ژ فقهێ ژنكا موسلمان
ئەحكامێن پاقژییێ وبێ نڤێژییێ
ل دەســپــێــكــێ دڤـێـت ژ بیـر نەكەین كو هندی ژنە ـ وەكی زەلامی ـ یا ( موكەللەفە ) ئـەو ژی ل دویـڤ شیان وپێ چێبوونا خۆ كاری پێخەمەت زێندیكرنا ڕاستییا شریعەتی د دلان دا وەك پێگاڤەك ژ بۆ ڤەگەڕاندنا حوكمێ ئیسلامێ وسەرفەرازییا موسلمانان ، بـەلكی پشكا مەزنـتـر یا ڤـی بـاری دكـەفـتـە سەر ملێ ژنێ ؛ چــونــكــی ئــەوە یا كـو دشێت ( لبنەیا ) سەرەكی د ئاڤاهییێ جڤاكا ساخلەم دا ـ كو مالە ـ دورست ئاڤا بكەت ..
ژ بـەر ڤـێ چەندێ یا غەریب نینە كو ئیسلامێ پویتەیەكێ مەزن ب ژنێ كربت وئەو ژی د دەلیڤەیا ( عەقیدێ وعیبادەتی وسلووكی ) دا ل ڕێزا زەلامی دانابت ، وچونكی ئەڤ هەر سێیە ژ ژنێ ژی ـ وەكی زەلامی ـ نائێنە قەبویلكرن ئەگەر ل دویڤ مەنهەجێ كیتابێ وسـونـنـەتـێ نـەبـن ، یا د جـهـێ خـۆ دا بـوویـە قورئان وسوننەت پشكەكا بەرچاڤ ژ ( دەقێن ) خـۆ بـۆ فـقـهـێ ژنـێ تەرخان بكەن ، ویا فەر بوویە بۆ ژنا مـوسـلـمـان هـنـدێ ژ ئەحكامێن دینێ خۆ بزانت كو دیندارییا وێ پێ دورست ببت ونەكەفتە چو خەلەتییان .
وبابەتێ ژ هەمییان پتـر پەیوەندییەكا ئێكسەر ب ژنێ وعیبادەتێ وێ ڤە هەی ، بابەتێ ئـەحـكـامـێـن پاقـژییێ وبێ نڤێژییێ یە ؛ چونكی پشكەكا مەزن ژ عـیـبادەتێ وێ پەیوەندی ب ڤی بابەتی ڤە هەیە .. و ژ بەر كو ئەڤ بابەتە ئێك ژ وان بابەتانە یێن ژنا موسلمان شەرم دكەت زوی ب زوی پسیارێ ژێ بكەت و ل دویڤ بچت ، لەو دێ بینی ئێك ژ وان بەرانبەر ڤان مەسەلان حێبەتی ڕادوەستت ونزانت دێ چ كەت و د ئەنجام دا دكەفتە خەلەتییان ، ڤێجا پێخەمەت چارەسەرییا ڤێ گرفتارییێ مە خواست ڤی بابەتی ئامادە بكەین .
راستییەکا فەر:
( شـەرم ) ئـێـك ژ وان ئەخلاقانە یێن ئیسلامێ بەرێ موسلمانی ـ چ ژن بت چ مێر ـ داینێ ، وپێغەمبەر ـ سلاڤ لـێ بن ـ د گـۆتنەكا خۆ دا ئاشكەرا دكەت كو شەرم پارچەیەكە ژ باوەرییێ (دەمێ دبێژت (الحیاء شعبة من الإیمان) وەکی بوخاری و موسلم ژ ئەبوو هورەیرەی ڤەدگوهێزن ) ، مەعنا : باوەرییا مرۆڤێ موسلمان پێك نائێت ویا تـمـام نابت هندی ئەو یێ بێ شەرم بت .
بەلـێ ئەگەر مەسەلە داخوازكرنا زانینێ وخۆ شارەزاكرنا د دینی دا بت دڤێت مرۆڤ شەرمێ بدانتە لایەكی ؛ چونكی ئەگەر مرۆڤی شەرم بۆ خۆ كرە هێجەت بۆ خۆ نەشارەزاكرنا د دینی دا هنگی گەلەك ئەحكامێن فقهی دێ هەبن ئەو پێ نزانت ، لەو دێ كەفتە خەلەتییێ .
د گـۆتـنـەكا خــۆ دا دەیـكـا مـوسـلـمـانان عائیشا ـ خودێ ژێ ڕازی بت ـ دبێژت : (( باشـتـرین ژن ژنێن ئـەنـصـارییان بوون شەرمێ ئەو ژ هندێ پاشڤە لـێ نەددان كو ئەو خـۆ د دیـنێ خۆ دا شارەزا بكەن )) ( وەکی ئیمامێ بوخاری ژێ ڤەدگوهێزت) .
یـەعـنـی : هـەر تـشـتـەكێ ئەو هەوجە بـبـانـێ ژ كارێ دینێ خۆ دا ئێن پسیارا وی ژ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ كەن بێی كو شـەرم وان ژ ڤـێ چـەنـدێ پـاشـڤـە لـێ بـدەت ، حەتـا جارەكێ ـ وەكی ( بوخاری ) ژ نەڤسیا پێغەمبەری زەینەبا كچا ( أم سلمە ) یێ ڤەدگوهێزت ـ ( أم سلیم ) ـا ئەنصاری هاتە مالا پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ پسیارەك ژێ كر ، وهندی ئەو پسیار یا ب شەرم بوو عائیشایێ و ( أم سلمە ) یێ دەستێن خۆ ب سەر وچاڤێن ڤەنان .
و د حەدیسەكا دی دا عائیشا دبێژت : (( جارەكێ ژنكەك هاتە نك پـێـغـەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ وپسیارەكا ژنكان ژێ كر ، پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ب كورتی بەرسڤا وێ دا ، ژنكێ گـۆتێ : چاوا ؟ ( یەعنی وێ دڤیا بەرسڤێ ب فرەهی بزانت ) پێغەمبەری گۆتنا خۆ دوبارە كر ، جارەكا دی ژنكێ گۆتێ : چاوا ؟ ئینا پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بـن ـ گـۆتـێ : ( سبحان الله ) وگۆتنا خۆ جارەكا دی گۆتە ڤە ، عائیشا دبێژت : ئینا من ئەو ژنك وێڤە بر ومن مەسەلە ب فرەهی بۆ وێ گۆت )) (بوخاری ڤێ حەدیسێ ڤەدگوهێزت ) .
ژ ڤان حـەدیـسـان دئێتە زانیـن كو ژنكێن صـەحابییان بێ شەرم پسیارێن خۆ یێن دینی ژ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ دكرن ؛ چونكی وان باش دزانی شەرم بۆ ژنا مـوسلمان نابتە هێجەت كو ئەو ئەحكامێن دینێ خۆ نەزانت وعیبادەتێ وی یێ خـەلـەت بت . ئەڤە ڕاستییەكە دڤێت ئەم بەری هەر تشتەكی ل بەر چاڤێن خۆ بدانین دەمێ ئەم بەحسێ وان ئەحكامێن فقهی دكەین یێن پەیوەندی ب ژنكێ ڤە هەین .
