خهلیفێ چارێ عهلییێ كوڕێ ئهبوو طالبى
ڤێ جارێ قهستا دیوانا شههیدهكێ دی دێ كهین.. شههیدێ بابێ شههیدان: عهلییێ كوڕێ ئهبوو طالبێ هاشمی یێ قورهیشی..
شێرێ خودێ و پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- بابێ حهسهنی، عهلی كوڕێ ئهبوو طالبێ مامێ پێغهمبهرییه، و ئهبوو طالب ناڤێ وی یێ دورست (عبد مناف) بوو، و ئهبوو طالب كــوڕێ عهبدلموططهلبێ كوڕێ هاشمییه.. و دهمێ مه بهحسێ حهمزهی كــری ئهم چهندهكێ ل دۆر عهیالـێ عهبدلموططهلبی ئاخفت بووین.
دهیكا وی فاطمایا كچا ئهسهدێ كوڕێ هاشمییه، یهعنی: دهیكا وی دۆتماما بابێ وی بوو، چونك ئهسهد و عهبدلموططهلب برایێن ئێك بوون.
بابێ وی ئهبوو طالب و عهبدللاهێ بابێ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- برایێن ئێك یێن دهیبابی بوون، لهو دهمێ عهبدلموططهلب كهفتییه بهر مرنێ نهڤییێ خۆ یێ ئێتیم موحهممهدێ كوڕێ عهبدللاهی -سلاڤ لێ بن- ئهوێ ژییێ وی هنگی ههشت سال، ئێمانهتی كوڕێ خۆ ئهبوو طالبی كر، و ئهبوو طالبی حهتا ڕۆژا دویماهییێ ژ ژییێ خۆ ئێمانهتێ خۆ ب دورستی پاراست.
ل ههشت سالییێ پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- بۆ مالا ئهبوو طالبی هاته ڤهگوهاستن، و ل وێرێ هاته ب خودانكرن.. ئهبوو طالبی و ژنكا وی فاطمایێ نههێلا پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- ب نهخۆشییا ئێتیمییێ بحهسیێت و ههمی جاران وان ژ عهیالـێ خۆ پتر چاڤێ خۆ ددا وی. ژ بهر ڤێ قهنجییا وان دهمێ پێغهمبهر مهزن بووی و بوویه خودان ژن و مال ڤیا قهنجییا مامێ خۆ حهمزهی و عهبباسی: حالـێ ئهبوو طالبی یێ نهخۆشه و عهیالهكێ بۆش وی یێ ههی ئهگهر ههر ئێك ژ مه كوڕهكێ وی ببهته نك خۆ و هاری وى ب خودان بكهت. وان گۆت: تو ڕاست دبێژی( ).
ئهبوو طالبی چار كوڕ و دو كچ ههبوون: طالب و عهقیل و جهعفهر و عهلی، و فاختا ئهوا دگۆتنێ: (أم هانیء)، و جومانه.
هێشتا عهلی یێ بچویك -ل دویڤ ڤێ ریوایهتێ- چوو د مالا پێغهمبهری دا -سلاڤ لێ بن- و ل نك وی و خــهدیجایێ هــاتــه ب خودانكرن و بوو ئێك ژ كهسێن مالا وان.. و ل سهر دهستێ ڤان ههردو مرۆڤێن مهزن، عهلی هاته پهروهردهكرن.
گاڤا پێغهمبهرینی بۆ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- هاتی ژییێ عهلی ل دۆرێن دههـ سالییێ بوو، و ههر ژ دهستپێكێ عهلی باوهری پێ ئینا، و ئهو دئێته هژمارتن ئێكهمین كهس موسلمان بووی ژ زارۆك و جحێلان، و ژ بهر كو وی بهری هنگی صهنهم نهپهرێسی بوون و سهرێ خۆ بۆ چو خوداوهندێن ژ قهستا نهچهماندبوو، یا بوویه عهدهت پشتی ناڤێ وی دئێته گۆتن: (كرم الله وجهه) یهعنى: خودێ دێمێ وی ب قهدر ئێخستییه.
بابێ عهلی (ئهبوو طالب) ل سهر كوفرێ مربوو، بهلـێ دهیكا وی فاطما موسلمان بووبوو، و د گهل كوڕێ خۆ یێ بچویكتر عهلی مشهخت بووبوو مهدینێ و ل مالا وی بوو حهتا مری، و مرنا وێ بهری مرنا پێغهمبهری بوو -سلاڤ لێ بن-. و دبێژن: دهمێ ئهو مری پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- كراسهكێ خۆ ل شوینا كفنی كره بهر و نڤێژ ل سهر كر و د گهل چوو د قهبرێ وێ دا، و دوعا بۆ كرن و چاڤێن وی رۆندك دباراندن.. هندهكان گۆتێ:
- ئهی پێغهمبهرێ خودێ، مه نهدیتییه ئهوا ته بۆ ڤێ كری ته بۆ ئێكێ دی كربت؟
پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆتێ: ئهبوو طالب تێ نهبت كهس وهكی ڤێ بۆ من یێ باش نــهبــوو، من كراسێ خۆ كره بـهر وێ دا جلكێن بهحهشتێ ل بهر بێنهكرن، و ئهز چوومه د قهبرێ وێ دا؛ دا عهزابا قهبری ل سهر وێ بێته سڤككرن.
عهلی ژ ههمی صهحابییان پتر یێ نێزیكی پێغهمبهری بوو -سلاڤ لێ بن-، بهلكی ئهو وهكی كوڕهكێ وی دئێته هژمارتن؛ چونكی ههر ژ زارۆكینییا خۆ ئهو د ناڤ مالا پێغهمبهری دا بوو، و حهتا پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- مری ژی ئهو د گهل وى دا بوو و چو جاران ژێ دویر نهكهفتبوو، و ڤێ چهندێ مفایهكێ مهزن گههانده عهلی و ئێكا هند ژێ چێ كر كو ئهو زانینێ و كاربنهجهییێ ژ سهرهكانییا وێ یا پاقژ و صافی وهرگرت، و ههر ژ بهر ڤێ چهندێ بوو عهلی بــۆ هـــهر ســێ خهلیفێن بهری خۆ بووبوو وهزیر و موشیرهكێ ئهمین، و د پتر مهسهلان دا ئێك ژ وان رهئیهك وهرنهدگرت حهتا بۆچوونا عهلی زانیبا.
ل مهكههێ عهلی یێ نێزیك بوو ژ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن-، و هــهر چـــهنــده ئهو ل دهستپێكا گازییا ئیسلامێ یێ بچویك بوو ژی -ل دۆرێن دههـ سالییێ بوو- بهلـێ وی قهت خۆ ژ پشتهڤانییا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- نهددا پاش، و و تشتێ پێڤه هاتبا تێدا دودل نهدبوو.
ئهو نهخۆشییێن ل دهستپێكێ هاتینه سهرێ صهحابییان عهلی یێ ژێ پاراستی بوو؛ چونكی ئهو هنگی یێ بچویك بوو، و ل ههر سێزده سالێن بهری مشهختێ ب تنێ ل جههكی ناڤێ عهلی بلند دبت و بۆ مرۆڤی ئاشكهرا دبت كو عهلی ژ وی ڕهنگێ صهحابییان بوو یێن ههردهم د ئاماده كــو خـۆ گۆری ئیسلامێ و پێغهمبهرێ ئیسلامێ بكهن، و مهخسهدا مه پێ ل دهمێ مشهختێیه.
ڕۆژا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ڤیای ژ مهكههێ مشهخت ببت و بهر ب مهدینێ ڤه بچت و وی و ئهبوو بهكرى ئتیفاق كری ب شهڤ ژ باژێرێ دهركهڤن.. پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- زانی كو كافرێن مهكههێ دۆرێن خانییێ وی یێن گرتین و شیرێن خۆ یێن ڕاكرین دا وی پێ بكوژن.. ل وێ شهڤێ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ژ پــســمــامــێ خــۆ عهلی خواست كو ئهو ل سهر جهێ وی بنڤت؛ دا وان كافرێن ل بهر دهرگههی وه تێ بگههینت كو ئهو هێشتا یێ ل سهر جهێ خۆ ڕازایه.. و ژ لایهكێ دی ڤه وی گۆته عهلی: هندهك ئێمانهتێن خهلكێ مهكههێ ل نك من ههنه، تو بمینه پشتی ئهز دهردكهڤم ئێمانهتێن وان بۆ وان ڤهگهڕینه، پاشی تو ژی وهره مهدینێ بگههه مه.
