڤ واجبە ـ واجبێ ب خودانكرنێ ـ دكەفتە سەر ملێن زەلامێ وێ ، وهەر جارەكا بابێ یان مێری تەخسیری د ڤی لایی دا كر بـەرانبەر خودێ دێ یێ گونەهكار بت ، وبەرانبەر شریعەتی دێ یێ بەرپسیار بت ، وئەڤ ( تەكلیفە ) یە یا قورئان بەحس ژێ دكەت دەمێ دبێژت : الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ بِمَا فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَبِمَا أَنفَقُوا مِنْ أَمْوَالِهِمْ [ النساء : 34 ] ، ئەڤ ( قوامەتە ) یا كو ئیسلامێ دایە زەلامی بارلێكرنەكە بۆ وی نەكو ب قەدرئێخستنە وەكی هندەك هزر دكەن .
ـ د لایێ شویكرنێ وهلبژارتنا شریكێ ژینێ ژی دا ئیسلامێ چەند مافەك بۆ ژنێ دەسنیشانكرینە ..
جارێ یا ئاشكەرایە كو ( زەواجا شەرعی ) ڕێكا طەبیعی یا ئێكانەیە بۆ زێدەهییا نفشێ مرۆڤان ، وئەڤێ زەواجێ دو ستوینێن خۆ یێن سەرەكی هەنە : ژن ومێر ، وپێ نەڤێن بێژین : ئێك ژ ڤان هەر دووان دڤێت ( طالب ) بت ، وئێك ( مەطلووب ) بت ، ئێك داخوازكەر بت ، وئێك بێتە خواستـن ، وهەر كەسەكێ ب خورستی ونەفسییەتا ژنێ یێ شارەزا بت دزانت كو ژنێ هەردەم دڤێت زەلام ل دویڤ وێ بچت ویا داخوازكری ئەو بت ، ژ بەر ڤێ چەندێ خـۆڕاگرتن ، یان بلا بێژین خۆگرانكرن طەبیعەتەكە ل نك ژنكێ پتـر دئێتە دیتـن ( بو زانین ئەڤ طەبیعەتە لنك مروڤان بتنێ نینە بەلکی لنك گەلەك حەیوانەتان ژی دئێتە دیتن ) ، وچـونــكـی ئــەڤــە تـشـتـەكێ ( فطری ) یە ل نك مرۆڤی ئیسلامێ د شـریـعـەتـێ خۆ دا یێ كو بۆ زەواجێ دانای فەرمان كر كو زەلام ( طالب ) بت ، وژن ( مەطلووب ) بت .. باشە ئەگەر مەسەلە هاتە دەرنشیفكرن ووژن بوو ( طالب ) ومێر بوو ( مەطلووب ) دێ چ چێ بت ؟
بۆ بەرسڤ دێ بێژین : دو كارێن سلبی دێ ڕوی دەن :
یێ ئێكێ : خوڕستییا ژنێ دێ ئێتە پێ لێدانان ، وئەڤە خرابییەكە دگەهتە ژنێ .
ویێ دووێ : واقعی یێ بەرچاڤ كری كو ژن دەمێ ژ خوڕستییا خۆ دەردكەڤت ودبتە ( طالب ) زوی دتەحست ، وپتـرین جاران ژ لایێ زەلامی ڤە دئێتە خاپاندن ، وگرفتارییا مەزن ئەڤەیە د پتـرین جڤاكێن مرۆڤان دا كەفتنا ژنێ یان تەحسینا وێ وەكی كەفتنا زەلامی نائێتە هژمارتن .
دبت كەسەك هەبت بێژت : مادەم هۆیە ، وژنە دڤێت هەردەم بێتە خواستـن ، مەعنا ژن دێ یا ژێر دەستێ زەلامی بت ووێ ( ئازادییا هلبژارتنێ ) نابت !
