باپیرێ خهلیفهیان عهبباسێ كوڕێ عططهلبى
بابێ فهضلی، عهبباس كوڕێ عهبدلموططهلبێ كوڕێ هاشمییه، وئهو بچویكترین كوڕێن عهبدلموططهلبی بوو، ناڤێ دهیكا وی نوتهیلا كچا خهببابى بوو.
دو سالان یان سێ سالان بهری پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- بووبوو ل مهكههێ، و نێزیكی حهشتێ ههشت سالا عهمر بربوو، چونكی ل سالا سیه و دووێ مشهختی مربوو.
دهمێ بابێ وی عهبدلموططهلب مری ئهو یێ دههـ سالی بوو، بهلێ د گهل هندێ ژی ئاڤدانا حهجییان و پێ ڕابوونا ب كارێ كهعبێ (السقایة والعمارة) عهبباسی ژ بابێ خۆ وهرگرت و د دهستێ وی دا بوو د جاهلیهتێ و ئیسلامێ ژی دا، و پشتی وی ژی ئهڤ ههردو كاره مانه د دهستێن عهیالێ وی دا، و ئهڤ كاره د چاڤێن عهرهبان دا بهری ئیسلامێ و پشتی ئیسلامێ ژی ژ كارێن زێده ب قهدر بوون و ب دهست كهسێ نهدكهفتن.
عهبباس ل مهكههێ مهزن بوو، و ژ بلی كارێ ئاڤدانا حهجییان و پێ ڕابوونا ب سهر وبهرێ كهعبێ، ئهوی دهست ب كارێ بازرگانییێ ژی كربوو و بووبوو ئێك ژ مالدار و زهنگینێن مهكههێ.
حهتا هاتنا ئیسلامێ ژی دهنگ و باسێن وی نینن، و پشتی برازایێ وی بۆ پێغهمبهرینییێ هاتییه هلبژارتن و خودێ فهرمان لێ كری كو گازییا خۆ بگههینته مرۆڤێن خۆ یێن نێزیك، ئهو ڕابوو مام و پسمامێن خۆ ههمی داخواز كرنه خوارنهكێ ل مال و گازییا خۆ گههاندێ، وێ گاڤێ چار مامێن وی مابوون: ئهبوو طالب و ئهبوو لهههب و حهمزه و عهبباس، د ڤێ سهرهاتییێ دا بهحسێ عهبباسی بۆ ئێكهمین جار دئێتهكرن.
ژ ڤان ههر چار مامێن وی ب تنێ حهمزه بوو یێ هێشتا زوی باوهری پێ ئینای، ئهبوو لهههب گهلهك كرێت و زڤر ئاخفت، ئهبوو طالبی گۆتێ: ئهز دینێ باب و باپیرێن خۆ ناهێلم بهلێ هندی ژ من بێت دێ بهڕهڤانییێ ژ ته كهم.. عهبباسی ژی باوهری -هنگی- پێ نهئینا، بهلێ یێ دیار بوو كو ئهو د دهرحهقا پێغهمبهری دا -سلاڤ لێ بن- یێ نهرم بوو لهو گۆتنێن زڤر نهگۆتنێ، بهلكی بهڕهڤانی ژی هندهك جاران ژ وی و ههڤالێن وی دكر دهمێ كافران نهخۆشی دگههاندێ.
ل سالا حهفتێ پشتی هنارتنا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- دهمێ كافرێن مهكههێ بڕیار دای بنهمالا هاشمییان بێخنه بن حیصارێ، عهبباس ژی -ههر چهنده هنگی یێ كافر ژی بوو- بڕیار دا خۆ بدهته د گهل پێغهمبهری و بنهمالا هاشمییان و نههێلت چو نهخۆشی بگههنه پێغهمبهری، و كوڕێ وی (عهبدللاهـ) صهحابییێ ب ناڤ و دهنگ ئهوێ ب لهقهبێ (ابن عباس، حبر الأمه) دئێته ناسین ل وی دهمی ل گهلییێ ئهبوو طالبی بووبوو.