عهلـێ ب گۆتنا وی كر.. و ژ ڤێ چهندێ بۆ مه ئاشكهرا دبت، كو عهلی مرۆڤهكێ زێده ب جهرگ و زیرهك بوو، و ترسێ ڕێكا خۆ بۆ دلـێ وی نهددیت؛ چونكی ئهگهر عهلی پیچهكێ ب تنێ ژی ترسیابا ل جهێ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- نهدنڤست دا بێژت: نهكو كافر ب خهلهتی ڤه من بكوژن.
پشتی عهلی داخوازا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ب جهـ ئینای، و ئێمانهتێن خهلكی بۆ زڤڕاندین، وی ژی وهكی موسلمانێن دی قهستا مهدینێ كر و مشهخت بوو، و هنگی ژییێ عهلی بیست و سێ سال بوون.
و یا هاتییه ڤهگوهاستن كو دهمێ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- پشتی مشهختبوونێ (مؤاخاه) دانای و ههر دو صهحابی كرینه برایێن ئێك، وی خۆ و عهلی كرنه برایێن ئێك.
ل مهدینێ ژی عهلی گهلهك یێ نێزیكی پێغهمبهری بوو -سلاڤ لێ بن- و پشكداری د وان شهڕان دا دكر یێن پێغهمبهری د گهل كافران دكرن، و گهلهك جاران پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ئالایێ لهشكهرێ موسلمانان دكره د دهستێ عهلی دا.
دهمێ مه بهحسێ سهرهاتییێن ژینا پیغهمبهری -سلاڤ لێ بن- كری، مه ب بهرفرههی بهحسێ سهرهاتیا شهڕێ بهدرێ كر و مه دهورێ ئیمام عهلی ژی د ڤی شهڕی دا دیار كر لهو ههوجه ناكهت ل ڤێرێ دوباره بكهین( ).
ههر وهسا دهمێ مه بهحسێ ژینا فاطمایێ ژی كری مه ئاشكهرا كربوو كو پشتی شهڕێ بهدرێ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- بڕیار دا كچا خۆ فاطمایێ بدهته پسمامێ خۆ عهلییێ كوڕێ ئهبوو طالبی، و سهرهاتییا شویكرنا فاتمایێ و دووندهها وێ و عهلی ژی بهری نۆكه مه ب درێژی ڤهگوهاستییه، لهو ئهم ل ڤێرێ دوباره ناكهینهڤه.
د وان ههمی شهڕان دا یێن پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- د ژینا خۆ دا كرین ئیمام عهلی پشكداری تێدا كربوو وهكی: بهدرێ و ئوحودێ و خهندهقێ و خهیبهرێ و فهتحا مهكههێ و حودهیبییێ و...هتد. تهبووك تێ نهبت، دهمێ پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- دهركهفتییه غهزایێ گۆته عهلی: تو ل شوینا من بمینه ل مهدینێ. و گاڤا عهلی گۆتییێ: دێ من هێلییه د گهل ژنك و بچویكان، وی گۆتێ: ما ته نهڤێت تو بۆ من وهكی هاروونی بی بۆ مووسای، بهلـێ پشتی من چو پێغهمبهر نینن؟
ژ بهر ڤێ چهندێ عهلی ما ل مهدینێ و پشكداری د ڤێ غهزایێ دا نهكر.
و ل ڕۆژا خهیبهرێ بهایێ عهلی و زیرهكییا وی بۆ ههمی صهحابییان ئاشكهرا بوو:
گاڤا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- و صهحابیێن وی دۆر ل جوهییێن خهیبهرێ گرتی و دهمهكێ درێژ حصار مای، پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- چهند جارهكان لهشكهر هنارت دا خهیبهرێ ڤهكهن بهلـێ ههر جار لهشكهر دهست ڤالا دزڤڕی ژ بهر كو خهیبهر یا ئاسێ بوو.. شهڤهكێ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: سوباهی ئهز دێ ئالای دهمه ف زهلامهكی، وی خودێ و پێغهمبهر دڤێن و خودێ و پێغهمبهری ئهو دڤێت، خودێ خهیبهرێ ل سهر دهستێ وی دێ ڤهكهت..
ڕۆژا د دویڤ دا پێغهمبهری هنارته ب دویڤ عهلی ڕا و ئالا كره د دهستان دا و خودێ خهیبهر ب دهستێ وی ڤهكر. ههڤالهكێ وی دبێژت: عهلی دهرگهههكێ خهیبهرێ ژ جهـ ئینا دهرێ و بلند كر و ئهم ب ژۆر كهفتین، پشتی هنگی چار پێنج زهلامهك ژ مه هاتنێ دا وی دهرگههی ڕاكهن نهشیانێ هندی یێ گران بوو.
ل شهڕێ حونهینێ ژی دهمێ بارا پتر ژ صهحابییان ژ مهیدانا شهڕی ڕهڤین و پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- هێلایه ل سنگێ شهڕی، ئیمام عهلی ئێك ژ وان صهحابیێن كێم بوو یێن ماینه ل مهیدانا شهڕی و نهڕهڤین.
ل سالا نههێ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- موسلمان هنارتنه حهجێ و ئهبوو بهكر كره ئهمیرێ حهجێ، و هنگی كافر ژی دچوونه مهكههێ بۆ كرنا حهجێ، ئینا ئایهتێن دهستپێكا سوورهتا (التوبه) هاتنه خوارێ و خودایێ مهزن تێدا ئاشكهرا كر كو ژ ئهڤ ساله پێڤهتر چێ نابت كافر بێنه كهعبێ و حهجێ بكهن.. پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- عهلی هنارته مهكههێ دا ئهو ڤان ئایهتان بۆ خهلكی بخوینت پێش پێغهمبهری ڤه -سلاڤ لێ بن-.
و دهمێ پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- مری، عهلی ژ وان بوو یێن ب كارێ وی ڕابووین و شویشتین و كفن كری.
د دهر حهقا عهلی و قهدرێ وی دا گهلهك حهدیس ژ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- یێن هاتینه ڤهگوهاستن، ئیمام ئهحمهد دبێژت: د دهر حهقا قهدر و بهایێ چو صهحابییان دا هند حهدیس ب سهنهدێن دورست نههاتینه ڤهگوهاستن هندى د دهر حهقا عهلى دا هاتینه ڤهگوهاستن.
و گاڤا عومهر هاتییه برینداركرن، وی شهش صهحابه هلبژارتن و شاهدهیی بۆ وان دا كو پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- دهمێ مری ژ وان یێ رازی بوو، و عهلی ئێك ژ وان شهشان بوو، و ئاشكهرایه كو عهلی ئێك ژ (العشره المبشره)یه، ژ وان دههـ زهلامان یێن مزگینییا ب بهحهشتێ بۆ هاتییهدان.
و د عهقیدا مه سوننییان دا ئیمامێ عهلی پشتی ئهبوو بهكر و عومهر و عوثمانی چێترینێ ئوممهتێیه، و ئهم ژ وان كهسان د بهرینه یێن كو ئهزمان درێژییان د دهرحهقا عهلی دا دكــهن، هــــهر وهســـا ژ وان كـــهســـان ژی یێن كـو (غلو)ێ د دهرحهقا وی دا دكهن و وی ژ مهرتهبا وی بلندتر لـێ دكهن.