ئیسلام دبێژت : نەخێر ! دەمێ ژن یا ( مەطلووب ) بت مەعنا وێ ئەو نینە وێ چو گـۆتن نابن ووێ حەقێ هلبژارتنێ نابت ، نە .. ڕۆژەكێ كچەك هاتە مالا ( عائیشایێ ) وگازنـدەیـەكـا خۆ بـۆ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ڤەگێڕا ، گـۆتێ : ئەی پێغەمبەرێ خودێ ، بابێ من ئەز یا دایمە برازایێ خۆ ؛ دا مەدحێن خۆ د ناڤ خەلكی دا بكەت كو وی كچا خۆ یا دایە برازایێ خۆ ونەدایە ئێكێ بیانی ، پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ هنارتە ب دویڤ بابێ وێ ڕا وبۆ وی دیاركر كو ئەڤ چەندە حەقێ وی نینە ، وگـۆتە كچكێ : تو یا ب دلـێ خۆیی ، تە چاوا دڤێت ؟ كچكێ گـۆت : بلا وەسا بت وەكی بابێ من دڤێت ، ئەزا ڕازیـمـە ب كریارا وی ، بەلـێ من ئەڤ چەندە كر دا بۆ ژنكان دیار بكەم كو بیابێن وان حەق نینە وان ب كوتەكی بدەنە شوی . ( ئیمامێ بەیهەقی ڤێ حەدیسێ ڤەدگوهێزت)
د شـریـعـەتێ ئیسلامێ دا ( زەواج ) یا دورست نابت حەتا ( ژن ) ڕازی نەبت ، وڤێ ڕازیبوونا خۆ ئاشكەرا نەكەت ، وهەر جارەكا ( وەلـییێ ) وێ ئەو ب كوتەكی دا شوی ئەو وی كارەكێ حەرام كر وژنێ حەقێ هەی گازندەیا خۆ بگەهینتە مەحكەما شەرعی وهنگی حاكم ناهێلت ئەڤ ( زەواجە ) پێك بێت .
بەلـێ ژ لایەكێ دی ڤە د زەواجا ئیسلامی دا وەلـییێ كچكێ ژی گـۆتنا خۆ هەیە وڕازیبوونا وی ژی پێ دڤێت حەتا زەواج یا دورست بت ، بۆچی ؟
ـ چونكی گەلەك جاران كچ د مەسەلا شویكرنێ دا ب ڕەنگەكێ عاگفی بەرێ خۆ ددەتە مەسەلـێ ، وكێم شارەزایییا وێ د ڤان مەسەلان دا پتـرین جاران بەرێ وێ ددەتە هندێ كو ئەو هندەك بڕیارێن خەلەت بستینت ، ووەكی دی دڤێت ژبیـر نەكەین كو زەواج مەشرووعەكێ جڤاكییە كانێ چاوا كچێ حەق تێدا هەیە مالا وێ ژی وەسا حەقێ تـێـدا هەی ، وزەواج حەتا ببتە مەشرووعەكێ ئیجابی وسەركەفتی دڤێت ل سەر بناخەیێ ( تەفاهومێ وتێگەهشتنێ ) بێتە ئاڤاكرن ، ئیسلامێ ڕازیبوونا وەلـی كرە شەرت دا مەصلحەتا كچكێ بێتە پاراستـن .
وچونكی هندەك ( وەلـی ) هەنە ڤی حەقی یێ ئیسلامێ دایە وان ب خەلەتی بۆ خۆ ب كار دئینن ، ودكەنە ڕێكەك بۆ گەهاندنا زیانێ بۆ كچكێ ، ئیسلامێ شریعەتەك دانا كو بۆ حاكمێ شەرعی هەیە وەلـییێ كچكێ ژ ویلایەتا وێ بێخت ومرۆڤەكێ وێ یێ دی بكەتە وەلـی ئەگەر هات ووەلـی ئەڤ ویلایەتە بۆ خۆ كرە ڕێك كو زیانێ پێ بگەهینتە كچكێ ، وەكی هندەك جاران ئەم دبینین كچەك دئێتە خواستـن وئەو مرۆڤێ وێ دخوازت یێ بێ كێماسییە ووەلـییێ كچكێ ژ قەستا دكەفتە ڕێكێ وڕازی نابت وێ بدەتە شوی ، د ڤی حالەتی دا حاكمێ شەرعی حەقێ هەی وی ژ ویلایەتێ بێخت وئێكێ دی بدانتە جهێ وی ، ئەڤە ژی هەر ژ بۆ هندێ حەقێ ژنێ بەرزە نەبت .
وژبلی ڕازیبوونا كچێ ووەلـییێ وێ ئیسلامێ و بۆ پاراستنا مەصلحەتا ژنێ دورستییا زەواجێ ب شەرتەكێ دی ژی ڤە گرێدا ، ومەخسەدا مە پێ ( مەهرە ) یێ كو زەلامێ داخوازكەر ددەتە وێ ژنكا دئێتە خواستـن ، وئەڤ مەهرە حەقەكە ژ حەقێن ژنێ وبێی وی زەواج یا دورست نابت ..