•ئەڤ بابەتە :
ل سەر بناخەیێ ڤێ ڕاستییا بۆری زانایێن ئوممەتێ وفقهزانێن ( موجتەهد ) هەر ژ بەرێ وەرە پویتەیەكێ مەزن یێ دایە بابەتێ ( ئەحكامێن پاقژییێ وبێ نڤێژییێ ) ل نك ژنا موسلمان ، وگەلەك نڤیسین وكتێب ل دۆر داناینە ؛ دا ژنكێن موسلمان لـێ بزڤڕن وئەحكامێن شەرعی یێن دورست بـۆ خـۆ ژێ بـزانـن .. بەلـێ چونكی ئەڤ نڤیسینێن وان ب زمانێ عەرەبینە ومن نە بهیستییە كەسەكێ تشتەك ب كـوردی ل دۆر ڤی بابەتی نـڤـیسی بت ، وچونكی هژمارەكا نە یا كێم ژ ژنكێن مە نەشێن ل ڤان كتێبان بزڤڕن و ب دورسـتـی تـێ بـگـەهـن مە خواست كورتییەكی ژ ڤی بابەتی ب كوردی بنڤیسین وبدانینە بەر دەستێ خویشكێن خۆ یێن مـوسلمان دا ئەو مفای بۆ خۆ ژێ وەربگرن . (ئەڤ بابەتە دبنیاتدا (موحاضرەك) بوو مە ل سالا (1995) دکاسێتەکێ دا تومار کربوو ، و حەمد بو خودێ مفایەکێ باش ژێ هاتە دیتن )
ژن وداخوازكرنا علمێ شەرعی :
داخــوازكـرنـا عـلـمێ شەرعی تشتەكە ئیسلامێ ل سەر مرۆڤێ موسلمان فەركرییە چ ژن بـت چ مـێـر ؛ چـونكی مەخسەد ب زانینا علمێ شەرعی ئـەوە مـرۆڤ وی علمی د ژینا خۆ یا ڕۆژانە دا ب كار بینت ، وكانێ چاوا زەلام یێ ( موكەللەفە ) دینێ خۆ بزانت و د ژینا خۆ دا ب كار بینت ، هەر وەسا ژنا موسلمان ژی یا ( موكەللەفە ) ئەحكامێن دینێ خۆ بزانت ونیشا خویشكێن خۆ یێن نەزان ژی بدەت ، وئەو ب ڤێ واجـبـەكێ دینی ژ سەر خۆ ڕادكەت وچەندێ پشكدارییێ د بەلاڤكرنا شریعەتی دا دكەت . ومرۆڤ ئەگەر بەرێ خۆ بـدەتە لایێ ( تەكلیفی ) د شریعەتێ دا دێ بینت ئیسلامێ یەكسانییەكا تـمـام د ناڤبەرا ژن ومێری دا كرییە ، ونیشان ل سەر ڤێ چـەنـدێ ئایەتـا ( 195 ) یە ژ سوورەتا ( آل عمران ) ئەوا خودایێ مەزن تێدا ئەمر دكەت: فاستجاب لَهُم ربُّهم أنِّي لا أضيعُ عمَلَ عاملٍ منكم مِنْ ذكَرٍ أو أنثى بعضُكُم مِنْ بعضٍ ـ ئینا خودێ دوعا وان قەبویل كر و د بەرسڤا وان هات كو هندی ئەزم ئـەز كارێ كـەســەكــێ ژ هــەوە بەرزە ناكەم، چ یێ نێر بت چ یێ مێ، هوین د براینییا دینی وقەبویلكرنا كریاران وجزادانێ دا وەكی یەكن
مەعنا ژن ومێر هەردو د تـەكـلـیـفـێ و پـێ ڕابـوونا ب واجـبـاتـان دا وەكـی ئێكن ، لەو ژ هەر دووان دئێختە خواستـن ئەو خۆ د ئەحكامێن دینی دا شارەزا بكەن ، وئەحكامێن ژ هەمییان فەرتر بۆ ژنا موسلمان كو بزانت ـ وەكی مە گـۆتی ـ ئەحكامێن پاقژییێنە ( أحكام الطهارة ) .
ژن و ( تەكلیف ) :
د شریعەتی دا تەكلیفا ژنێ ژی وەكی یا زەلامی ب بالغبوونێ دەست پێ دكەت ، وهندی ژن یا بالغ نەبت ب كارئینانا ئەحكامێن شەرعی ل سەر وێ واجب نابت ، وپسیار ل ڤێرێ ئەڤەیە : ئەرێ بالغبوونا ژنێ كەنگی وچاوا دەست پێ دكەت ؟
بۆ بەرسڤ دێ بێژین : هنگی ژن بالغ دبت دەمێ ئەو بۆ جارا ئێكێ خوینێ دبینت ، ئەو خوینا پشتی هنگی ئەو هەیڤانە و ب ڕەنگەكێ عەدەتی دبینت . وچونكی هاتنا ڤێ خـویـنـێ تشتەكێ طەبیعییە ونە ژ بەر چو ئێش ونساخییانە ، وهەر هەیڤ دوبارە دبت ب عـەرەبـی دبـێـژنـە ڤی عەدەتی : ( العادة الشهریة ) و ژ بەر كو دەمێ ژن دكەفتە ڤی ژڤانی ئەو ژ كرنا نڤێژان دئێتە عەفیكرن كورد دبێژنە ڤی دەمی : دەمێ بێ نڤێژییێ .
وهێژای گـۆتنێیە كو بارا پتـر ژ دەیكان ئەڤرۆ ب هێجەتا هندێ كو شەرمە ئـەو ڤـێ سوحبەتێ د گەل كچا خۆ یا جحێل بكەت ئەو سەربۆڕا خۆ یا هەیڤانە د گەل ڤی عەدەتی ـ زێدە باری زانینێن خۆ د ڤی مەجالـی دا ـ بۆ وێ ناڤەگێرت لەو كچ دەمێ بۆ جارا ئێكێ خوینێ دبینت ودكەفتە ڤی عەدەتی حێبەتی دمینت ونزانت كانێ دێ چ كەت ، و ژ ئەنـجـامێ ڤێ نەزانینێ ئەو دێ كەفتە هژمارەكا خەلەتییێن وەسا یێن قوسویرییێ دئێخنە عیبادەتێ وێ .