ل سهر دهمێ ههر سێ خهلیفهیان: ئهبوو بهكر و عومهر و عوثمانی، عهلی گهلهك یێ نێزیكی وان بوو، و پتر جاران وان رهئی و بۆچوونا عهلی وهردگرت و كار پێ دكر.. بهلـێ ئهڤ چهندا هه پتر ل سهر دهمێ عوثمانی هاته پێش، و مرۆڤ دشێت بێژت: پشكدارییا عهلی یا (مباشر) د سیاسهتێ دا ل سـهر دهمێ خیلافهتا عوثمانی دهست پێ دكهت؛ چونكی ل دهمێ عوثمانی، عهلی زهلامێ دووێ بوو -پشتی عوثمانی- د دهولهتێ دا.
و دهمێ مه بهحسێ سیرهتا عوثمانی كری چهندهكێ مه دهورێ عهلی ژی د وان سهرهاتی و رویدانان دا ئاشكراكریه یێن كو بهری شههیدبوونا عوثمانی قهومین. و ژبهر كو ئهو سهرهاتییێن مهزن یێن ل سهر دهمێ خیلافهتا عهلی چێبووین ههمی ئهنجامێ سهرهاتییا ڕابوونا فتنهچییان بوو دژی عوثمانی.. و دا مهسهله پتر ل بهر مه یا ئاشكهرا بت، ل ڤێرێ ئهم دێ پێڤهگرێدانهكێ د ناڤبهرا سهرهاتییێن دهمێ عوثمانی و دهمێ عهلی دا دكهین:
سهرهاتییا ڕابوونا فتنهچییان دژی ئیمام عوثمانی ههر ژ دهستپێكێ و حهتا تاوانا خۆ یا مهزن ب كـوشــتــنــا ئیمامی ب دویماهی ئینا مــه بــهری نــۆكــه ب بهرفرههی ڤهگێڕابوو.. ل ڤێرێ پتر دو مهسهلان دێ بهرچاڤ كهین:
یا ئێكێ: ههلویستێ وان صهحابییان ئهوێن ل مهدینێ ژ ڤێ مهسهلـێ چ بوو؟ ههر چهنده مه گهلهك ئیشارهت یێن داینه ڤێ چهندێ ژی، بهلـێ بۆ بیرئینان و پێكڤهگرێدانا بابهتی دێ دوباره كهین.
یا دووێ: پشتی فتنهچی ب كوشتنا عوثمانی ڕابووین كیڤه چوون و چ كرن؟
مهسهلا ئێكێ:
دهمێ فتنهچی ل مهدینێ داجڕیاین دا تاوانا خۆ ب جهـ بینن، هــهلویستێ صهحابییان د دهر حهقا وان مهسهلان دا یێن فتنهچییان دژی عوثمانی هلێخستین ل سهر دو بۆچوونان یێ لێكڤهكری بوو، هندهكان دگۆت: بلا عوثمان پیچهكێ تهنازولێ بۆ وان بكهت دا فتنه مهزنتر لـێ نهئێت، و ئیمام عهلی د گهل ڤێ بۆچوونێ بوو.
و هندهكان دگۆت: دڤێت عوثمان چو تهنازولێ بۆ وان نهكهت؛ دا ڕێ بۆ وان و یێن وهكی وان خۆش نهبت كو چی گاڤا وان تشتهك ڤیا ڤان ڕهنگه فتنهیان بگێڕن، و عهبدللاهێ كوڕێ عومهری د گهل ڤێ بۆچوونێ بوو.
و وهكی مه ڤهگێڕای ئیمام عوثمان ب خۆ د گهل بۆچوونا دووێ بوو، لهو وی چو تهنازول نهكر حهتا شههید بووی.
بهلـێ دڤێت بێژین: ئهڤ جوداهییا د ڤی ههلویستی دا د ناڤبهرا صهحابییان دا كارهكێ وهسا د وان دا نهكربوو كو ئهو دژی عوثمانی ڕاوهستن، یان كهربێن خۆ ژێ ڤهكهن، یان پشتا فتنهچییان بگرن، و مه ڤهگێڕابوو كو دهمێ فتنه دژوار بــووی حـــهفـــت ســـهد صـــهحــابییان ژ (موهاجر و ئهنصارییان) شیرێن خۆ هلگرتن -و خودانێن ههر دو بۆچوونێن بۆری د گهل دا بوون- و چوونه نك عوثمانی، و دهستویری ژێ خواست كو ئهو بهرگرییێ بكهن و شهڕێ فتنهچییان بكهن، بهلـێ عوثمانی قهت ڕێ نهدا وان و گۆت: ئهز ئێكهمین كهس نابم پشتی پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- شهڕی د ناڤ ئوممهتا وی دا هل دئێخت، و گۆته وان: ئهگهر ههوه باوهری ب ئیمامهتییا من ههیه شیرێن خۆ بدانن و ههر ئێك بلا بچته مالا خۆ. ئینا ئهو ڤهڕهڤین، بهلـێ د گهل هندێ هندهك صهحابی بۆ زێرهڤانی مانه ل بهر دهرگههێ مالا عوثمانی، و ژ وانان -وهكی مه بهری نوكه ڤهگێڕای-: حهسهن و حوسهین بوون، و عهبدللاهێ كوڕێ زوبهیرى، و موحهممهدێ كوڕێ طهلحهى، بوو بابێن وان ئهو هنارت بوون، و عهبدللاهێ كوڕێ عومهرى، و ئهبوو هورهیره، و هژمارهكا دی.. ئهڤان حهتا عوثمان هاتییه كوشتن ژی شیرێن وان د دهستی دا بوون و ل بهر دهرێ مالا وی بوون، و هندهك ژ وان بریندار ژی بووبوون. و گاڤا هندهك فتنهچی هاتینه نك عهلی و زوبهیر و طهلحهی و ژێ خواستی موبایهعا ئێك ژ وان بكهن دا ل شوینا عوثمانی ببته خهلیفه، ههر ئێك ژ وان ژ لایێ خۆ ڤه ب كرێتترین ڕهنگ ئهو زڤڕاندن و تهئكید ل سهر ئیمامهتییا عوثمانی كر.
و ڕۆژا عوثمان تێدا شههید بووی و سوحبهت گههشتییه عهلی، ئهو وهكی مرۆڤهكێ دین ب نك مالا عوثمانی ڤه هات، و ب ناڤ وان صهحابییان كهفت یێن حهرهسی ل مالا عوثمانی دكر، و ب كولم و مستان چوو وان و گۆتێ: پا بۆچی مه هوین دانا بوونه ڤێرێ؟
و وێ ڕۆژێ دهنگێ گرییێ -گرییا ل سهر عوثمانی- ژ مالا عهلی هاته گوهـ لـێ بوون.. و ئێك صــهحــابــی ب تــنـێ ژی نه ل مهدینێ و نه ژ دهرڤهی مهدینێ نهبوو كهیف ب كوشتنا عوثمانی هاتی، یان گۆتی: باش بوو ئهو نهمای!! خۆ ئهو صهحابیێن هندهك خیلاف د گهل عوثمانی ههی ژی تێك چوون، و كرنه گری، و گۆتن: خۆزی بهری بیست سالان ئهم مرباین و مه كوشتنا عوثمانی نهدیتبا.
مهسهلا دووێ:
فتنهچی -وهكی مه گۆتی- ژ دو ڕهنگه مــرۆڤــان پــێـك هاتبوون: سهر و گرگره: و ئهڤه د دل ڕهش و حاقد بوون ل سهر ئیسلامێ و صهحابییان، و وان ب نهخشه كارێ خۆ دكر. و مرۆڤێن عامی: و ئهڤه ئهو كهسێن خاپاندی بوون و هندهك ژ وان -ل نك خۆ- د دل صافی بوون، و وان هزر دكر نهمانا عوثمانی بۆ ئوممهتێ چێتره، دا (سلبیاتێن) وی -یێن وان هزر دكر سلبیاتن- نهمینن، ڤێجا گاڤا عوثمان نهمای ئهڤ ڕهنگێ دووێ ژ فتنهچییان زڤڕینه جهێن خۆ و بێ دهنگ بوو، و ڕهنگێ ئێكێ ژ فتنهچییان -كو ب تبلێن دهستان دهاتنه هژمارتن- مانه د مهیدانێ دا، و ناڤێن وان ل سهر ههمی ئهزمانان گهڕیان و (مهصیرێ) وان بوو ئهگهرا پهیدابوونا هندهك فتنه و شهڕ و لێككهفتنێن مهزن د ناڤ ئوممهتێ دا، وهكی دێ بهحس ژێ كهین.