ئەڤ مالە ( مەهر ، یان نەخت ) دڤێت چەند بت ؟ وبۆ كێ بت ؟
ئیسلام دبێژت : نەخت دێ هند بت هندی ژن دخوازت ، كێم بت گەلەك بـت كـەسـێ حەق نینە مایێ خۆ تێ بكەت ، وئەڤ مالە مالـێ ژنكێیە وبۆ وێ ب تنێیە ، وكەسێ حەق نینە چویێ ژێ بستینت ، نە بابێ وێ ونە زەلامێ وێ ، وهــەر كــەسەكێ تشتەكی ژ ڤی مالـی ( مەهری ) بێی ڕازیبوونا ژنكێ ببەت ، ئـەو وی مالەكێ حەرام بر ، د دنیایێ دا ژنێ حەقێ هەی شكایێتێ لـێ بكەت ، و ل ئاخرەتێ ژی خودێ حەقێ وێ دێ ژ وی ستینت یێ مالـێ وێ خواری ؛ چونكی وی مالەك بێ حەق یێ كرییە د ناڤ مالـێ خۆ دا ، ویا دورست نینە وەلـییێ كـچـكـێ هـنـدەك مالـی بــۆ خـۆ بـخـوازت وڤی مالـی بكەتە شەرتەك ژ شەرتێن زەواجێ .
ومەهر چ یێ ( مقدم ) بت چ یێ ( مؤخر ) بت حەقەكە ژ حەقێن ژنكێ ، وكانێ چاوا حەرامە بۆ بابێ مەهرێ ژنكێ یێ ( مقدم ) بـخـۆت ، وەسا بۆ زەلامی ژی حەرامە مەهرێ وێ یـێ ( مـؤخـر ) بـخـۆت ، یان هەما هەر نەدەتێ وخـۆ تــێ نـەگەهینت ژی وەكی نوكە د ناڤ مە دا یا بەلاڤ ، مەهرێ ژنێ یێ ( مؤخر ) ئەوێ دئێتە گـۆتن دبتە ملكێ ژنێ ودبتە دەینەكێ وێ د سـتـۆیێ زەلامی دا هەر جارەكا وێ ڤیا وێ حەق هەیە داخواز بكەت وزەلام ـ وەكی هەر دەینەكێ دی ـ دڤێت بدەت ، وئەگەر زەلام مر وئەڤ دەینە نەدا ژنكێ وژنكێ ئەو ئازا نەكر ، هنگی ئەو دێ یێ گونەهكار بت ودێ هێژای عەزابێ بت ، ویا زانایە كو گونەها دەینی هندە دەمێ مرۆڤەك مربا ودەینەك ل سەر با پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ نـڤـێـژ ل سەر نەدكر ، ڤێجا بلا زەلام ل ڤێ چەندێ دئاگەهدار بن !
ئەڤ مەهرێ د عەقدێ دا دبتە شەرتەك ژ شەرتێن دورستییێ ملكێ ژنكێیە وبـۆ كـەســێ دی ژبـلـی وێ یـێ حەلال نینە ، وچێ نابت بۆ زەلامی داخوازێ ژ ژنكێ بكەت كو ئەو ڤی مالـی ل ( تەكالیفێن ) زەواجێ خەرج بكەت ، یان پشتی ڤەگوهاستنێ ل وی بزڤڕینتەڤە ، هەر وەسا بۆ بابێ وی ژی چێ نابت ئەو ڤی مالـی ژێ بستینت و ل خــۆ وعـەیالـێ خــۆ خـەرج بكەت ، خودایێ مەزن د قورئانێ دا دبێژت : وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْساً فَكُلُوهُ هَنِيئاً مَرِيئاً ـ وهـوین مـەهـرا ژنكان بدەنێ ، دانەكا فەرە ل سەر هەوە ودڤێت یا ب دلـێ هەوە بت . ڤێجا ئەگەر وان ـ ب دلـێ خۆ ـ تشتەك ژێ دا هەوە ، هوین وەربـگـرن ، وبـخـۆن ، چونكی ئەو بـۆ هەوە یێ حەلال وپاقژە [ النساء : 4 ] .
و ب كورتی دێ بێژین : مەهر مالەكە بۆ ژنكێ دكەڤت وژبلی وێ ئەو بۆ كـەسـێ دی یـێ حـەلال نـیـنـە ، ودەمێ ئەڤ مالە دگەهتە ژنكێ ودبتە مالـێ وێ ئەو یا ب كەیفا خۆیە وێ چاوا دڤێت دێ وەسا خەرج كەت .