سێ سالان عهبباس و مالا خۆ، د گهل بنهمالا هاشمییان، مانه ل بن حیصارێ، و هنگی عهبباس زڤڕی حهتا هاشمی ههمی زڤڕینه مهكههێ.
پشتی مرنا ئهبوو طالبی ل سالا دههێ ژ (بعثة)ێ و حهتا سالا سێزدێ دهمێ پـێـغـهمـبـهر -سلاڤ لێ بن- ژ مـهكــههــێ دهركـهفـتــی و مشهخت بووى، عهبباسێ مامێ وی ل دویڤ شیانا خۆ چاڤێ خۆ ددایێ، و ههر چهنده ئهو یێ كافر ژی بوو بهلێ باوهرییا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گهلهك پێ دهات، و د هندهك مهسهلێن گرنگ دا گۆتنا وی وهردگرت و دچوو مالا وی دا كافر بهلا خۆ ژێ ڤهكهن.
و سهرهاتییا ژ ههمییان مهزنتر یا كو پشتهڤانییا عهبباسی بۆ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- تێدا ئاشكهرا بووی، سهرهاتییا (بیعة العقبه) بوو.
دیرۆكڤان دبێژن: ل سالا (11) پشتی هنارتنا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- دهمێ هندهك موسلمانێن خهلكێ یهثربێ هاتینه مهكههێ دا ژ پێغهمبهری بخوازن كو دهركهڤیته نك وان، هندهك ژ وان ب دزی ڤه خۆ گههانده پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن-، و ژێ خواست ژڤانهكی بدهته وان دا ئهو و ئهو پێكڤه كۆم ببن و ل دۆر دهركهفتنا پێغهمبهری باخڤن، هنگی پێغهمبهر ل مالا مـامـێ خــۆ عـهبـبـاســی ئینا ل سهر هندێ پێك هاتن كو ل شهڤهكێ ژ وان ل وی جهێ دبێژنێ: (العقبه) كۆم ببن.
ئهو شهڤ هات، زهلامێن ئـهوس و خــهزرهجــی ژ یێن موسلمان ل درهنگی شــهڤ خــۆ ژ ههڤالێن خۆ ڤهدزی و هاتنه جهێ ژڤان پێ هاتییه دان، هـژمــارا وان حـهفتێ و سێ زهلام و دو ژن بوون.. پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ل ژڤانێ هات، مامێ وی عهبباس د گهل بوو، عهبباس هنگی زهلامهكێ كافر ژی بوو بهلێ د گهل هندێ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- باوهری پێ ههبوو لهو د گهل خۆ بربوو.
بهری ههمییان عهبباسی دهست ب ئاخفتنێ كر و گۆت: گهلی خهزرهجییان، هوین دزانن جهێ موحهممهدی د ناڤ مه دا چهنده، و ب ڕاستی مه ئهو ژ مللهتێ خۆ یێن كو ل سهر رهئیا مه پاڕاستییه، مهعنا ئهو ل باژێرێ خۆ و د ناڤ مللهتێ خۆ دا یێ پاڕاستی و بێ منهته، بهلێ وی ژ ناڤبهرا خهلكی ههمییێ هوین یێن ههلبژارتین دا بێته نك ههوه، ڤێجا ئهگهر هوین د خۆ ڕا نهبینن وی بپاڕێزن و هوین هزر بكهن كو دێ وی شهرمزار كهن
پشتی دهردكهڤیته نك ههوه، ههما ههر ژ ڤێ گاڤێ بهێلن؛ چونكی ئهو ل باژێرێ خۆ و د ناڤ مللهتێ خۆ دا یێ بێ منهته.