چەند پسیارەك :
🌼ئەڤ خوینا ژن ب دیتنا وێ بالغ دبت چیە ؟ ویا چاوایە ؟ وكەنگی دئێتە دیتـن ؟ ودەمـێ دیـتـنـا وێ چەند ڤەدكێشت ؟
ئەڤە چەند پسیارەكێن فەرن دڤێت ژن یا پێ زانا بت ؛ دا نەكەفتە چو خەلەتییان ، و ل ڤێرێ ئەم ب كورتی بەرسڤێ ل سەر بدەین .
ل دۆر پـسـیـارا ئـێـكـێ : ئـەڤ خوینا ژن دبینت وپێ بالغ دبت چیە ؟ دێ بێژین :
( حەیض ) ـ وەكی مە گـۆتی ـ ئەو خوینە یان ژن ب ڕەنگەكێ طەبیعی دبینت ، یەعنی : هاتنا وێ خوینێ تشتەكێ سورشتییە ونە ژ بەر چو نساخییان یان بوونا بچویكییە ، وحـەتا ئەڤ خوینە بێتە هژمارتن ( خوینا عادەی ) دڤێت ( سەیەلان ) ـ وەكی ب عەرەبی دبـێـژن ـ تێدا هـەبـت ، یەعنی : دڤـێـت خـویـنـەكـا ڕۆن بت و ژ مالبچویكی بێت ودەركەڤتە ژ دەرڤە .
🌼و ل دۆر ڕەنگێ ڤێ خوینێ كانێ یێ چاوایە ؟
هەر چار مەزهەب ل وێ باوەرێنە كو ڕەنگێ عەدەتی یێ خوینا حـەیـچــێ یێ ڕەشە ، ودەلیلێ وان ل سەر ڤێ چەندێ ئەو حەدیسە دا یا ( فاطمە بـنـت أبی حـبـیـش ) ژ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ڤەدگوهێزت كو تێدا هاتییە : (إذا كان دم الحيض فإنه دم أسود يعرف فإذا كان ذلك فأمسكي عـن الصلاة فإذا كان الآخر فتوضئي وصلي) . ( ئەبوو داود و نەسائی ڤێ حەدیسێ ڤەدگوهێزن) یەعنی : ئەو خوین یا ڕەشە وژنك دنیاسن ونە وەكی هەر خوینەكا دییە ، و ژ بەر ڤێ حەدیسێ هندەك فقهزان دبێژن : ئەگەر خوین یا ڕەش نەبت نائێتە هژمارتن خوینا حەیچــێ ، بەلـێ یا دورست ئەوە ئەگەر خوین یا سۆر بت ئەو ژی خوینا عادەیە .
وخـوین ـ ئـەگـەر یا ڕەش یان یا سۆر نەبت ـ حەتا بێتە هژمارتن خوینا عادەی دڤێت ل ڕۆژێن عادەی بێتە دیتـن ، ژ خۆ ئەگەر ئەو نە ل ڕۆژێن عادەی بێتە دیتـن ئەو خوین یا عادەی نابت ، یەعنی : ئەگەر ژن خوینەكا زەر یان یا شێلی یان هەر ب هەر ڕەنگەكێ دی ژبلی ڕەشی وسۆری ببینت بەلـێ نە ل وان ڕۆژان یێن عادێ وێ هەیڤ لـێ دئێت ، ئەو خوین خوینا حەیچــێ نابت .
وچونكی بێهنەكا نـە یا طەبیعی ژ ڤێ خوینێ دئێت ئایەتا قورئانێ ناڤێ وێ كــرە ( أذی ) دەمــێ ئــەمـركری : (ويسألونك عن المحيض ، قل هو أذى .. ) [ البقرة: 222 ] وپەیڤا ( أذی ) د زمانێ عەرەبان دا بۆ نەخۆشی وئێشا سڤك دئێتە ب كارئینان .
🌼وئەگەر پسیار بێتە كرن : ئەرێ ژن كەنگی بۆ جارا ئێكێ ڤی عادەی دبینت ؟
د بەرسڤێ دا دێ بێژین : بارا پتـر ژ فقهزانان دبێژن : د ژییێ نەه سالـییێ دا حەتا سێزدە سالـییێ ـ ومەخسەد پێ سالێن قەمەرینە ـ كچ بۆ جارا ئێكێ عادەی دبینت ، وهـەر جارەكا كچەكا هێشتا نەبوویە نەهــ سال خوین دیت ، ئەو خوین خوینا عادەی نابت . ودڤێت ژ بیـر نەكەین كو سەقایێ وی جهێ كچ لـێ دژیت كارتێكرن ل سەر ڤێ مەسەلـێ هەیە ، جه ئەگەر یێ گەرم بت كچ زویتـر دگەهت ، دبت ل نەه سالـییێ بالغ ببت ، وئەگەر جه ژ لایێ سەقای ڤە یێ ناڤنجی بت وەكی دەڤەرێن مە كچ ل دۆرێن سێزدە سالـییێ بالغ دبت .
ویا زانایە كو ژن ئەگەر ب ناڤ سال ڤە چوو وپیـربوو ئەڤ عادە ل نك نامینت وئێدی ئەو خوینێ نابینت ، وئەڤ ژییە ئەوە یێ دبێژنێ : ( سن الیأس ـ ژییێ بێ هیڤیبوونێ ) ؛ چونكی ژن پشتی وی ژی ژ بچویكبوونێ بێ هیڤی دبت ، وئەڤ ژییە كەنگی دەست پێ دكەت ؟
هندەك زانا دبێژن : ل پێنجی سالـییێ ، وهندەكێن دی دبێژن : ل پێنجی وپێنج سالـییێ ، ودبت ل نك هندەك ژنكان ئەڤ ژییە پاشڤەتر بچت وحەتا نێزیكی حەفتێ سالـییێ بچت ، وهەر چاوا بت ئەگەر ژ پێنجی سالـییێ پێڤەتر ژنێ خوین نەدیت مەعنا وێ ئەوە ئەو ژ یا ژ عوزران كەفتی ، وهندی ئەو خوینێ ببینت ـ ئەگەر حەتا دویماهییا عەمرێ خۆ ژی ـ ئەو دێ ڤێ خوینێ حسێب كەت خوینا عادەی ؛ چونكی چو دەلیل نەهاتینە كو دویماهی بۆ عادەی هەیە ، وئەڤە مەسەلەكە ب عورف وعەدەتێ ژنێ ڤە هەیە .
🌼وپـسیارا دی ئەڤەیە : ئـەرێ ئـەڤ خوینە یا خودانا خۆ دئێختە بێ نڤێژییێ هەر جار هاتنا وێ چەند ڕۆژان ڤەدكێشت ؟
د بـەرسـڤـا ڤێ پسیارێ ژی دا چەند گـۆتنەك هەنە ، فقهزانێن شافعییان دبێژن : كێمتـرین دەم ژن خوینێ تێدا ببینت شەڤەك وڕۆژەكە ، ودرێژترین دەم پازدە ڕۆژن ، یەعنی : ئەگەر ژنێ ژ بیست وچار سەعەتان كێمتـر خوین دیت وخـویــن ڕاوەسـتـیا ئەو خـوین نە یا عادەیە ، وئەگەر ژ پازدە ڕۆژان پتـر دیت ژ ڕۆژا پازدێ پێهەل ژ عادەی نابت .. ئەڤە ل نك فقهزانێن شافعییان .