وپـشـتـی ژن بـۆ مالا زەلامـێ وێ دئێتە ڤەگوهاستـن هندەك مافێن هەڤپشك د ناڤبەرا وێ وزەلامی دا هەنە ، و ل ڤێرێ ب تنێ ئەم دێ بەحسێ وان مافان كەین یێن ئیسلامێ داینە ژنێ و ب جهئینانا وان كرییە واجب وئێخستییە سـتـۆیێ زەلامی ، بۆ هندێ دا ژن بزانت كانێ ئیسلامێ چ بها دایە وێ ، وچاوا ئەو ژ زۆردارییا زەلامی پاراستییە .
( زەواج ) ب دیتنا ئیسلامێ عـەقـدەكا سنۆردایە ، ژن پێ دئێتە ڤەگوهاستـن ژ مالا بابێ بۆ مالا مێری ، وئەو تشتێ بەری ڤێ عەقدێ د ناڤبەرا ژنكێ وزەلامی دا یێ حەرام كو مافێ ( ئستمتاعێ ) یە ب ڤێ عەقدێ حەلال دبت ، ژ ڤی حەقی زێدەتر زەلامی چو حەق ل سـەر ژنێ نابن ، وهەر كارەكێ دی یێ ژن د مالا زەلامی دا بكەت ئەو قەنجییەكە ئەو ل زەلامـی دكـەت ، و ل ئاخـرەتێ دێ بۆ وی ب خێر ئێتە نڤیسین ، و ژ بەر ڤێ چەندێ د حەدیسەكێ دا هاتییە ، پێغەمبەر ـ سلاڤ لـێ بن ـ دبێژت : إذا صلت المرأة خمسها ، وصامت شهرها ، وحفظت فرجها ، وأطاعت زوجها ، دخلت جنة ربها ـ ئەگەر ژن هەر پێنج نڤێژێن خۆ بكەت ، وهەیڤا خۆ بگرت ، ونامویسا خۆ بپارێزت ، وگوهدارییا زەلامێ خۆ بكەت ، دێ چتە بەحەشتا خودایێ خۆ . ( ئبن حەببان ڤێ حەدیسێ ڤەدگوهێزت)
ژ ئیمام عومەری دئێتە ڤەگوهاستـن كو جارەكێ زەلامەك هاتە نك دا گازندێن خۆ ژ ژنكا خۆ بۆ وی بكەت ، عومەر یێ ل مال بوو ، ئەو زەلام ل بەر دەرگەهی ڕاوەستیا ، دەنـگێ ژنكا عومەری هاتێ یا هەڤڕكییێ د گەل وی دكەت وهندەك جاران دەنگێ خۆ ل سەر یێ وی بلند دكەت ، وعومەر یێ بێ دەنگە ، گاڤا زەلامی ئەڤ چەندە گوه لـێ بووی ، زڤڕی وگـۆت : ئەگەر ئەڤە حالـێ عومەری بت وعومەر ئەو یێ هەی پا هەما حالـێ مە یێ باشە ! گاڤا عومەر ل وی دەركەفتی ودیتی ئەو یێ ڤێ گـۆتنێ دبێژت ، عومەری گـۆتێ : برایێ من ئەز تەحەمـمـولا وێ دكەم ژ بەر وان حەقێن وێ ل سەر من هەین ، ئەو زادێ من دلێنت ، ونانێ من دپێژت ، وجلكێن من دشۆت ، وشیـری ددەتە عەیالـێ من ، وئەڤە هەمی ل سەر وێ واجب نینە .
ژ مافێن ژنییە ل سەر مێری كو ئەو وێ نصیحەت بكەت ، و د گەل یێ نەرم وحەلیم بت ، ویێ لـێ ب هێجەت نەبت ، وئەگەر هات ووی سالـۆخەتەكێ كو وی پێ نەخۆش بت ل نك ژنكێ دیت دڤێت زوی كەربێن خۆ ڤەنەكەت ، ودڤێت ئەو ل بیـرا خۆ بینت كو گەلـەك صفەت ل نــك وێ هەنە ئەو یێ پێ خۆشە ، خودایێ مەزن دبێژت : وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَيَجْعَلَ اللَّهُ فِـيـهِ خَيْرًا كَثِيرًا ـ گەلـی خودان باوەران هەڤالینییا هەوە د گەل ژنێن هەوە بلا یا ب قەدرگرتن وڤیان بت ، وهوین مافێن وان بدەنێ . وئەگەر هەوە ژ بەر ئەگەرەكا دنیایێ ئەو نەڤیان هوین صەبرێ بكێشن ؛ چونكی دبت تشتەك هەبت هەوە نەڤێت وئەو ب خـۆ خێرەكا گەلەك تێدا هەبت [ النساء : 19 ] .