عهبباسی ب ڤێ گۆتنا خۆ دڤیا ئهوس و خهزرهجییان تێ بگههینت كو برازایێ وی یێ بێ خودان نینه، و هندهك یێن ههین وی بپاڕێزن ئهگهر لێ بوو تهنگاڤی.. ئهو د عهبباسی گههشتن، لهو گۆتن: مه گوهـ لێ بوو یا ته گۆتی، ئهی پێغهمبهرێ خودێ ڤێجا تو باخڤه.. ئینا پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- ژ نوی ئاخفت و شهرتێن خۆ گۆتن، و پشتی ڤێ كۆمبوونێ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- دهستویری دا صهحابییان كو بهر ب یهثربێ ڤه مشهخت ببن.
ئامادهبوونا عهبباسی ل ڤێ كۆمبوونا ب دزی ڤه نیشانا هندێیه كو ئهو دهمێ هێژ یێ كافر پشتهڤانێ موسلمانان بوو.
ل سالا دووێ پشتی مشهختێ، ل ههیڤا رهمهزانێ، شهڕێ بهدرێ چێ بوو، دهمێ خهلكێ مهكههێ زانی موسلمان یێن هاتینه د ڕێكا كاروانێ وان دا ڕابوون خۆ لێك دان، و ب لهز د ههوارێ دهركهفتن، د ناڤ لهشكهرێ كافران دا هندهك كهس ههبوون ئهڤ دهركهفتن ب دلێ وان نــهبــوو، بهلێ وان نهڤیا د مالا خۆ دا ڕوینن؛ دا دلێ مللهتێ وان ژێ نــهمینت ژ لایهكی ڤه، و ژ لایهكێ دی ڤه دا كهس نهبێژت: دیاره ئهڤه دترسن و نهوێرن دهركهڤن.. ئێك ژ ڤان ڕهنگه مرۆڤان عهبباسێ مامێ پێغهمبهری بوو.
دو گۆتن د دهرحهقا عهبباسی دا ههنه ل وی دهمی:
یا ئێكێ: (ابن اسحق) ژ (أبو رافع)ی ڤهدگوهێزت، دبێژت: ئهز خولامێ (عهبدێ) عهبباسێ كوڕێ عهبدلموططهلبی بووم، و ئیسلام هاتبوو د ناڤ مالا مه دا، عهبباس و دهیكا فهضلی و ئهز، ئهم موسلمان بووبووین.
پاشی پێدا دچت و ئهگهرێ دهركهفتنا عهبباسی بۆ شهڕێ بهدرێ دیار دكهت و دبێژت: عهبباس ژ مللهتێ خۆ دترسیا و نهدڤیا خۆ ژ وان جودا بكهت لهو موسلمانهتییا خۆ ڤهدشارت.
ژ ڤێ گۆتنێ دیار دبت كو عهبباسی هێشتا بهری شهڕێ بهدرێ باوهری ب ئیسلامێ ئینابوو، بهلێ مابوو ل مهكههێ مشهخت نهبووبوو و ئیسلاما خۆ ژی ئاشكهرا نهدكر.
یا دووێ: و ئهڤهیه یا مهشهوور، وهكی (ابن حجر) د (فتح الباری) دا دبێژت حهتا بهرى فهتحا مهكههێ ب دهمهكێ كێم ژ نوی عهبباس موسلمان بووبوو و مشهخت نهبووبوو، لهو (عومهرێ كوڕێ خهططابی) ئهو نهكربوو ژ (أهل الشوری) ههر چهنده عومهری گهلهك قهدرێ وی دگرت و ب دورستی بهایێ وی دزانی ژی.
ههر چاوا بت عهبباس ل سالا دووی ژ مشهختێ د گهل لهشكهرێ كافران دهركهفتبوو شهڕێ بهدرێ، و (ابن اسحق) ژ عهبدللاهێ كوڕێ عهبباسی ڤهدگوهێزت، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ل ڕۆژا بهدرێ گۆته صهحابییان: ههچییێ ژ ههوه (أبو البختری) و (عهبباس) دیتن نهكوژن، چونكی ئهو بێی دلێ خۆ یێن هاتینه ئینان.