و ل نك زانایێن مەزهەبێ حەنەفی : كێمتـرین دەم سێ شەڤ سێ ڕۆژن ، ودرێژترین دەم دەه ڕۆژن .
وئیمام مالك دبێژت : چو توخویبدان بۆ كێمتـرین ودرێژترین دەمی بۆ عادەی نینن .
وفـقـهـزانێن مەزهەبێ حەنبەلـی دبێژن : د مەسەلا دەمێ عادەی دا دڤێت ئەم ل عورفێ ژنكان بزڤڕین ، كانێ عەدەتێ ژنكان ل وی جهی یێ چاوایە ؛ چونكی جه ژ جهی یێ فەرقە ، وهەر ژنكەك ب دەمێ عادێ خۆ پتـر یا زانایە .. وئەڤ بۆچوونە یا دورسـتـتـرە ؛ چونكی هەر ژنكەكێ عادێ خۆ یێ تایبەت هەیە ، وئەو دزانت كانێ هەر هەیڤ چەند ڕۆژان ئـەو خـویـنـێ دبینت ، وعادێ بارا پتـر ژ ژنكان شەش حەتا حەفت ڕۆژان ڤەدكێشت .
ونـیـشـانا خلاسبوونا عادەی ئەوە ڕەنگێ خوینێ ڤەببت حەتا سپی دبت ، هنگی عادە ب دویماهی دئێت وخۆشویشتـن ل سەر ژنێ واجب دبت ، وئەو دكەفتە د دەمێ پاقژییێ دا .
و ل دۆر دەمـێ پاقـژییـێ یێ كو دكەفتە ناڤبەرا دو عادان دا كانێ چەند ڕۆژە ؟
فقهزان دبێژن : پشتی ژن پاقـژ دبت دڤێت ژ پازدە ڕۆژان كێمتـر پاقـژ نەمینت ، فقهزانێن حەنبەلـییان تێ نەبن ئەو دبێژن : دڤێت ئەو سێزدە ڕۆژان وپتـر بـمـینت ، ڤێجا ئەگەر ژنەك ژ عادەی دەركەفت وبەری سێزدە ڕۆژ ـ یان پازدە ڕۆژ ل دویڤ بۆچوونا دی ـ د سـەر ڕا بـبـۆرن خـوینێ بـبـینت ، ئەو خوین خوینا حەیضــێ نابت ، بەلكی دێ حسێب بت ( ئستحاضه ) .
وئەگەر هات وژنەكێ د ناڤبەرا ڕۆژێن عادێ خۆ دا دەمەكێ پاقژییێ دیت ، ئەو دەم ژی ل نك فقهزانێن شافعی وحەنەفییان ژ عادەی دئێتە هژمارتن ، بۆ نـمـوونە : ئەگەر عادێ ژنكەكێ حەفت ڕۆژ بن ، سێ ڕۆژان خوینێ ببینت وڕۆژا چارێ وپـێـنـجـێ وشەشێ چو خوینێ نەبینت ، وڕۆژا حەفتێ خوینێ ببینتەڤە ، ئەو هەر سێ ڕۆژێن وێ خوین تێدا نەدیتی ژ عادەی حسێب دبن ، وئەگەر وێ نەزانی كانێ بەری ڕۆژا حەفتێ دێ خوینێ بینتەڤە یان نە ، ئەو دێ سەرێ خۆ شووت و ( چوونا نڤینێ ـ جـمـاع ) تێ نەبت هەر تشتەكێ بۆ ژنكا پاقژ دورست بت بۆ وێ ژی دورستە ، ژ خۆ ئەگەر بەری ڕۆژا حەفتێ وێ خوین دیتەڤە هنگی ئەو دەمێ پاقژییێ یێ وێ دیتی دێ ژ عادەی حسێب بت ، وئەو نڤێژ وڕۆژییێن وێ كرین وگرتـیـن بۆ وێ حسێب نابن .
و ل نـك فـقـهـزانـێـن مالكی وحەنبەلـییان : ئەو دەمێ پاقژییێ یێ دكەفتە د ناڤبەرا ڕۆژێن عادەی دا ژ عادەی نائێتە هژمارتن ، لەو دڤێن ژن خۆ بشووت ووەكی ژنكا پاقژ عیبادەتی بكەت ، وئەگەر هات وبەری ڕۆژێن عادێ وێ یێن عەدەتی ب دویماهی بێن وێ خوین دیتەڤە ئەو خوین دێ حسێب بت خوینا عادەی ، وئەو ڕۆژی ونڤێژێن وێ ل وان ڕۆژێن پاقژییێ گرتیـن وكرین دێ ددورست بن .
عادە .. ودوو ڕەنگێن ژنكان :
ژ لایێ ( تەنظیما ) عادێ ژنكێ ڤە ژن ئێك ژ دووانە :
1 - یان عادێ وێ یێ ( تەنظیمكری ) یە وئەو دزانت هەر هەیڤ ئەو هندە ڕۆژان خـویــنــێ دبـیـنـت پاشی پاقژ دبت ، وئەڤە ئەوە یا ب عەرەبی دبێژنێ : ( المعتادة ) .
2 – یــان ژی عـادێ وێ نــە یێ ( تـەنـظیـمكری ) یە ، هـەر هەیڤ ب ڕەنگەكییە وكێم وزێدەیی ب ڕەنگەكێ نـە یێ ڕێك وپێك دكـەڤـنێ ، وئەڤە ئەوە یا ب عەرەبی دبێژنێ : ( المتحیرة ) .
وهـەر ئـێـك ژ ڤان ئـەحكامێن خــۆ یــێــن تایبەت هەنە ، ل ڤێرێ ئەم دێ ب بەرفرەهی ل سەر ئاخڤیـن .
أ – ژنكا ( موعتاد ) :
ژنكا ( موعتاد ) ـ وەكی مە گـۆتی ـ ئەوە یا دزانت هەر هەیڤ چەند ڕۆژان عادێ وێ ڤـەدكـێـشت ؛ چونكی وێ هەمی هەیڤان عادەكێ ب ڕێك وپێك هەیە ، وئەڤ ژنكە دبت ئەو بت یان خوینا عادەی ژ خوینا دی جودا بكەت وهنگی دبێژنێ : ( المعتادہ الممیزة) ودبت ئەو نەبت یا خوینا عادەی ژ خوینا دی جودا بكەت دبێژنێ : ( المعتادة غـیـر الممیزة ) ، ودبت هندەك جاران ( خەلەل ) بكەفتە عادێ ڤێ ژنكا ( موعتاد ) ژی ، ووەكی هەمی هەیڤان نەبت ، وئەو خەلەل ئێك ژ سێ حالەتان بت :
1- یان ئەو ژ ڕۆژێن خۆ یێن عەدەتی پـتـر خوینێ ببینت .