رەزیلكرنا ژنێ ژ لایێ مێری ڤە كو پشتا خۆ بدەتێ وپێتڤییێن وێ بۆ ب جه نەئینت وئاخفتنێن زڤر وكرێت بێژتێ یان بێشینت ، ئەڤە كارەكێ حەرامە بۆ زەلامی ، وبەرانبەر ڤێ چەندێ دڤێت ژن ژی گوهدارییا زەلامی بكەت وقەدرێ وی ومرۆڤێن وی بگرت ، وئێكا هند نەكەت دلـێ وی ژ خۆ بهێلت .
ژ مافێن ژنێیە ل سەر مێری كو ئەو ـ ل دویڤ شیان ومستەوایێ خۆ ـ جلكی وخوارنێ بۆ ژنكێ وعەیالـێ وێ پەیدا بكەت ، وئەڤ حەقە ، حەقێ ب خودانكرنێ ، واجبەكە دكەفتە سەر ملێن زەلامی ، وچێ نابت زەلام ڤی واجبی بێختە سەر ملێن ژنكێ بەلـێ ئەگەر ژنكێ ڤیا د ڤی لایی دا هاریكارییا زەلامێ خۆ بكەت وئەو یا پێڤەهاتی بت ئەو هنگی خێرەكە ژن د گەل زەلامێ خۆ دكەت ودڤێت زەلام ڤێ قەنجییا وێ ژ بیـر نەكەت ، یەعنی : ئەگەر ژنكەكێ مال یان راتبەك هەبت وئەو وەك هاریكاری بۆ زەلامی ڤی مالـی ل سەر مالـێ خەرج بكەت ئەو قەنجییەكە ئەو ل زەلامی دكەت وخودێ خێرا وێ دێ بۆ نڤیست وچـێ نـابـت زەلام هـزر بكەت ئەڤە واجبەكە ژن پێ ڕادبت ، وبێژت : مانێ یا ل سەر مالا خۆ خەرج دكەت ! ئەڤە واجبێ وێ نینە ، خۆ ئەو جلكێن ژنك دكەتە بەر خۆ ژی دڤێت زەلام ژ مالـێ خۆ بۆ وێ بكڕت ، وحەقێ وێیە خۆ ئەگەر ئەو یا خودان مال ژی بت كو ئەو مالـێ خۆ هلگرت وبێژتە زەلامی : تو دێ ژ مالـێ خۆ بۆ من جلكان كڕی ، چونكی ( قوامەتا مالـێ ) یا زەلامییە ، ومەصرەف ل سەر وییە ، وئەگەر زەلامی تەخسیـری د خودانكرنا ژنكێ دا كر و ژ قەستا هند مال نەدایێ كو تێرا وێ وعەیالـێ وێ بـكـەت ، حــەقـێ وێ هەیە ئەو مالـی ـ هندی هەوجەیییا خۆ ژێ بدزت ، ڕۆژەكێ ( هندا كچا عوتبەی ) هاتـە نك پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ وگـۆتێ : ئەی پێغەمبەرێ خودێ ، هــنـدی ئەبوو سوفیانە زەلامەكێ چڕیكە ، ئەگەر ئەز بێی وی هندەكێ ژ مالـێ وی ڕانــەكـەم ئەو هند نەفەقێ نادەتە من كو تێرا مـن وعـەیالـێ من بكەت ، ئەرێ ما گونەهە ل سەر من هەیە ئەگەر ئەز ڤێ چەندێ بكەم ؟ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گـۆتێ : خذي مـا يكـفـيـك وولـدك بالمعروف ـ هندێ بۆ خۆ ژ مالـێ وی ڕاكە هندی تێرا تە بكەت ، ب قەنـجـی. (بوخاری و موسلم ڤێ حەدیسێ ڤەدگوهێزن)
ژ مافێ ژنێیە ل سەر مێری كو ئەو وێ فێری علمێ شەرعی بكەت ، وزانینێ وخواندن ونڤیسینێ نیشا بدەت ، وچێ نابت زەلام ڕێكێ ل وێ بگرت كو ئەو خۆ فێری علمێ شەرعی بكەت ئەگەر هات ودەركەفتنا وێ بۆ ڤێ چەندێ چو فتنە وپێ لێدانا مافێن وی تێدا نەبت .