ئهگهر ئهڤ ریوایهته یا دورست بت دێ هندێ گههینت كو عهبباس ژ شهرمێن قورهیشییان دا هاتبوو شهڕی نه كو ژ دل هاتبوو، تشتهكێ دی دڤێت ژ بیر نهكهین: كافر دهمێ ژ مهكههێ دهركهفتین دا د ههوارا كاروانێ ئهبوو سوفیانی دهركهڤن، د پشت ڕاست نهبوون كو شهڕ دێ ئێتهكرن، و گهلهك ژ وان ل وێ باوهرێ بوون كو ب تنێ د حالهتهكی دا شهڕ دێ ئێتهكرن، ئهو ژی ئهگهر كاروانێ قورهیشییان كهفته دهستێ موسلمانان، و دویر نینه عهبباس ب خۆ ژی ئێك ژ وان كهسان بت یێن هزركری كو شهڕ نائێتهكرن، و ئهگهر زانیبا شهڕ دێ ئێتهكرن دهرنهدكهفت، و تشتێ مه پال ددهت كو ڤێ هزرێ بێژین، ئهوه: ل ڕۆژا ئوحودێ دهمێ كافر بۆ شهڕی ژ مهكههێ دهركهفتین، عهبباس دهرنهكهفت، و نهوهبت بێته هزركرن كو عهبباس ژ شهڕی دترسیا، نه! ل ڕۆژا (حونهینێ) عهبباس زهلامێ ئێكانه بوو یێ كو د گهل پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- مایه ل سنگێ شهڕی دهمێ خهلك ههمی ڕهڤین، عهبباس نه ئهو زهلام بوو یێ ژ شهڕى دڕهڤی، بهلێ شهڕێ پێغهمبهری و موسلمانان تشتهك بوو عهبباسی قهناعهت پێ نهبوو، ما عهبباس نه ههر ئهو بوو یێ گۆتییه خهلكێ مهدینێ: ئهگهر هوین بهڕهڤانییێ ژ برازایێ من نهكهن بهێلن ئهم دێ بهڕهڤانییێ ژێ كهین؟ ڤێجا چاوا ئهو ب خۆ شیرێ خۆ ڕاكهت و بچته شهڕێ برازایێ خۆ؟!
ل ڕۆژا شهڕێ بهدرێ عهبباس ب دهستێ موسلمانان هاته ئێخسیركرن، و ئهوێ عهبباس گرتی (أبو الیسر كعب بن عمرو) بوو، پاشی عهبباسی خۆ و دو برازایێن خۆ ژ موسلمانان كڕین، و زڤڕی مهكههێ.
پشتی شهڕێ بهدرێ ل سالا دووێ مشهختی و حهتا ڕۆژا مهكههـ تـێـدا هاتییه ڤهكرن ب دهستێ موسلمانان ل سالا ههشتێ مشهختی، نێزیكه جارهكا دی دهنگ و باسێن عهبباسی نهبن، د هندهك ژێدهران دا هاتییه كو ئهو بهری ڤهكرنا مهكههێ موسلمان بووبوو و مشهخت بووبوو مهدینێ، بهلێ هندهك ژێدهرێن دی بهرۆڤاژییا ڤێ چهندێ ددهنه زانین و دبێژن: عهبباس مشهخت نهبووبوو مهدینێ حــهتــا
مهكههـ هاتییه ڤــهكــرن ژی، و بــهری ڤــهكـــرنـــێ ب دهمهكی ژ نوی ئهو موسلمان بووبوو.
ل دوی ههیڤا رهمهزانێ ژ سالا ههشتێ مشهختی پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- د گهل هژمارهكا مهزن ژ موسلمانان -كو نێزیكی دههـ هزار كهسان بوون- ب ئنیهتا ستاندنا مهكههێ ژ مهدینێ دهركهفتن، و ل ڕۆژا سێزدێ گههشته مهكههێ، و هندهك دبێژن: ل دههێ دهركهفت بوو و ل بیستێ گههشت بــوو، بـــهری پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- بــچــتـــه د مـــهكـــههــێ دا ب لهشكهرێ خۆ ڤه، ل جههكی دانا دبێژنێ: (مر الظهران).