* * *
پــشــتــی ئـیــمـام عوثمان ب دهستێن فتنهچییان هاتییه شههیدكرن، ئهو صهحابی یێن ل مهدینێ ههمی ل دۆر ئیمام عهلی كۆم بوون و موبایهعا وی كر، و ئاشكهرایه كو عوثمانی بهری مرنا خۆ وهصیهت بۆ كهسێ نــهكـربــوو كــو پشتی وی ببته خهلیفه، لــهو صـــهحــابـــی ب ئجتهادا خۆ ل سهر وێ بۆچوونێ كۆم بوون كو عهلی ببته خهلیفه؛ چونكی كهسهكێ ژ وی باشتر د ناڤ وان دا نهبوو.
ئیمام ئهحمهد ڤهدگوهێزت، دبێژت: ڕۆژا عوثمان تێدا هاتییه كوشتن، عهلی زڤڕی مالا خۆ و دهرگههێ خۆ گرت، خهلك هاته نك ل مالا وی و گۆتنێ: ئهڤ مرۆڤه هاته كوشتن و دڤێت خهلكی خهلیفهیهك ههبت و ئهم نابینین كهس ژ ته چێتر بت بۆ ڤی كاری. ئینا عهلی گۆته وان: وه نهبێژن، ئهز وهزیر بم بۆ ههوه چێتره ژ هندێ كو ئهز ئهمیر بم. وان گۆت: نــه ب خودێ، كهسهكێ ژ ته باشتر نابت بۆ ڤی كاری. عهلی گۆت: ئهگهر وه بت ئهز قهبویل ناكهم موبایهعا من ڤهشارتی بێتهكرن، ئهز دێ دهركهڤمه مزگهفتێ و ههچییێ ڤیا بلا موبایهعا من بكهت.
عهلی دهركهفته مزگهفتا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- و ل ڕۆژا ئهینییێ (25) ههیڤا (ذو الحجه) ژ سالا (35)مشهختی -پشتی شههیدبوونا عوثمانی ب حهفتییهكێ- موهاجر و ئهنصارییان موبایهعا ئیمام عهلی كر، و ب ڤێ چهندێ عهلی دئێته هژمارتن خهلیفهیێ راشدی یێ چارێ و ئێكهمین زهلامێ هاشمی یێ بوویه خهلیفه.
كتهكا كێم ژ صهحابییان -ل دهسپێكێ- خۆ ژ موبایهعا وی دا پاش وهكی: سهعدێ كوڕێ ئهبوو وهققاصى و عهبدللاهێ كوڕێ عومهری، بهلـێ وان ب خۆ ژی پشتی هنگی ئعتراف ب خــلافـــهتــا وی كـــر. و طهلحهیێ كوڕێ عوبهیدللاهى و زوبهیرێ كوڕێ عهووامى ژ وان صهحابییان بوون یێن موبایهعا عهلی كری.
گاڤا عهلی بوویه خهلیفه سهرێن فتنێ، كو پتر ژ وان خهلكێ كووفه و بهصرا بوون، چوونه د ناڤ لهشكهرێ موسلمانان دا یێ كو ئیمام عهلی سهركێشییا وی دكـــر، و بارا پتر ژ صهحابییان وهسا هزركر كو ئێكهمین كار یێ عهلی پێ راببت دێ كوشتنا وان سهرێن فتنێ بت یێن كو ب كوشتنا عوثمانی ڕابووین، وهك (قصاص) وتۆلستاندن، بهلـێ گاڤا وان دیتی عهلی ئهڤ چهنده نهكر، ئهو تێك چوون و نهرازیبوونا خۆ ل سهر ڤی كارێ عهلی دیار كر، و هندهك ژ وان ڕابوون و گۆتن: ئهگهر عهلی تۆلـێ نهستینت ئهم دێ ستینین.
و مسۆگهر پسیارا ل ڤێرێ دئێته كرن دێ ئهڤه بت: ئهرێ بۆچی عهلی ئهو نهكوشتن؟
د بهسڤێ دا دێ بێژین: عهلی -خودێ ژێ رازی بت- خهلیفه بوو، ئیمامێ موجتههد بوو، رهئیا وی ئهو بوو تهئجیلكرنا ب كارئینانا حهددی پتر مهصلهحهت یا تێدا؛ چونكی فتنهچییان هێزهكا مهزن د پشت ڕا ههبوو، و مهسهله نه چهند مرۆڤهك بوون كو عهلی وان بكوژت یان نهكوژت، و عهلی دهلیلـێ خۆ ل سهر ڤێ چهندێ ههبوو، گاڤا (حادثه الافك) چێ بووی -ل سهر دهمێ پێغهمبهری سلاڤ لـێ بن- و بۆ خهلكێ ئاشكهرا بووی كو (عبدالله بن أبی بن سلول) سهرهكانییا ڤێ بێ بهختییێیه، پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- (عبد الله) جهلده نهدا، یهعنی (حهددێ قهذفێ) ل سهر ب كارنهئینا دهمێ دیتی فتنه دێ مهزن بت و (ئهوس و خهزرهجی) سهرا ڤێ چهندێ دێ بهربنه سهر وچاڤێن ئێك.
ههر ژ بهر ڤێ مهصلهحهتا مهزن عهلی (حهددێ قهتلێ) ل سهر وان فتنهچییان ب كار نهئینا، گۆت: دا مهسهله پتر ژ دهستێن مه دهرنهكهڤت. بهلـێ (ئجتهادا) هندهك صهحابیێن دی یا ب ڤی ڕهنگی نهبوو، وان گۆت: مرۆڤێن عوثمانی خودانێن خوینێنه و وان حهق ههیه داخوازا حهقێ خۆ بكهن.. و وهكی ئاشكهرا خیلاف د ناڤبهرا عهلی و وان صهحابیێن دی دا خیلافهكا فقهی بوو نه كو یا سیاسی یان عهقائدی بوو، یهعنی: وان نهدگۆت: عهلی ب كێر خیلافهتێ نائێت، یان بلا خۆ عهزل بكهت، یان ئهو شریكێ فتنهچییانه. حاشای صهحابییان كو ڤێ رهئییێ د دهرحهقا عهلی دا بێژن.
ئهڤه ب نسبهت عهلی و خیلافا وی د گهل (طهلحه) و (زوبهیری) و ههڤالێن وان.
ب نسبهت خیلافا عهلی د گهل موعاویهی و وان صهحابیێن ل شامێ، ههر چهنده ئهو ژی خیلافهكا فقهی بوو بهلـێ چهندهكێ یا جودا بوو.
ئێك ژ وان هێجهتێن فتنهچییان ل سهر عوثمانی گرتین -وهكی مه گۆتی- ئهو بوو وان دگۆت: عوثمانی مرۆڤێن خۆ یێن كرینه والی، لهو عهلی ڤیا مهسهلا والییان حهسم بكهت دا ئهڤ گازنده ئێدی نهئێتهكرن.
گاڤا صهحابییان ل مهدینێ موبایهعا عهلی كری، خهلكێ دی ژی ل وهلاتێن دی یێن موسلمانان موبایهعا وی كر، خهلكێ شامێ تێ نهبت، گاڤا عهلی داخواز ژ موعاویهی كری ئهو د گهل خهلكێ ویلایهتا خۆ موبایهعا وی بكهن، موعاویهی صهحابی و ماقویلێن شامێ كۆمكرن و رهئیا وان وهرگرت، وان گۆت: بلا عهلی كوژهكێن عوثمانی بكوژت ئهم دێ موبایهعا وی كهین.
عهلی ئهو نهكوشتن، خهلكێ شامێ موبایهعا وی نهكر!