2 – یان ئەو ژ ڕۆژێن خۆ كێمتـر خوینێ ببینت .
3 – یان پشتی عادێ وێ خلاس دبت ئەو خوینێ ببینتەڤە .
•پشكا ئێكێ :
ئەگەر عادێ ژنكەكێ شەش ڕۆژ بن ، ووەسا چێ ببت جارەكێ ژ شەش ڕۆژان پتـر ئەو خوینێ ببینت ، بەلـێ ب وی شەرتی ئەو ڕۆژێن ئەو خوینێ تێدا دبینت هەمی ژ درێژترین دەمێ عادەی درێژتر لـێ نەئێن (بوری دگەل مە کو درێژترین دەمێ عادەی لنك هندەك فقهزانان دەهـــ روژن ، و لنك هندەکان پازدە روژن ) ، ل نك هەمی فقهزانان ئەو ڕۆژ هەمی ژ عادەی حسێب دبن . وئەگەر ژ درێژترین دەمێ عادەی درێژتر لـێ هات ، یەعنی : ژ دەهــ ڕۆژان یان پازدە ڕۆژان پتـر وێ خوین دیت ، ئەڤە دێ ئێك ژ دووان بت :
ـ ئەگەر وێ خوینا عادەی ژ یا دی جودا كر ، ڕۆژێن ئەو خوینا عادەی دبینت دێ حسێب بن ( حەیض ) ، وڕۆژێن دی دێ حسێب بن ( ئستحاضة) .
ـ ئەگەر وێ خوینا عادەی ویا دی ژێك جودا نەكر ، ئەو ڕۆژێن خۆ یێن عەدەتی دێ حسێب كەت ( حەیض ) ویێن دی دێ بنە ( ئستحاضة ) .
•پشكا دووێ :
ئەگەر ژنكەكا ( موعتاد ) كەفتە عادەی وجارەكێ بەری ڕۆژێن وێ تـمـام بن ئەو پاقژ ببت ، یەعنی : هەر جار ئەو شەش ڕۆژان خوینێ ببینت وجارەكێ سێ ڕۆژان ب تنێ ئەو خـوینێ ببینت .. ( ئەڤ مەسەلە بەری نوكە مە ئاخفتـن ل دۆر كرییە ل بـن ناڤبـڕا چەند پسیارەك ، لەو ئەم ل ڤێرێ دوبارە ناكەینەڤە ) .
•پشكا سییێ :
ئەگەر ژنكەكا ( موعتاد ) كەفتە عادەی وعادێ وێ وەكی هەر جار بوو ، پاشی پشتی پاقژ بووی وبەری دەمێ پاقژییا وێ یێ عەدەتی خلاس بووی جارەكا دی وێ خوین دیت ، وئەو خوینا عادەی ویا دی ژێك جودا بكەت :
ـ ئەگەر وێ زانی ئەڤ خوینە خوینا عادەیە هنگی ئەو دێ وێ حسێب كەت عادە ، وئەگەر وەكی خوینا عادەی نەبت دێ حسێب كەت ( ئستحاضة ) .
ـ وئەگەر وێ خوینا عادەی ویا دی ب ڕەنگی ژێك جودا نەكر ، ئەو خوینا وێ دیتییەڤە دێ حسێب بت عـادە حـەتـا دگەهتە درێژترین دەمێ عادەی ( كو دەهـ ڕۆژن ل نك هـنـدەكـان ، وپـازدە ڕۆژن ل نـك هـنـدەكێن دی ، وحسێب دێ ژ ڕۆژا ئێكێ یا عادێ وێ بت ) وئـەو دەمێ پاقژییێ یێ كەفتییە داناڤبەرێ دا دێ ژ عادەی ئێتە هژمارتن .
ـ وئەگەر عادێ وێ خلاس وچەند ڕۆژەكان پاقژ بوو وعادێ وێ د گەل ڕۆژێن پاقژییێ وحەتا ڕۆژا خوین تێدا دیتییەڤە ژ درێژترین دەمێ عادەی ( كو دەهــ ڕۆژن یان پـازدە ڕۆژن ) درێژتر لـێ هات ، وئەو ڕۆژێن ئەو تێدا پاقژ بووی ژ سێزدە ڕۆژان ( یان ژ پـازدە ڕۆژان ل دویڤ گۆتنەكێ ) كێمتـر بن ئەو خوینا ئەو دبینت حسێب نابت عادە ، وئەگەر دەمێ پاقژییێ ژ سێزدە ( یان پازدە ڕۆژان ) كێمتـر نەبت ، ودیتنا وێ بۆ خوینێ ژ كێمتـرین دەمێ عادەی ( ئەوێ بەری نوكە مە گـۆتی كانێ چەندە ) كێمتـر نەبت دێ حسێب بت عادە ، وئەگەر كێمتـر بت دێ حسێب بت ( ئستحاضة ) .
ب – ژنكا ( موتەحەیـیـرە ) :
وئەڤە ئەو ژنكە یا عادێ وێ نە یێ ( تەنظیمكری ) بت ، یەعنی : عادێ وێ هەر هەیڤەكێ ب ڕەنگەكییە وكێم وزێدەیی ب ڕەنگەكێ نـە یێ ڕێك وپێك دكـەڤـنێ ، وئەڤە ئێك ژ دووانە :
ـ یان دشـێـت جــوداهــییـێ بـێـخـتـە ناڤبەرا خوینا عادەی وخوینا دی ، چ ب ڕەنگی بت ، چ ب بێنێ ، وهنگی وێ چو گرفتاری نابن .
ـ یان ژی نەشێت خوینا عادەی ژ خوینا دی جودا بكەت ، وئەڤەیە یا كو حێبەتی ڕادوەستت ونزانت دێ چ كەت ، لەو وێ هەوجەیی ب ئاشكەراكرنا هندەك ئەحكامان هەیە ، و ل ڤێرێ ئەم دێ ب كورتی ئەحكامێن وێ بەرچاڤ كەین .
▫ـ ئەگەر ڤێ ژنێ بۆ دەمەكێ كێمتـر ژ كێمتـرینێ دەمێ عادەی ( بەری نوکە مە بەحسێ کێمترین و درێژترین دەمێ عادەی کربوو و گوتنێن فقهزانان ل دور ڤێ مەسەلێ ڤەگێرابوون ) خوین دیت ، ئەو خوین حسێب نابت خوینا عادەی ، بەلكی خوینا ( ئستحاضــێ ) یە ، وحوكمێ وێ دێ حوكمێ ژنكا ( موستەحاضة ) بت .