(ابــن اســحـــق) ژ عهبباسی ڤــهدگوهێزت، دبێژت: دهمێ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ل (مر الظهران)ێ دانای من گۆت: ب خودێ ئهگهر پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- ب زۆردهستی بچته د مهكههێ دا بهری خهلكێ وێ بێنه نك ئێمناهییێ ژێ بخوازن حهتا حهتایێ قورهیشی دێ تێ چن.
گۆت: ڤێجا ئهز ڕابووم ل هێسترا پێغهمبهری (البیضاء) سویار بووم و ئهز دهركهفتم حهتا ئهز هاتیمه (الأراك) من گۆت بهلكی ئهز هندهك مرۆڤان ببینم هاتبنه داران یان ئێك ب كارهكی هاتبت دا بێژمێ دا بچت بێژته خهلكێ مهكههێ بێنه نك پێغهمبهری ئێمناهییێ ژێ بخوازن بهری ئهو بچته د مهكههێ دا.
ژ ڤێ گۆتنا عهبباسی دئێته زانین كو ئهو هنگی یێ موسلمان بوو و د گهل لهشكهرێ موسلمانان بوو.
عهبباس دبێژت: ڤێجا دهمێ ئهز دچووم من گوهـ ل دهنگێ (أبو سفیان) و (بدیل بن ورقاء)ی بوو د گهل ئێك و دو دئاخفتن، (أبو سفیان)ی گۆت: چو ئاگر وهكی ئاگری ئهڤ شهڤه من نهدیتییه و چو لهشكهر ژی. (بدیل)ی گۆت: ب خودێ ئهڤه قهبیلا (خزاعه)یه بۆ شهڕی دهركهفتی. (أبو سفیان)ی گۆت: (خزاعه) ژ ڤێ چهندێ كێمتره.
گــۆت: مــن دهنگێ وی ناسی، ئینا مــن گازی كرێ، وی ژی دهنگێ من ناسی، ئهز ب نك ڤه چووم و من گۆتێ: (أبو سفیان) ئهڤه پێغهمبهرێ خودێیه دهركهفتی د گهل مرۆڤان. وی گۆت: نهمان بۆ قورهیشییان بت چاره چیه؟ من گۆت: ب خودێ تو ب كهڤییه لهپان دێ سهرێ ته لێ دهت، وهره د گهل من سویار ببه دا بچینه نك و ئێمناهییێ ژێ بخوازه، وی گوهێ خۆ دا من و د گهل من هات.
ئینا من ئهو بر، ڤێجا ههر جارهكا ئهم د بهر ئاگرهكی را بۆری باین، ئهو دا پسیار كهن: ئهڤه كییه؟ دهمێ هێسترا پێغهمبهری ددیت و ئهزێ لێ سویار دگۆتنه ئێك و دو: مامێ پێغهمبهرییه -سلاڤ لێ بن-. حهتا ئهم د بهر ئاگرێ عومهرێ كوڕێ خهططابی ڕا بۆرین، وی گۆت: ئهڤه كییه؟ پاشی هاته بهرا من، گاڤا ئهبوو سوفیان د گهل من دیتی، گۆت: دوژمنێ خودێ ئهبوو سوفیان! حهمد بۆ وی خودایێ تو ئێخستییه دهستێ من.
گۆت: مه كره غار و عومهری دا ب دویڤ مهڤه حهتا ئهم گههشتینه نك پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ئینا عومهری گۆت: ئهی پێغهمبهرێ خودێ، ئهڤه خودێ ئهبو سوفیان ئێخسته دهستێن ته ڤێجا دهستویرییێ بده من دا سهرێ وی لێ بدهم!
عهبباس دبێژت: ئینا من گۆت: ئهی پێغهمبهرێ خودێ، ئهبوو سوفیان یێ ل سهر بهختێ من.. پاشی ئهز چووم و من هێدی بۆ پێغهمبهری ئاخفت، دویماهییێ پێغهمبهری گۆته من: ههڕه وى د گهل خۆ ببه و سپێدێ بینه نك من.