عهلی هزركر ئهگهر ئهو موعاویهی بێخت مهسهله دێ چارهسهر بت، ئینا (سهل بن حنیف) كره والییێ شامێ ل شوینا موعاویهی، بهلـێ خهلكێ شامێ هاتنه بهراهییێ و گۆتنێ: بزڤره نك وی یێ تو هنارتی. عهلی دیت مهسهله ئالۆز بوو، ئینا بڕیار دا بچته باژێڕێ كووفه دا نێزیكی شامی ببت، و مهسهلێ د گهل وان ب دویماهی بینت، ئهڤ دهركهفتنه ب دلـێ گهلهك صهحابییان نهبوو، و حهسهنێ كوڕێ عهلی ب خۆ ژی ئێك ژ وان بوو، بهلـێ عهلی ب یا وان نهكر و ل دهسپێكا مهها (ربیع الاول)ێ ژ سالا (36) مشهختی وی خۆ ژ مهدینێ ڤهگوهاسته كووفه.
* * *
ب دهركهفتنا عهلی بۆ عیراقێ كهیفا فتنهچییان ئهوێن عوثمان كوشتی گهلهك هات؛ چونكی ئهو ل وێرێ چوونه د ناڤ مرۆڤێن خۆ دا و پتر ب هێز كهفتن. و بهری عهلی بگههته كــووفــه جـــاب گــههــشـتـێ كو (طهلحه) و (زوبهیر) ب لهشكهرهكی ڤه یێن هاتینه بهصرا ب ئنیهتا وهرگرتنا تۆلا عوثمانی، ئینا عهلی ڕێكا خۆ ڤهگوهاست و قهستا بهصرا كر دا بزانت كانێ مهسهلا ڤی لهشكهری چیه؟
بهری ئهم بهردهوامییێ ب ڤهگێڕینا ڤێ سهرهاتییێ بكهین چهند خالهك ههنه دڤێت بهرچاڤ بكهین:
1- طهلحه و زوبهیر و لهشكهرێ وان بهیعه دابوو عهلی، و وان ئعتراف ب خیلافهتا وی ژی دكر، و بهیعا خۆ ژی وان دگهل وی نهشكاندبوو.
2- ئهو بۆ شهڕێ عهلی دهرنهكهفتبوون، و ههما ههر نههاتبوو سهر هزرا وان ژی كو ئهو و عهلی دێ كهڤنه بهرامبهر ئێك.
3- عهلی و طهلحه و زوبهیر ههر سێ ژ وان دههـ صهحابییانه یێن پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- مزگینییا بهحشتێ دایێ.
4- و ئهو ههر سێ د موجتههد بوون و زانایێ موجتههد -ب شاهدهییا پێغهمبهری سلاڤ لـێ بن- ئهگهر خۆ یێ خهلهت ژی بت دێ یێ خودان خێر بت.
ههر چاوا بت ل مهكههێ هژمارهكا صهحابییان گههشتنه ئێك و گۆتن: ئهم دێ دهركهڤینه بهصرا؛ دا خهلكێ وێ ل خرابییا قاتلێن عوثمانی هشیار بكهین و دا ئهو ههمی ببنه ئێك رهئی دژی وان، و داخوازا تۆلستاندنا كوشتنا عوثمانی بكهن، و خودانێن ڤێ هزرێ یێن مهزن طهلحه و زوبهیر بوون، و وان گۆته دهیكا موسلمانان عائیشایێ: ئهگهر تو د گهل مه دهركهڤی دێ خودان خێر بی؛ چونكی دهمێ موسلمان دزانن تو ژی خودانا ڤێ گۆتنێ یی دێ گوهدارییا ته كهن.. عائیشایێ گوهدارییا وان كر و ئهو ژی دهركهفت.
گاڤا لهشكهر نێزیكی بهصرا بووی، والییێ بهصرا یێ عهلی دانای (عوثمانێ كوڕێ حهنیفى) لهشكهرهكێ حهفت سهد نهفهری ب سهركێشییا (ابن جبله)ی -كو ئێك ژ سهرێن فتنێ بوو دژی عوثمانی- هنارته بهراهییا وان دا بزانت كانێ ئهو هاتینه چ؟ (ابن جبله)ی بۆ شاراندنا ئاگرێ فتنێ دهست دا شهرێ طهلحه و زوبهیری بێی دان و ستاندنێ د گهل وان بكهت، و پسیارێ ژێ بكهت كانێ ئهو هاتینه چ؟ لهشكهرێ (ابن جبله)ی شكهست و هندهك دبێژن: ئهو ب خۆ ژی هاته كوشتن.
والییێ بهصرا هزركر طهلحه و زوبهیر یێن هاتینه شهڕی، ئینا كاغهزهك بۆ ئیمام عهلی هنارت و سوحبهت بۆ ڤهگێڕا، عهلی ڕێكا خۆ گوهاڕت و شوینا بچته كووفه هاته بهصرا.. دههـ هزار مرۆڤ د گهل عهلی بوون، لهشكهرێ (طهلحه و زوبیری) ژی نێزیكی پێنج هزار كهسان بوو، گاڤا ئیمام عهلی نێزیكی وان بووی (المقداد بن الأسود) و (القعقاع بن عمرو) -و ئهو ههردو صهحابینه- هنارتنه نك طهلحه و زوبهیری دا پسیارێ ژێ بكهن كانێ وان چ ل بهره؟
پشتی ههردو لایان رهئییا ئێك و دو زانی ل سهر هندێ پێك هاتن كو شهڕ نهئێتهكرن و ههمی پێكڤه هاری ئێك بكهن بۆ ئارمانجا خۆ یا ههڤپشك كو كۆمكرنا موسلمانانه و تۆلستاندنا ژ فتنهچییانه.
گاڤا فتنهچییان ب ڤێ صولحێ زانی تێك چوون و ل نك وان مسۆگهر بوو كو ههر صولحهكا د ناڤ موسلمانان دا چێ ببت بۆ وان خرابه، لهو گۆتنه ئێك و دو: ههر چاوا بت دڤێت ئهڤ صولحه چێ نهبت.
و ژ بۆ ب جهئینانا ڤێ ئارمانجا خۆ یا پیس ڕابوون -ڕۆژا د دویڤ دا، و بهری ههردو كۆم ڤهڕهڤن- ب خافلهتی ڤه سپێدێ زوی چوون هندهك زهلام ژ لهشكهرێ طهلحه و زوبهیرى كوشتن دهمێ ئهو دنڤستی و زڤڕینه ناڤ لهشكهرێ عهلی.. ئهڤان هزركر ئهو صولحا دوهی عهلی د گهل وان كری بۆ خاپاندن بوو، ئینا وان ژی هندهك تیر د لهشكهرێ عهلی وهركرن، عهلی ژی ژ لایێ خۆ ڤه هزركر ئهڤه ئهو ژ گۆتنا خۆ لێڤه بوون، پیچهك ژ ڤی لایی پیچهك ژ لایێ دی، شهڕی دهست پـێ كر و حهتا دانێ ئێڤاری ڤهكێشا، و هــژمـارهكــا نــــه یـــا كێم ژ مرۆڤان د ڤی شهڕی دا هاتنه كوشتن، و سهركهفتن یا لهشكهرێ ئیمام عهلی بوو.
ههژی گۆتنێیه كو ههردو لا پشتی هنگی گهلهك پهشێمان بوون كو ئهڤ سهرهاتییا نهخۆش د ناڤ وان دا ڕوی داى، و خودێ گونههێن ههمییان بغهفرینت.
د ڤی شهڕی دا ئالایێ ئیمام عهلی د دهستێ كوڕێ وی (موحهممهدى) دا بوو، و ئالایێ زوبهیری د دهستێ كوڕێ وی (عهبدللاهى) دا بوو.