ـ وئەگەر ئەو دەمێ ژن خوینێ لـێ دبینت دەمەكێ ناڤنجی بت د ناڤبەرا كێمتـرین ودرێژترین دەمـێ عادەی دا ، وئــەو هـنـد مابتە پاقژ هندی هەر جار د ناڤبەرا دو عادان دا دمینت ، ئەو خوین دێ خوینا عادەی بت .
ـ وئەگەر وێ بۆ دەمەكێ پتـر ژ درێژترینێ دەمێ عادەی خوین دیت ، شەش حـەفــت ڕۆژێن ئێكێ ئەو دێ حسێب كەت عادە وڕۆژێن دی دێ حسێب بن ( ئستحاضة ) وەكی هندەك فقهزان دبێژن ، وهندەكێن دی دبێژن : پازدە ڕۆژ دێ حسێب بن عادە ، ویێن دی دێ ( ئستحاضة ) بن .
وئەڤ ژنا ( موتەحـیـیـر ) ئەگەر پاقژ بوو پاشی پشتی دەمەكێ كێمتـر ژ وی دەمێ هەر جار دكـەفـتـە د ناڤبەرا دو عادان دا خـویــن دیــتــەڤــە ، ئــەو خـوین دێ حسێب بت ( ئستحاضة ) ، وئەگەر ئەو دەمێ ئەو تێدا پاقژ بووی هند تێ هەبت هندی دەمێ هەر جار دكەفتە د ناڤبەرا دو عادان دا ، ئەو دێ حسێب بت خوینا عادەی ، وئێك ژ ڤان هەر سێ حالەتێن بۆری دێ ل سەر ئێنە ب جهئینان .
ئەحكامێن خودانا عادەی :
شـریعەتێ ئیسلامێ هندەك ئەحكامێن تایبەت بۆ وێ ژنێ داناینە ئەوا دكەفتە د بێ نڤێژییێ دا ، وتشتەكێ فەرە ل سەر ژنا موسلمان كو ئەو خۆ د ڤان ئەحكامان دا شارەزا بكەت ؛ دا عیبادەتێ وێ یێ دورست بت ، ڤێجا ژ وان ئەحكامان :
1- یێن پەیوەندی ب كرنا نـڤـێـژێ ڤە هەین : حەرامە بۆ ژنا خودان عادە نڤێژێ بكەت ، وپشتی ئەو پاقژ ژی دبت ئەو ڤان نڤێژان قەزا ناكەت ، وئەڤە رەحـمـەكە خودێ ب ژنێ بری وبار سڤككرنەكە بۆ وێ .
ومەسەلەكا گرنگ هەیە گەلەك ژن هەنە خەمسارییێ تێدا دكەن لەو پێتڤییە ل ڤێرێ ئیشارەتێ بدەینێ : دەمێ ژن ژ بێ نڤێژییێ خلاس دبت ( ژ عادەی یان ژ چلكان ) دڤێت ئێكسەر خۆ بشووت ودەست ب كرنا نڤێژان بكەت ، وئەو دەمێ ژن تێدا پاقژ دبـت ئـەو نـڤـێـژا د وی دەمـی دا دئـێـتـە كرن ل سەر وێ واجب دبت ، ئەگەر هات وئـەو ڤـێـڕا گـەهـشـت خۆ بشووت وركاعەتا ئێكێ ژ وێ نڤێژێ بكەت ، لەو دڤێت ئەو ژ قەستا خۆ موژیل نەكەت حەتا دەمێ وێ نڤێژێ دچت ، ئەگەر وێ خۆ موژیل كر حەتا دەمێ وێ نڤێژێ دچت دڤێت ئەو وێ نڤێژێ قەزا بكەت .. گەلەك جاران ژنەك د ناڤبەرا دو بانگان دا دێ پاقژ بت بەلـێ خۆ ناشووت حەتا بانگێ دی ددەت ، وهزر دكەت ئەو نڤێژا بەری ئەو خۆ بشووت ل سەر نینە ، وئەو ب خۆ نە وەسایە ئەو نڤێژ ژی ل سەر وێ واجـب دبـت ؛ چـونـكی ب ( موجەررەد ) پاقژبوونێ ، ( نە كو ب خۆشویشتنێ ) نڤێژ ل سەر ژنێ واجب دبنەڤە .
2- یێن پەیوەندی ب ڕۆژییێ ڤە هەین : گرتنا ڕۆژییێ ژی بۆ ژنا بێ نڤێژ كارەكێ حەرامە ، بەلـێ جوداهی د ناڤبەرا نڤێژێ وڕۆژییێ دا ئەڤەیە : ئەگەر ژن پاقژ بوو نڤێژێن بۆری قەزا ناكەت ، بەلـێ دڤێت ئەو وان ڕۆژییان قەزا بكەت یێن وێ خوارین .
وئەو ڕۆژا دورست بت ژن تێدا یا ب ڕۆژی بت دڤێت هەر ژ بانگێ سپێدێ حەتا یێ مەغرەب یا پاقژ بت ، یەعنی : ئەگەر بۆ دەلیڤەیەكا كورت ژی پشتی بانگێ سپێدێ ئەو خوینێ ببینت ، یان بەری بانگێ مەغرەب ب دەلیڤەیەكا كورت ، ئەو ڕۆژی دێ كەڤت ودڤێت ئەو وێ قەزا بكەت ، بۆ نـمـوونە : ئەگەر ژنەكێ ئنیەتا ڕۆژییێ ئینا وسپێدە بوو وپشتی هنگی ب بیست خەبەرەكا ـ بەری نڤێژا خۆ یا سپێدێ بكەت ـ ئەو كەفتە عادەی چێ نابت ئەو وێ ڕۆژێ یا ب ڕۆژی بت ( و ئەگەر ئەو گەهشت بت نڤێژێ بکەت و و ژ خەمساری نەکربت دڤێت ئەو ــ پشتی پاقژ دبت ــ نڤێژا وێ سپێدەیێ قەزا بکەت ) ، وئــەگــەر وێ ڕۆژییا خــۆ گــرت وبـــەری مـەغرەب ب دەمەكێ كورت وێ خوین دیت ، ئەو ڕۆژی دێ كەڤت ودڤێت پشتی هنگی قەزا بكەت .
وئەو ڕۆژییێن ژن ژ بەر عادەی دخۆت ـ ژ ڕۆژییێن رەمەزانێ ـ وێ حەقێ هەی پشتی رەمەزانێ وحەتا رەمەزانا سالا دی دئێت ئەو قەزا بكەت ، یەعنی : شــەرت نینە ئـەو پـشـتـی رەمەزانێ ئێكسەر وان قەزا بكەت .. بەلـێ ئەگەر وێ ـ ژ قەستا ـ ڕۆژییێن خۆ قەزا نەكرن حەتا رەمەزانا دی ب سەر دا دئێت ، هنگی ئەو دێ یا گونەهكار بت ، وپشتی وێ رەمەزانێ دڤێت ئەو هەر وان ڕۆژییان قەزا بكەت ، وهندەك فقهزان دبێژن : د گەل قەزاكرنێ دڤێت ئەو كفارەتێ ژی بدەت ( پێش هەر ڕۆژەكێ ڤە خوارنێ بدەتە كەسەكێ پێتڤی ) ، بەلـێ مەسەلا دانا كفارەتێ چو دەلیل ل سەر نینن .