گۆت: سپێدێ من بره نك، و ئهبوو سوفیانی ل وێرێ شاهده دا و هاته د ئیسلامێ دا.
عهبباسی گۆت: من گۆت: ئهی پێغهمبهرێ خودێ هندی ئهبوو سوفیانه زهلامهكه حــهز ژ مهزنییێ دكهت ڤێجا ئهگهر تو تشتهكی بدهیێ.. ئینا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: ههچییێ بچته د مالا ئهبوو سوفیانی ڤه ئهو یێ ئهمینه.
پشتی ئهبوو سوفیانی لهشكهرێ ئیسلامێ دیتی زڤڕی مهكههێ و د ناڤ خهلكی دا گازی كر: گهلی قورهیشییان ئهڤه موحهممهده هات و هند یێن د گهل دا هوین نهشێنی، ڤێجا ههچییێ بچته مالا ئهبوو سوفیانی ئهو یێ ئهمینه!
پشتی هنگی موسلمان هاتنه د مهكههێ دا.
ژ ڤێ سهرهاتییێ دئێته زانین كو عهبباسی پاشی ئهبوو سوفیانی دهورهكێ مهزن ههبوو كو مهكههـ بێ شهڕ ل بهر پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- هاتییه ڤهكرن.
پشتی مهكههـ هاتییه ڤهكرن پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- بڕیار دا (سقایه الحاج) وهكی بهرێ ههر د دهستێ مامێ وی عهبباسی دا بت، و ب ڤێ چهندێ عهبباس دبته ئێكهمین كهس ب ئاڤدانا حهجییان ڕابووی د جاهلیهتێ و ئیسلامێ ژی دا.
پشتی پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- مهكههـ ڤهكری، جهواب گههشتێ كو ئویجاخا (ههوازن) و (ثهقهفییان) ل طائفێ یا خــۆ دایـه ئێك و دێ ئێنه شهڕێ وی، ئینا بڕیار دا ب لایێ وان ڤه دهركهڤت، ل دویماهییا ههیڤا رهمهزانێ دهركهفت، و هژمارا لهشكهرێ موسلمانان پتر بوو ژ دووازده هزار كهسان، لهو هندهك ژ موسلمانان گۆت: ئێدی د چو شهڕان دا ئهم ناشكێین..
و ئهڤهیه دهمێ ئایهت دبێژت: ( وَيَوْمَ حُنَيْنٍ ۙ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْكُمْ شَيْئًا وَضَاقَتْ عَلَيْكُمُ الْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ ) (التوبة: 25). دهمێ كافران ب دهركهفتنا موسلمانان زانی ئهو بهرێ دهركهفتن و هاتنه نهالا (حونهینێ) د ڕێكێ دا، و وان ل وێرێ ڕێ گرت.. دهمێ لهشكهرێ موسلمانان گههشتییه وێ نهالێ، سپێدێ زوی بوو هێشتا دنیا باش زهلال نهبووبوو، كافران ژ ههمی لایان ڤه تیر و ڕم د موسلمانان وهركرن، خافلهتی ب لهشكهرێ موسلمانان كهفت، ژ دوازده هزار مرۆڤان سهد نهمانه ل مهیدانا شهڕی ههمی پاشپاشكی زڤڕین و ڕهڤین، ئهوێن ل سنگی ماین ئهڤه بوون:
پێغهمبهرێ خودێ -سلاڤ لێ بن- و ئهو ل بهراهییا ههمییان بوو، پشتا خۆ نهدا كافران و ما ل سنگی و گازی موسلمانان كر كو نهرهڤن و دگۆت: (أنا النبی لا كذب أنا ابن عبدالمطلب). و ژ وان صهحابیێن كو ماینه د گهل دا ل سنگێ شهڕی: مامێ وی عهبباس و پسمامێن وی: فهضلێ كوڕێ عهبباسی، ئهبوو سوفیانێ كوڕێ حارثی، و برایێ وی رهبیعه، عهلییێ كوڕێ ئهبوو طالبی، قوثهمێ كوڕێ عهبباسی، و عوتبه و موعتب كوڕێن ئهبوو لهههبی.. ئهڤه حهفت پسمامێن وی.