پشتی ئهڤ شهڕه ب دویماهی هاتی، یێ كو ب ناڤێ (معركة الجمل) هاتییه نیاسین ژ بــهر حـێــشـتـرا عائیشایێ، ئیمام عهلی ب لهشكهرێ خۆ ڤه قهستا باژێرێ كــووفــه كـــر، و ل (12)ی رهجهبا سالا (36)ێ ئهو گههشته باژێری، ل كووفه عهلی ئاكنجی بوو و ئهو بۆ خۆ كره پایتهخت، و نێزیكی حهفت ههیڤان تهناهییێ ڤهكێشا.. د ڤی دهمی دا ئیمامی كاغهزهك بۆ موعاویهی د گهل صهحابییێ ناڤدار (جریر بن عبدالله البجلی) هنارت، تێدا ژێ خواست كو ئهو ژی وهكی ههمی موسلمانان موبایهعا وی بكهت، و دوبهرهكییێ نهئێخته ناڤ رێزا ئوممهتێ، ئهگهر نه ئهو دێ ژ وان ئێته هژمارتن یێن ژ بن حوكمێ ئیمامی دهركهفتین، و هنگی بۆ ئیمامی دروسته شهڕێ وان بكهت حهتا ئهو ل حهقییێ بزڤڕن.
موعاویهی ههڤالێن خۆ ژ صهحابییان و خهلكێ شامێ كۆم كرن و داخوازا عهلی بۆ وان ڤهگێڕا، ئینا گۆتنا ههمییان ئهو بوو: كو ئهگهر عهلی وان بكوژت یێن عوثمان كوشتی ئهم دێ موبایهعا وی كهین، ئهگهر ئهو وێ نهكهت ئهم موبایهعا وی ناكهین.
و دا هوین بزانن كانێ مهوقفێ عهلی چهند یێ بهرتهنگ بوو گوهدارییا ڤێ سهرهاتییێ بكهن:
جارهكێ عهلی د ناڤ لهشكهری دا ڕابوو، و گۆت: كێ ژ ههوه عوثمان كوشتییه؟
دههـ هزار مرۆڤان ب ئێك دهنگ گۆت: مه ههمییان ئهو یێ كوشتی!
مهزنترین موصیبهت خودێ دایه عهلی ئهو لهشكهر بوو یێ ل دۆرا كۆم بوو، ههر ئێك ژ وان خۆ ب عهلی ب خۆ نهددا، و لهشكهرێ ب ڤی ڕهنگی بت ئهگهر خۆ ل سهر حهقییێ ژی بت دێ شكێت.. گاڤا ئهڤ سوحبهته دگههشتنه شامێ خهلكێ نهزان وه هزر دكر كو عهلی ب كوشتنا عوثمانی یێ رازییه ئهگهر نه پا بۆچی قاتلێن وی ڤهدحهوینت؟
عهلی د واقعهكی دا دژیا خهلكێ شامێ ب دورستی تهقدیرا وی نهدكر، وان ژ لایهكێ نهظهرى ڤه بهرێ خۆ ددا ڤێ مهسهلـێ، یا ژ وان ڤه مهسهله گهلهك یا ب ساناهییه، و باشترین دهلیل كو مهسهله هند یا ب ساناهی نهبوو وهكی خهلكێ شامێ هزر دكر ئهو بوو: دهمێ موعاویه بوویه خهلیفه و ئوممهت ههمی ل سهر خیلافهتا وی كۆم بووى ژی، ئهو نهشیا قاتلێن عوثمانی بكوژت.. هنگی ژ نوی وی ب دورستی تهقدیرا وی واقعی كر یێ ئیمام عهلی تێدا دژیا.
عهلی د گهل خۆ بڕیار دا كو شهڕێ خهلكێ شامێ بكهت، لهو وی كارێ خۆ بۆ ڤێ چهندێ كر، و گۆته لهشكهرێ خۆ: ئهڤه خهلكێ شامێ یێ شهڕی دخوازن، هوین چ دبێژن؟
ئینا بوو پڕم پڕما وان و وان چو گۆتنێن ئاشكهرا نهدانه ئیمامی، ئیمام عهلی ژ سهر مینبهرێ هاته خوارێ و د گهل خۆ گۆت: (انا لله وانا الیه راجعون).
و وهسا دیار بوو كو ههردو دهستهك بهر ب شهڕی ڤه چوون..
و بهری مهسهلا شهڕێ وان ڤهگێڕین چهند خالهكێن ههوجهی روهنكرنێ ههنه:
1- عهلی و موعاویه ههردو صهحابی بوون، و د ناڤ لهشكهرێ ههر دووان دا هژمارهكا دی یا صهحابییان ههبوون( )، و د عهقیدا مه سوننییان دا هـهر چهنده چــو صهحابی د موعصووم نینن ژى، بهلـێ ئهو ههمی د عادلن، و ئهم هزرا باشییێ ژێ دكهین و مه باوهره كو ئنیهتا وان یا باش بوو.
2- خیلافا وان خیلافهكا فقهی بوو نه یا عهقائیدی و سیاسی بوو، لهو خۆ د دهمێ ههڤڕكییێ ژی دا كهسێ كهس فاسق نهدكر و ژ (منحرف) و بیدعهچییان حسێب نهدكر.
3- ههر چهنده موعاویهی موبایهعا عهلی نهكربوو، بهلـێ مهعنا وێ ئهو نهبوو وی عهلی ژ ههژی خیلافهتێ نهددیت، نهخێر.. یا هاتییه ڤهگوهاستن ژ موعاویهی كو وی كاغهز بۆ عهلی دهنارتنه كووفه -ل دهمێ ههڤڕكی د ناڤبهرا وان دا یا گهرم- و پسیارا هندهك مهسهلێن دینی ژێ دكر و عهلی بهرسڤا وی ددا.. و ڕۆژا صولح د ناڤبهرا ههردووان دا هاتییه مۆركرن نڤیسهرێ صولحێ ناڤێ موعاویهی بهری یێ عهلی نڤیسی، موعاویهی گۆتێ: ناڤێ عهلی ببه بهراهییێ؛ چونكی ئهو بهرێ هاتبوو د ئیسلامێ دا و ئهو ژ من چێتره!
4- نههاتبوو ڤهگوهاستن ژ موعاویهی هندی عهلی یێ ساخ كو وی خۆ ب خهلیفه دابته ناسین، یان ژی داخواز ژ خهلكی كربت كو موبایهعا وی بكهن.
5- د عهقیدا مه دا، عهلی ئیمامێ شهرعی بوو، و ئهو ل سهر حهقییێ بوو، و دڤیا موعاویهی گوهدارییا وی كربا و بهیعه دابایێ، و پشتی ئهبوو بهكر و عومهر و عوثمانى چو صهحابی ژ عهلی د باشتر نهبوون.
6- موعاویه صهحابی بوو و ئێك ژ نڤیسهرێن وهحییێ بوو، مهعنا یێ ئهمین بوو، و پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- باوهری پێ ههبوو لهو وهحی پێ ددا نڤیسین، و ژ بلی ههر چار خهلیفهیێن راشد چو خهلیفه ژ موعاویهی د باشتر و ب عهدالهتتر نههاتینه، و ههچییێ بڤێت پاراستی بمینت دڤێت دلـێ خـۆ د دهر حهقا موعاویهی دا ساخلهم بكهت، و ئهزمانێ خۆ ژی د دهر حهقێ وی دا پاقژ بكهت، ئهگهر نه دێ ژ فاسقان ئێته هژمارتن.
7- (أبو مسلم الخولانی) ڕۆژهكێ چوو نك موعاویهی و گۆتێ: تو ههڤڕكییا عهلی دكهی ماخونه تو وهكی وییی؟
موعاویهی گۆت: نه ب خودێ ئهز دزانم عهلی ژ من چێتره، بهلـێ ما هوین ژی نابێژن: عوثمان ب زۆرداری هاته كوشتن؟ و ئهز پسمامێ ویمه و ئهزێ داخوازا خوینا وی دكهم، بێژنه عهلی بلا كوژهكێن عوثمانی بدهته ف من ئهز دێ ههمی تشتان تهسلیمی وی كهم.
ئهو چوونه نك عهلی، بهلـێ عهلی قهبویل نهكر وان تهسلیم بكهت، ژ بهر وێ ئهگهرا مه بهحس ژێ كری.. ئینا شهڕ د ناڤبهرا وان دا چێ بوو.