3- یـێـن پـەیـوەندی ب كرنا حەجێ ڤە هەین : ژنێ ئەگەر قەستا حەجێ كر وكەفتە د عادەی دا ، هەمی ئەحكامێن حەجێ ئەو دێ ب جه ئینت ب تنێ طەواف تێ نەبت ؛ چونكی طەواف د موكەفتێ ڤە دئێتە كرن ، وبۆ ژنا بێ نڤێژ دورست نینە بچتە د چو مزگەفتان ڤە .
4- پەیوەندییا جنسی د ناڤبەرا ژن ومێران دا : ئەڤە ژی كارەكێ حەرامە ، وپەیوەندییا تـمـام چــێ نابـت ، وەكی د قورئانێ ب خۆ دا هاتی ، وئەگەر ژن ژ عادەی خلاس بوو دڤێت ئەو سەرێ خۆ بشووت پاشی دێ بۆ وێ دورست بت پەیوەندییا جنسی د گەل زەلامی بكەت ، وئەگەر ئاڤ نەبوو ئەو خۆ پێ بشووت ، یان ژی ئاڤ هەبوو بەلـێ ژ بەر نەخۆشییەكێ نەشیا ب كار بینت هنگی ئەو دێ ( تەیەمـمـومێ ) گرت ودێ بۆ زەلامی حەلال بت .
5- خواندن ودەستكرنا قورئانێ : ل دۆر خواندن ودەستكرنا قورئانێ بۆ ژنا خودان عادە ـ ویا چلكدار ژی ـ زانایان دو بۆچوون هەنە :
یا ئێكێ : چێ نابت بۆ وێ ئەو قورئانێ بـخـوینت یان دەست بكەتێ .
یا دووێ : دورستە بۆ وێ ئەو قورئانێ بـخـوینت ودەست بكەتێ ژی ، وئەڤ بۆچوونە دورستـتـرە ؛ چونكی چو دەلیلێن دورست ل سەر نەدورستییێ نینن .
وئـەگـەر ئەو قورئانێ بـخـوینت بێی دەست بكەتێ ، گەلەك زانا دبێژن : ئەڤ چەندە یا دورستە .
6- مانا د مزگەفتێ ڤە : چێ نابت ، بەلـێ ئەگەر هات وتێ بۆری بێی لـێ ڕاوەستت ئەڤە چێ دبت .
7- حوكمێ ڤێ خوینێ : خوینا عادەی ـ ویا چلكان ژی ـ یا پیس وبێ نـڤـێـژە ، ئەگەر ما ب جلكی ڤە ، چ كێم بت چ گەلەك بت ، دڤێت ئەو جلك ژێ بێتە شویشتـن ، و ل ڤێرێ دڤێت بێژین : هندەك ژن هەنە هزر دكەن چی گاڤا ئەو ژ عادەی دەركەفتـن دڤێت ئەو وی جلكێ ل بەر خۆ بشوون ، ئەگەر خۆ یێ پاقژ ژی بت ، ئەڤ هزرە یا خەلەتە وزەحمەتەكا بێ مەعنایە ئەو بۆ خۆ چێ دكەن .
8- بەردانا ژنـكـێ د دەمـێ عادەی وچـلـكـان دا : كـارەكـێ خەلەتە وهەر چەندە ژن ژ زەلامـی دچـت ژی بەلـێ زەلام ب ڤی كاری گونەهكار دبت ، ودبێژنە ڤی ڕەنگێ بەردانێ : ( الطلاق البدعی ) ، وزەلامی ئەگەر بڤێت ژنا خۆ بەردەت دڤێت خۆ لـێ بگرت حەتا پاقژ دبت وبەری بچتە نك ژ نوی بەردەت .
ئستحاضة وئەحكامێن وێ :
ئستحاضة ئـەوە : ژ بـەر نساخییەكێ ژن نە ل دەمێ عادێ خۆ یێ هەیڤانە ، ونە ل دەمـێ چلكدارییێ ، بەردەوام خوینێ ببینت ، وپتـرین جاران ڕەنگێ ڤێ خوینێ یێ ب سەر زەری ڤەیە ، وبێ ئێشان وسوژین دئێت .
ودیتنا ڤێ خوینێ چو پەیوەندی ب عەمری ڤە نینە ، یەعنی : دبت كچ بەری بالغبوونێ ڤێ خوینێ ببت ، ودبت ئەو پیـرەژنا ژ عادان خلاس بووی ژی ببینت .
بۆ ڤێ ژنێ ژی هندەك ئەحكامێن تایبەت د شریعەتی دا هەنە دڤێت ئەو یا پێ ئاگەهدار بت ، ژ وان ئەحكامان :
1- حوكمێ ڤێ ژنكێ حوكمێ ژنكا پاقژە ، ومەتەلا وێ وەكی مەتەلا وی مرۆڤییە یێ دەسنڤێژا زراڤ خۆ تێ نەگرت .
2- ئەو تشتێن بۆ ژنكا دعادەی دا د حەرام ، وەكی نڤێژێ وڕۆژییێ .. وهتد ، بۆ ڤێ ژنكێ د حەرام نینن ، لەو ئەو دێ نڤێژێن خۆ دورست كەت وڕۆژییێن خۆ ژی گرت .
3- بۆ هەر نڤێژەكا فەرض دێ دەسنڤێژەكێ شووت ، ودڤێت ئەو هنگی دەسنڤێژێ بشووت دەمێ ڕادبتە نڤێژێ .
4- دورستە بۆ زەلامێ وێ پەیوەندییا جنسی د گەل بكەت .
ئستحاضة .. وسێ ڕەنگێن ژنكان :
ژنا ( موستەحاضة ) ئێك ژ سێیانە :
یا ئێكێ : دبت ژنەك هەبت عادێ وێ یێ ( تەنظیمكری ) بت ، وهەر هەیڤ ئەو چەند ڕۆژەكێن دەسنیشانكری خوینێ ببینت ، پاشی وەسا چێ ببت هەیڤەكێ ئەو هندەك ڕۆژێن زێدەتر ژ هەر جار خوینێ ببینت ، ئەڤ ڕۆژێن زێدە دێ حسێب بن ئستحاضە ، لەو ئەڤ ژنە دڤێت پشتی خلاسبوونا عادێ وێ یێ هەیڤانە سەرێ خۆ بشووت و ژ وێرێ وێڤە دەست ب كرنا نڤێژێ وگرتنا ڕۆژییان بكەت ، وپشتی هنگی ئەگەر خوینا ئستحاضـێ ڕاوەستیا ئەو سەرێ خۆ ناشووتەڤە ..