و ژ موهاجرییان: ئهبوو بهكر و عومهر و ئوسامهیێ كوڕێ زهیدی و دهیكا وی (أم أیمن) و ئهیمهن.
یهعنی ههمی نهدبوونه پازده مرۆڤ!
پاشی نێزیكی حهشتێ مرۆڤان ژ موهاجری و ئهنصارییان زوی زڤڕین و د ههوارا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- هاتن، و گاڤا موسلمانێن دی دیتی كو موسلمانان ب ڤێ هژمارا خۆ یا كێم خۆ ل بهر سنگێ كافران گرت پهشێمان بوون و زڤڕینه مهیدانێ.. و دیماهییێ سهركهفتن یا موسلمانان بوو.
شهڕێ حونهینێ ل سالا ههشتێ مشهختی ئێكهمین شهڕ بوو عهبباسێ مامێ پێغهمبهری پشكداری تێدا كری د گهل موسلمانان و ب ڕاســتــی وی ناڤێ خـۆ ئینا دهر ئهو د گهل برازایێ خۆ ئهبوو سوفیانێ كوڕێ حارثی ههڤسارێ هێسترا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گرتبوو و كهسهك ل پێشییا وان ههرسێیان نهبوو، و ههر چهنده خافلهتی یا مهزن بوو، و شكهستنهكا كــرێــت ژی كــهفــتــه لهشكهری بهلێ ئهو نهترسیان و پشتا خــۆ نهدانه دوژمنی و ل مهیدانێ مان حهتا شهڕ ب دویماهی هاتی.
ژ ڤێ دئێته زانین كو عهبباس مرۆڤهكێ ب جهرگ بوو و ئیخلاصهكا مهزن بۆ پێغهمبهری و ئیسلامێ د دلێ وی دا ههبوو.
وهسا دئێته زانین كو پشتی ڤهكرنا مهكههێ ل سالا ههشتێ عهبباسی خۆ ژ مهكههێ ڤهگوهاست بوو مهدینێ، و ل وێرێ ل نك پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ئاكنجی بووبوو، و پشتی هنگی ب بیست و چار سالان ژى حهتا مرى ئهو ههر ل وێرێ یێ ئاكنجی بوو.
دهورێ عــهبباسی و نێزیكییا وی ژ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- جارهكا دی دیار دبت ل دهمێ وهغهركرنا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ژ دنیایێ.. دهمێ پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- نساخ بووی نساخییا پێ مری.
ل وێ ڕۆژا پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- پێ حهسیای كو پیچهكێ لهشێ وی یێ سڤك بووی، ژ مامێ خۆ عهبباسی و پسمامێ خۆ عهلی خواست كو ملێن وی بگرن و وی ببهنه مزگهفتێ دا نڤێژێ بكهت.
د حهدیسهكێ دا، بوخاری ژ عائیشایێ ڤهدگوهێزت، دبێژت: دهمێ پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- نساخ بووی مه دهرمانهك كره دهڤێ وی، ئینا وی ب ئیشارهتان گۆته مه: نهكهنه دهڤێ من، یا ژ مه ڤه ژ بهر نهخۆشییا دهرمانی ل سهر نساخی وی دهرمان نهڤێت، ئینا مه دهرمان كره دهڤی، گاڤا هشیار بووی عێجز بوو و گۆت: ما من هوین ژ هندێ پاشڤه لێ نهدابوون؟ عهبباس تێ نهبت ئهڤێن دی ههمییان دهرمانی بدهنێ!
ژ ڤێ حهدیسێ بهایێ عهبباسی ل نك پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- دئیته زانین.