ژ مافێ ژنێیە ل سەر زەلامی هەست وشعوورا وێ نەشكێنت ، ووێ كێم نەكەت ، وئاخفتنێن نە د ڕێ دا نەبێژتە وێ ومرۆڤێن وێ ، وئەگەر عەیبەك یان كێماسییەك ل نك هەبت ـ وژبلی خودێ كەسێ بێ كێماسی نینە ـ دڤێت ئەو بەلاڤ نەكەت وهەر جار نـەدەتـە بـەرچاڤان ، ویێ لـێ ب هێجەت نەبت ـ وەكی مە گـۆتی ـ و ( تەجەسسوسێ ) ل سەر وێ نەكەت ومایێ خۆ د تشتێن وێ یێن تایبەت نەكەت .
ژ مافێ ژنكێیە ل سەر زەلامی كو ئەو وێ بپارێزت ویێ ل سەر ب غیـرەت بت ، وئێكا هند نەكەت بەرێ وێ بـمـینتە ل خرابییێ ، مافێن وێ یێن تێكەلـییا ژن ومـێـریـنـییـێ ب دورسـتـی بـدەتێ ، وبۆ دەمەكێ درێژ ژێ دویر نەكەڤت ، وپویتەی ب پاقژی وسەرەوبەرێ خۆ بكەت ، و ب ئاخفتنێن تازە وێ باخێڤت ودلـێ وێ خۆش بكەت ، ویێ د گەل ناڤچاڤ گرێ وعەصەبی نەبت ، وژن ب طەبیعەتێ خۆ یا بێ تەحەمـمـولە لەو دڤێت زەلام صەبرێ ل سەر بكێشت .
ژ مافێ ژنێیە ل سەر مێری كو ئەو د گەل وێ یێ ب وەفا بت وخیانەتێ لـێ نەكەت وقەدرێ وێ ویێ هەڤالێن وێ ژی بگرت ، د حەدیسەكێ دا هاتییە : جارەكێ پـیـرەژنــەك هـاتــە مـالا پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ، ئینا پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گەلەك قەدرێ وێ گرت ، هندەكان پسیارا ڤێ چەندێ ژێ كر وی گـۆت : ئەڤ ژنكە هێشتا ل سەر وەختێ خەدیجایێ دهاتە مالا مە .. یەعنی : هەڤالا خەدیجایێ بوو ، خۆ پشتی مرنا خەدیجایێ ژی پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ قەدرێ هەڤالێن وێ دگرت .
و ژ مافێ ژنێیە ل ســەر مــێــری كو پشتی مرنا وی پشكەكا دەسنیشانكری ژ مالـێ وی بۆ وێ بێتە دان ، یەعنی : د شریعەتێ ئیسلامێ دا ژن دبتە میـراتگرا مێری ، وپشتی مرنا مێری و ب دویماهی هاتنا عددەی كەسێ حەق ل سەر وێ نینە وێ حجز بكەت یان نەهێلت بچت شوی ب وی بكەت یێ وێ بڤێت ، ئەڤە چێ نابت وتشتەكێ حەرامە .
وكانێ چاوا ژنێ حەق د میـراتێ مێری دا هەیە ، وەسا وێ حەق د میـراتێ بابێ ژی دا هەیە ئەگەر خۆ یا شویكری ژی بت ، وحەرامە بۆ مرۆڤێن وێ كو حەقێ وێ ژ مالـێ بابـێ وێ بـخـۆن ونـەدەنـێ ب هـێـجەتا هندێ كو مانێ وێ یا شویكری ووێ چو حەق د ناڤ مالـێ بابێ دا نەمایە ، ئەو مالـێ وێ یێ ئەو وەردگرن بۆ وان یێ حەرامە ، وخودێ پسیارا ڤی مالـی دێ ژ وان كەت كانێ بۆچی وان نەدابوو خودانا وی ، ودویر نینە ئەڤ مالـێ وێ یێ ئەو ب حەرامی دخـۆن بـبـتـە ئەگەرا هندێ كو خودێ بەرەكەتێ ژ ناڤ مالـێ وان ڕاكەت ووان د دنیایێ دا رەزیل بكەت . ئەڤە هندەك ژ وان مافان بوون یێن ئیسلامێ داینە ژنێ ، ڤێجا بێژنە من : كێ هندی ئیسلامێ ئەڤ مافە داینە ژنێ ؟