یا دووێ : ئەگەر وێ بەردەوام خوین دیت ونەزانی ڕۆژێن وێ یێن عادەی چەندن ؛ چـونكی وێ چو عادێن دەسنیشانكری نینن ، بەلـێ ب ڕەنگێ خوینێ شیا ( حەیض ) ێ و ( ئـسـتـحـاض ) ێ ژێك جودا بكەت ، هنگی وێ چو گـرفـتـاری نابن ؛ چونكی ئەو دێ ل دویڤ زانینا خۆ هەردو حالەتان ژێك نیاست .
یا سییێ : وەكی یا دووێیە خوینێ بەردەوام دبینت وچو عادێن دەسنیشانكری نینن ، و ب ڕەنگێ خوینێ ژی ئەو ( حەیض ) ێ و ( ئستحاض ) ێ ژێك جودا ناكـەت ، ئـەڤـە دێ ب عادێ ژنكان یێ بەلاڤـتـر كو شەش حەفت ڕۆژن ، یان ژی دێ ل دویڤ عادێ مرۆڤەكا خۆ یا نێزیك وەكی دەیكێ یان خویشكێ یان خالەتێ چت ، وئەو ڕۆژێن زێدە ژ ڤێ هژمارێ دێ حسێب بن ئستحاضه .
چلكداری ( النفاس ) :
ژنا چلكدار ئەوە یا ل دەمێ بچویكبوونێ وپشتی هنگی خوینێ دبینت ، وهەر چەندە ئەم ب كوردی دبێژینە ڤی حالەتی : چلك ؛ چونكی پتـرییا ژنكان چل ڕۆژان خوینێ دبینن ، بەلـێ شەرت نینە ژن چل ڕۆژان خوینێ ببینت ، وئەحكامێن ژنكا چلكدار یێن كو نوكە دێ ئیشارەت دەینێ ب دیتنا خوینێ ڤە دگرێداینە نەكو ب چل ڕۆژان ڤە وەكی هندەك هزر دكەن .
ژنێ گاڤا بچویك بوو وخوین دیت دێ یا چلكدار بت ، وئیسلامێ هندەك حوكمێن تایبەت بۆ ڤان ڕەنگە ژنان داناینە ، پێتڤییە ل سەر ژنێ یا پێ ئاگەهدار بت ، ودا ئاخفتنا مە یا ئاشكەرا بت ئەم دێ ڤێ مەسەلـێ ل سەر چەند خالەكان لێكڤە كەین :
1- شــەرت نینە چـلـك چــل ڕۆژ بـن ، وچی گاڤا خوین ڕاوەستیا چلك ب دویـمـاهــی دئـێـن وژن پاقـژ دبت ، لەو دڤێت ئەو خۆ بشۆت وعیبادەتی ب دورستی بكەت .
2- ژنا چلكدار ئەگەر ژ چل ڕۆژان زێدەتر خوین دیت ، دێ بەرێ خۆ دەتە وان ڕۆژێن ژ چلان دزێدەتر ئـەگـەر ئـەو ڕۆژ ئەوبـن یێن هەر جار عادێ وێ تێدا دهات ئەو ڕۆژ دێ حسێب بن ژ عادەی ، ئەگەر نە ئەو ڕۆژ بن ، ژ ڕۆژا چلێ وێڤەتر دێ حسێب بن ئستحاضه .
3- ژنا چلكدار ئەگەر پاقژ بوو پاشی خوین دیتەڤە دێ بەرێ خۆ دەتێ ئەگەر هژمارا وان ڕۆژێن ئەو تێدا پاقژ بووی گەهشتبنە پازدە ڕۆژان ، خوینا ئەو ژ نوی دبینت دێ حـسـێب بت خوینا عادەی ، ژ خۆ ئەگەر ئەو ڕۆژ ژ پازدە ڕۆژان دكێمتـر بن خوینا ئەو ژ نـوی دبـیـنـت ژی دێ حـسـێـب خوینا چلكان ، وئەو ڕۆژێن ئەو تێدا پاقژ بووی ژی ژ چلكان حسێب دبن .. ئـەڤـە ب وی شـەرتـی ئـەگـەر ئەڤ پاقژی وخوین دیتنە بكەفتە د چل ڕۆژان دا .
4- ئەگەر ژنكێ ب ڕێكا ( عەمەلـییێ ) بچویك بوو ، یەعنی : دختۆران زكێ وێ ڤەكر وبچویك ژێ ئینادەر ، ووێ وەكی ژنكا چلكدار خوین نەدیت ، چلك بۆ وێ حسێب نابت ، وحسێبا وێ دێ حسێبا مرۆڤێ بریندار بت .
5- ژنێ ئەگەر بچویك ژ بەر چوو ووێ خوین دیت دێ بەرێ خۆ دەتێ ئەگەر تشتێ ژ بەر چووی ڕەنگێ مرۆڤان گرت بت ، ئەو خوینا پشتی هنگی ئەو دبینت دێ خوینا چلكان بت ، وئەگەر تشتێ ژ بەر چووی هێشتا خولكێ مرۆڤان نەگرت بت ( خوینەكا هشك بت یان پارچەیەكا گـۆشتی بت ) ، دێ بەرێ خۆ دەتێ ئەگەر ئەو ڕۆ ئەوبن یێن هـەر جار ئەو تێدا دكەفتە عادەی ، ئەو خوین دێ خوینا عادەی بت ، ئـەگـەر نـە ئەو ڕۆژ بن ، ئەو خوین دێ حسێب بت ئستحاضە .
6- ئەو ئەحكامێن فقهی یێن بەری نوكە بۆ خودانا عادەی مە گـۆتـیـن ژنا چلكدار ژی یا تێدا پشكدارە .
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
ئەو ژێدەرێن مفا ژێ هاتییە دیتـن بۆ نڤیسینا ڤی بابەتی:
1- جداول أحكام الطهارة للنساء ، الدكتور طارق السويدان ، چاپا ئێکێ یا سالا 1414 کوچی 1994 زايينى .
2- الطهارة عند المرأة ، جاسم بن محمد الياسين ، چاپا پێنجێ یا سالا 1409 کوچی 1989 زايينى .
3- فتاوى العلماء للنساء ، عبد العزيز بن باز ومحمد صالح بن العثيمين ، چاپا سالا 1991 زايينى .
4- فقه السنة ، سيد سابق ، چاپا سالا 1416 کوچی 1995 زايينى .
5- فقه المرأة المسلمة ، الدكتور محمد الصادق عفيفي ، چاپا ئێکێ یا سالا 1406 کوچی 1986 زايينى .
6- المفصل في أحكام المرأة والبيت المسلم ، الدكتور عبد الكريم زيدان ، چاپا دووێ یا سالا 1415 کوچی 1994 زايينى .