ل ههیڤا صهفهرێ ژ سالا سیهـ و حهفتێ مشهختی ل (صوففینێ) ل سهر لێڤا (فوراتى) ههردو لهشكهر گههشتنه ئێك، لهشكهرێ ئیمام عهلی ژ سهد هزار كهسان پێك دهات، و یێ موعاویهی ژ حهفتێ هزار كهسان. سێ ڕۆژا شهڕی ڤهكێشا، و ب نیشانان یا دیار بوو كو لهشكهرێ ئیمامی یێ سهركهفتییه، ل ئێڤارا ڕۆژا سییێ لهشكهرێ شامێ قورئان بلندكرن و داخوازا صولحێ كر، رهئییا عهلی ئهو بوو صولحێ قهبویل نهكهت، بهلـێ پشكهكا مهزن ژ لهشكهرێ وی ل بهر سنگی راوهستیا و گۆتێ: چاوا تو حوكمێ قورئانێ قهبویل ناكهی؟ ئینا عهلی نهچار بوو صولح قهبویل كر، گاڤا صولح قهبویل كری رهئی بوو ئهو عهلی مرۆڤهكی بهنێرت و موعاویه ئێكی دا ئهو ئتفاقێ بكهن، موعاویهی (عمرو بن العاص) هنارت ئهوێ پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- د دهر حهقێ دا دبێژت: عمرو بن العاص في الجنة ( ). و عهلی ڤیا پسمامێ خۆ عهبدللاهێ كوڕێ عهبباسى بهنێرت، بهلـێ ههڤالێن وی گۆتێ: چونكی ئهو پسمامێ تهیه لهو تو دێ وی هنێری ئهم قهبویل ناكهین، ئهبوو مووسایێ ئهشعهرى بهنێره! و ئهبوو مووسا ژی صهحابییهكێ خودان قهدر بوو، ئینا عهلی ب یا وان كر.
ههردو لهشكهر ژێك ڤهڕهڤین ب ئنیهتا هندێ كو ههردو حهكهم (عهمر و ئهبوو مووسا) ل ههیڤا رهمهزانێ كۆم ببن، و د ڤی شهڕی ژی دا هژمارهكا نه یا كێم ژ موسلمانان هاتنه كوشتن، ئێك ژ وان (عهممارێ كوڕێ یاسرى) بوو، ئهوێ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆتییێ: ويح عمار تقتله الفئة الباغية، يدعوهم إلى الجنة ويدعونه إلى النار ( ) و چونكی عهممار د گهل لهشكهرێ عهلی بوو، و ئهو ب دهستێ لهشكهرێ موعاویهی هاتبوو كوشتن، جمهوورێ زانایێن سوننی ل وێ باوهرێنه كو عهلی یێ حهق بوو، بهلـێ مهعنا ڤێ ئهو نینه موعاویه یێ نهحهق بوو؛ چونكی ئهو یێ موجتههد بوو، و موجتههد ئهگهر خۆ یێ خهلهت ژی بت دێ یێ خودان خێر بت.
پشتی شهڕ راوهستیای عهلی ب لهشكهرێ خۆ ڤه زڤڕی كووفه، و موعاویه زڤڕی شامێ، و پشتی حهفت ههیڤان ههر دو حهكهم ل (دومه الجندل) كۆم بوون و پشتی دان و ستاندنێ ئهو نهگههشتنه چو ئهنجامان، و ههر ئێك زڤڕی نك ههڤالـێ خۆ.
گاڤا عهلی ب مهسهلا حهكهمان رازی بووی، ئهوا ههڤالێن وی ل سهر وی فهرض كری، دهستهكهك ههر ژ ناڤ ههڤالێن وی ڕابوون و گۆتن: خودێ دبێژت:(إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ ) (الأنعام: 57) چاوا تو حوكمێ مرۆڤان قهبویل دكهی، تو كافر بووی سهرا ڤێ چهندێ!
و ئهڤه ئێكهمین (فرقه) بوو ژ ناڤ موسلمانان دهركهفتی و (ئنحراف) د عهقیدێ دا كری، و چونكی ئهو ژ ناڤ لهشكهرێ ئیمام عهلی دهركهفتن موسلمانان ناڤێ وان كره: (الخوارج)، و ئهڤ خهوارجه خودانێن عهقیدهیهكا فاسد بوون، و تشتێ ژ ههمییێ بهرچاڤتر د مهزههبێ وان دا ئهو بوو وان موسلمان ههمی كافر دكرن ئهو تێ نهبن یێن دگههنه وان. و وان گهلهك ئهزمان درێژی د دهر حهقا ئیمام عهلی دا كرن و دویماهییێ چوونه د ڕێكا موسلمانان دا و خهلك كوشتن، ئینا ئیمامی بڕیار دا شهڕێ وان بكهت پشتی (ابن عباس) هنارتییه د ناڤ وان دا و وی حهقی بۆ وان ئاشكهرا كری.
مهزنترین شهڕ د ناڤبهرا عهلی و خهوارجان دا چێبووی شهرێ (نههروانێ) بوو، و د ڤی شهڕی دا ئیمامێ عهلی هژمارهكا مهزن ژ ڤان (مونحهرفان) كوشتن، و ئهڤ سهرهاتییه ژی بۆ مه ئاشكهرا دكهت كو ئیمامێ عهلی ل سهر حهقییێ بوو؛ چونكی د حهدیسێن دورست دا هاتییه كو پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- د گۆتنهكا خۆ دا بهحسێ سالۆخهتێن ڤان خهوارجان دكهت و دبێژت: یقتلهم أدنى الطائفتين إلى الحق ( ) یهعنى: ئهوێن نێزیكتر بۆ حهقیێ دێ شهڕێ وان كهن. و یێن شهڕێ وان كرى عهلى و لهشكهرێ وى بوو.
پشتی خهوارج دهركهفتین و عهلی شهڕێ وان كری خۆ ئهو صهحابیێن د گهل عهلی شهڕێ ههڤڕكێن وی نهكری ژی وهكی عهبدللاهێ كوڕێ عومهری و سهعدێ كوڕێ ئهبوو وهققاصی خۆزی ڕاهێلان كو وان د گهل عهلی شهڕێ خهوارجان كربا، ژ بهر وێ حهدیسا مه ڤهگێڕای.. مهعنا صهحابییان ههمییان (ئقرارا) عهلی ل سهر ڤێ چهندێ كر.
و ههژی گۆتنێیه كو ئیمام عهلی فهتوا ب كوفرا خهوارجان نهدا، و شهڕێ خۆ د گهل وان ب ناڤێ جیهادا د گهل كافران نهدا نیاسینێ، و جوداهییا مهزن د ناڤبهرا شــهڕێ عهلی د گهل خهوارجان، و شهڕێ وی د گهل طهلحه و زوبیر و موعاویهی ئهو بوو شهڕێ وی د گهل ڤان ههر سێیان ئهنجامێ خیلافهكا فقهی بوو، ژ بهر هندێ د ناڤ صهحابییان دا ههبوون یێن خۆ نهدایه د گهل چو ژ ههردو لایان، بهلـێ شهڕێ وی د گهل خهوارجان شهڕهكێ عهقائیدی بوو و ئهنجامێ خیلافهكا عهقیدێ بوو، لهو ههمی صهحابییان خۆ ئهوێن شهڕێ عهلی ژی دكر پشتهڤانییا ئیمامی د ڤێ چهندێ دا كر.
وهكی مه گۆتی: د شهڕێ نههرهوانێ دا موسلمانان هژمارهكا مهزن ژ خهوارجان كوشتن، و ئهوێن مایی ژ وان ل سهر باطلێ خۆ پتر مجد بوون و گۆتن: ئێكجار عهلی كافر بوو؛ چونكی ئهو ب حوكمێ مرۆڤان رازی بوو و ب كوشتنا مه ڕابوو.. و د عهقیدا وان دا ئهو بوو: گاڤا مرۆڤێ موسلمان گونهههكا مهزن كر -وهكى قهتلێ- دێ كافر بت.