و پشتی پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- چوویه بهر دلۆڤانییا خودێ عهبباس ئێك ژ وان مرۆڤان بوو یێن پێغهمبهر شویشتی: عهبباس و ههردو كوڕێن خۆ: (الفضل) و (قثم) و عهلی ب شویشتنا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ڕابوون، و ئوسامهی و صالحێ مهولایێ پێغهمبهری ئاڤ بۆ لێ دكر، و ههر وان كفن ژی كره بهر.
پشتی پێغهمبهری ژی -سلاڤ لێ بن- عهبباس مابوو ل مهدینێ ل سهر زهمانێ ئهبوو بهكری و عومهری و چهند سالهكان ژی ژ زهمانێ عوثمانی.
ل سالا ههژدێ مشهختی، ل سهر دهمێ خیلافهتا عومهری باران نههاتن و خهلایهكا مهزن ل مهدینێ چێ بوو، عومهری گۆته صهحابییان: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- وهسا بهرێ خۆ ددا عهبباسی وهكی كوڕ بهرێ خۆ ددهته بابێ خۆ، و ئهڤرۆكه ئهگهر پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- د ناڤ مه دا نهبت ژی مامێ وی عهبباس یێ د ناڤ مـه دا ڤێجا وهرن بلا ئهو نڤێژێ ل بهرا مه بكهت، و دوعا بۆ مه بكهت؛ دا خودێ بارانێ ل مه ببارینت.
گاڤا ههمی كۆم بووین عومهری گۆت: ئهی خودا، مه ب دوعایێن پێغهمبهرێ ته ههوار دكره ته، ته باران ددا مه، و ئهم ئهڤرۆ ب دوعایێن مامێ پێغهمبهرێ ته ههوار دكهینه ته، ڤێجا تو بارانێ بده مه، و عهبباس ب بهرا وان كهفت و ئهڤ دوعایه كر: (اللهم لم ینزل بلاء إلا بذنب، ولم یكشف إلا بتوبة، وقد توجه القوم بي إلیك لمكاني من نبیك وهذه أیدینا إلیك بالذنوب ونواصینا إلیك بالتوبة فاسقنا الغیث).
هێشتا مرۆڤ ژێك نهڤهڕهڤین عهوران خۆ لێك دا و بارانهكا بۆش باری.
ژ ڤێ سهرهاتییێ ژی قهدر و بهایێ عهبباسی باش دیار دبت.
عــهبـبــاس -وهكی مه گۆتی- مابوو ساخ حـهتا زهمانێ ئیمام عوثمانی، و مــرنـــا وی ل ڕۆژا ئهینی بوو چاردهی ههیڤا رهجهبێ ژ سالا سیهـ و دووێ، و دهمێ مری ژییێ وی حهشتێ ههشت سال بوون، و ل بهقیعێ هاتبوو ڤهشارتن.
عهبباسی عهیالهكێ بۆش ل پشت خۆ هێلابوو: نههـ كوڕ و سێ كچ، و ناڤێن وان ئهڤه بوون: الفضل، و ئهڤه ژ ههمییان مهزنتر بوو، عبدالله، و ئهڤه صهحابییێ ب ناڤ و دهنگه، عبید الله، عبدالرحمن، قپم، معبد، كثیر، تمام، و الحارث.
و كچێن وی: حبیبه، صفیه، أمیمه، بوون.
عهبباس ل دویماهییا عهمرێ خۆ كۆره بووبوو، و دبێژن: گاڤا عــومــهری عهبباس ددیت ژ دهوارا خۆ دهاته خوار و بۆ رادوهستیا حهتا دچوو.
وى سیهـ و پێنج حهدیس ژ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- یێن ریوایهت كرین.
و نه ژ تشتێن ڤهشارتییه كو خهلیفێن عهبباسی ئهوێن ژ سالا (132 حهتا 656) مشهختی حوكم ل جیهانا ئیسلامی كری ژ دووندهها ڤی صهحابییێ خودان قهدرن.