و ژ بلی ڤێ چهندێ وان موعاویه و عهمرێ كوڕێ عاصى ژی كافركرن، لهو وان بڕیار دا ڤان ههر سێیان بكوژن، گۆتن: دا موسلمان ژ خرابییا وان رحهت ببن!
سێ كهسان پهیمان دا ب ڤێ تاوانا مهزن ڕاببن: (عبد الرحمن بن ملجم المرادی) گۆت: عهلی بۆ من، و (البرك بن عبد الله التمیمی) گۆت: موعاویه خهما من، و (عمرو بن بكر التمیمی) گۆت: و عهمر بۆ من.. یێ ئێكێ مرادا خۆ ب جهـ ئینا و ههردووێن دی فاشل بوون.
ل سالا (40)ێ مشهختی (عبد الرحمن)ێ خارجی قهستا كووفه كر، و ل وێرێ وی خۆ ب ههڤالێن خۆ ڕا گههاند و كارێ خۆ كر.
دبێژن: وی ل كووفه كچكهك دیت ناڤێ وێ (قطام) بوو، ئهو ژی ل سهر مهزههبێ خهوارجان بوو و گهلهك مرۆڤێن وێ ل شهڕێ نههرهوانێ هاتبوونه كوشتن ب دهستێ لهشكهرێ ئیمام عهلی، ئهڤ كچه زێده زێده یا جوان بوو، گاڤا (عبد الرحمن)ی ئهو دیتی حهز ژێ كر و داخواز ژێ كر كو ئهو شوی پێ بكهت، كچكێ گۆتێ: بلا ئهگهر تو مههرێ من بدهیه من. وی گۆتێ: مههرێ ته چیه؟ وێ گۆت: سێ هزار دینار و كوشتنا عهلی. مهزنترین مههر بوو دیرۆكێ ڤهگێڕای، كوشتنا شێرێ ئیسلامێ بابێ حهسهنی، عهلییێ كوڕێ ئهبوو طالبى!
جوانییا كچكی، و عهقیدا خراب، و دلـێ ژ كهربێ داگرتی.. عهبدررهحمانێ موجرم پالدا كو مهزنترین تاوانێ ل سهر ناڤێ خۆ تۆمار بكهت.. ل ڕۆژا چارشهنبێ پازدهی رهمهزانا سالا چلـێ، ل دهمێ نڤێژا سپێدێ، هندهك دبێژن: ئیمام عهلی د نڤێژێ دا بوو، و هندهك دبێژن: هێشتا وی دهست ب نڤێژی نهكربوو، عهبدررهحمانی شیرێ خۆ یێ ژههركری د ئیمامی وهراند و دربێ وی ب سهرێ ئیمامی كهفت.. و وى كارێ ڕهڤێ كر، بهلـێ موسلمان پێ وهرهاتن و ئهو گرت.
عهلی، (جعده بن هبیره) ل شوینا خۆ كره ئیمام دا نڤێژا سپێدێ ل بهراهییا خهلكی بكهت، و پشتی هندهكان عهلی برییه مالا وی، وی گۆت: ئهگهر ئهز مام ئهز خودانێ ویمه، یهعنی: ئهز دێ حوكمی ل سهر وی دهم، و ئهگهر ئهز مرم وی ب تنێ پێش من ڤه بكوژن، و نهڕابن خوینا خهلكی بڕێژن بێژن: ئهڤه پێش عهلی ڤه.
چارشهنبێ و پێنج شهنبێ عهلی ما بریندار و ل سپێدهییا ڕۆژا ئهینییێ ئیمام شههید بوو، و هنگی ژییێ وی شێست و سێ سال بوو، و هندهك دبێژن: پێنجی و حهفت سال بوو.
حهسهن و حوسهین و عهبدللاهێ كوڕێ جهعفهری ب شویشتنا وی ڕابوون، و حهسهنی نڤێژ ل سهر كر، و ل جههكێ بهرزه وان ئهو ڤهشارت، ژ ترسێن هندێ دا كو خهوارج بچن تهرمێ وی بیننه دهر، و هندهك دبێژن: ئهو د (قصرالاماره) ڤه ل كووفه هاته ڤهشارتن.
و ههر چاوا بت ئهو قهبرێ نوكه ل نهجهفێ ب ناڤێ قهبرێ عهلی دئێته نیاسن، و رافزى دپهرێسن! قهبرێ ئیمام عهلی نینه؛ چونكى ژ تشێتن مهعلووم د دیرۆكێ دا ئهوه ئهو ل كووفه -نه ل نهجهفێ- هاتبوو ڤهشارتن، و ل جههكێ ڤهشارتى؛ دا خهوارج ڤێ نهكهڤن.
و گاڤا ئیمام شههید بووی وى كهس پشتی خۆ نهكربوو خهلیفه، و ئهگهر وى حهسهن دانابا جهێ خۆ، وهكى هندهك نهزان دبێژن، دهمێ موعاویهى كوڕێ خۆ یهزید دانایه جهێ خۆ، وهندهك صهحابییان خۆ ل سهر كارێ وى نهرازى كرى، ئهو دا بێژت: عهلى ژى ئهڤ چهنده بهرى من كربوو، كانێ چاوا گۆت: ئهڤه سوننهتا ئهبوو بهكر و عومهرییه.. بهلێ كو موعاویهى ئهڤ هێجهته بۆ خۆ نهگرتى، هندێ دگههینت كو عهلى كهس ل جهێ خۆ نهدانابوو، بهلێ پشتى شههیدبوونا وى خهلكێ كووفه ژ ههڤالێنوى پشتی مرنا وی موبایهعا حهسهنێ كوڕێ وی كر، وهكی مه بهحس ژێ كری دهمێ مه بهحسێ حهسهنی كری. و چونكى دهمێ حهسهنى دكهفته د بن وان سیهـ سالان ڤه یێن پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- بهحس ژێ كرى دهمێ گۆتى: الخلافة بعدي ثلاثون سنة ( ) یهعنى: خیلافهت پشتى من سیهـ سالن. زانایێن ئیسلامێ ل وێ باوهرێنه كو حهسهنێ كوڕێ عهلى خهلیفهیێ راشدى یێ پێنجێیه.
ئیمام عهلی پتر ژ ژنهكێ ئینابوو، و وى عهیالهكێ بۆش ههبوو، یێن ژ ههمییان ناڤدارتر: حهسهن و حوسهین بوون، و بهرى نوكه مه ب بهرفرههی بهحسێ وان كریه. و موحسن، و ئهڤه هێشتا یێ ساڤا مربوو. و زهینهب، و ڤێ شوی ب پسمامێ خۆ عهبدللاهێ كوڕێ جهعفهری كربوو، و (أم كلثوم) و ڤێ شوی ب عومهرێ كوڕێ خهططابی كربوو.. و ئهڤ ههر پێنجه عهیالێن فاطمایا كچا پێغهمبهری بوون -سلاڤ لێ بن-.
و ژ كوڕێن وی یێن دی: موحهممهد، و ئهبوو بهكر، و عوثمان، و عهبباس و عهبدللاهـ و هندهكێن دی.. و وهكی هوین دبینن وی ناڤێن ههر سێ خهلیفێن بهری خۆ ڕاكربوون و ههما ئهڤه ب تنێ بهسه ببته رهد ل سهر وان ئهزمان درێژان ئهوێن دبێژن: عهلی دژی وان بوو.
ئــهگــهر عــهلی دژی ئــهبــوو بهكری با دا بۆچی ناڤێ وی دانته سهر كوڕێ خۆ، و ئهگهر د ناڤبهرا عهلی و عومهری دا دوژمناتی ههبا چاوا ئهو دا كچا خۆ دهتێ، و ناڤێ وی دانته سهر كوڕهكێ خۆ، و ههر وهسا عوثمان ژی؟
(فَإِنَّهَا لَا تَعْمَى الْأَبْصَارُ وَلَٰكِن تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ (46)).
