سهروهرێ شههیدان حهمزهیێ كوڕێ عهبدلموططهلبى
بابێ عومارهی، شێرێ ڕۆژا بهدرێ و ئوحودێ، سهروهرێ شههیدان، حهمزهیێ كورێ عهبدلموططهلبێ قورهیشی، شێرێ خودێ و پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- بابهتێ پهیڤا مه یا ڤێ جارێیه.
ل دهسپێكێ: پێتڤییه ئهم وێ مالێ بدهینه ناسین یا كو ئهڤ شێره لێ مهزن بووی؛ دا دیمهن ل بهر چاڤێن مه پتر یێ روهن و ئاشكهرا بت.
حهمزه كوڕێ عهبدلموططهلبییه.. و عهبدلموططهلب - و ناڤێ وی یێ دورست شیبهیه- كوڕێ هاشمییه -و ناڤێ هاشمی یێ دورست عهمر بوو- و هاشم كوڕێ عهبد مهنافییه، و عهبد مهناف كوڕێ قوصهیه.
ئهڤ بنهماله د ناڤ قهبیلا قورهیشییان دا ئێك ژ بنهمالێن شهریف و ماقویل بوو، وقورهیشى ئێك ژ مهزنترین و ناڤدارترین قهبیلێن عهرهبان بوو، و ل نــیــڤــا جـزیـرا عهرهبان ل باژێرێ مهكههێ دژیا.
هاشم، ئهوێ بنهمالا هاشمییان ب وی دئێته ناڤكرن، ههر چهنده بچویكێ چار برایان بوو، بهلێ ل سهر دهمێ خۆ ئێك ژ پێشكێشترین زهلامێن قورهیشییان بوو، ژنكا وی (سهلما) ژ باژێرێ یهثربێ بوو، ل دهمهكی بۆ بازرگانییێ دهركهفته شامێ، ژنكا خۆ ئهوا هنگی ب بچویكێ خۆ یێ نهخری یا گران، د گهل خۆ بره مالبابا وێ ل یهثربێ و ئهو چوو شامێ، چوو.. بهلێ نهزڤڕی! ل شامێ مر، ژنكا وی ل یهثربێ، ل مالبابێ، بچویكێ خۆ یێ نهخری دانا، وێ ناڤێ كوڕێ خۆ كره (شیبه).
دههـ سالان شیبهیێ كوڕێ هاشمی، ل نك خالێن خۆ ما، و دهمێ ژییێ وی بوویه دههـ سال، مامێ وی موططهلبێ كوڕێ عهبد مهنافی هاتێ و د گهل خۆ زڤڕانده مهكههێ، ڕۆژا ههردو گههشتینه مهكههێ موططهلبی برازایێ خۆ یێ دههـ سالی ل پشت خۆ سویار كربوو، خهلكی پسیار ژێ كر: ئهڤه چ زارۆكه د گهل ته؟ وی گۆت: عهبدێ منه، ئینا خهلكێ مهكههێ گۆته شیبهی: (عبد المطلب).
موططهلب ئێك ژ مهزنێن قورهیشییان بوو، و تشتێ ئهو ب سهر ههمی مهزنێن دی دئێخست ئهو بوو: (السقایة) و (الرفادة) ههردو د دهستێ وی دا بوون، و ئهڤ ههردو مهنصبه -و مهبهست پێ دانا ئاڤێ و خوارنێیه بۆ حهجییان- د چاڤــێــن عــهرهبان دا گـهلهك د مهزن بوون.. پشتی موططهلب مری برازایێ وی شیبه (عهبدلموططهلب)ی جهێ وی گرت و چونكی ئهو مرۆڤهكێ عاقدار و زیرهك و خێرخواز بوو، ئهو زوی هاته پێش و ناڤ و دهنگێن وی نه د ناڤ قورهیشییان ب تنێ بهلكی د ناڤ ههمی عهرهبان دا بهلاڤ بوون.
تشتێ ژ ههمییان مهزنتر چێ بووی ل سهر زهمـانـێ عهبدلموططهلبی یێ كو ئهو پتر د چاڤێن خهلكێ مهكههێ دا مهزن كری كۆلانا بیرا زهمزهم بوو.. زهمزهم ئهو بیرا ئاڤێ بوو یا خودێ بۆ ئیسماعیل پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- پهقاندی، بهری زهمانی عهبدلموططهلبی ب چهند سهد سالهكان ئهڤ بیره بن ئاخ بووبوو و كهس ب جهێ وێ نهدكهفت، جارهكێ عهبدلموططهلبی د خهونێ دا دیت هندهكان دگۆتێ: ههره فلان جهی بكۆله دێ بیر لێ دهركـــهڤـــت.. و وهسا چــێ بوو، و دهمێ وی بیر دهرێخستی و كــۆلای ئاڤ ژێ زا، و وی ب ئاڤا ڤێ بیرێ حهجی ئاڤ ددان. ڤی تشتی عهبدلموططهلب د چاڤێن خهلكێ مهكههێ دا گهلهك مهزن كر و ئینا پێش.
عهبدلموططهلبی پتر ژ ژنهكێ ئینا بوون و عهیالهكێ بۆش ههبوو، دوازده كوڕ د گهل شهش كچان.. كوڕێ وی یێ ژ ههمییان مهزنتر (الحارث) بوو، لهو دگۆتنێ: (أبو الحارث) و كوڕێ وی یێ ژ ههمییان بچویكتر (العباس) بوو. یێن دیتر ئهڤهنه: الزبیر، ضرار، أبو طالب - عبد مناف-، أبو لهب –عبدالعزی-، المقوم، عبد الكعبه، حجل، الغیداق، عبدالله، حمزة.
و كچێن وی ئهڤه بوون: أروی، بره، أمیمه، صفیه، عاتكه، البیضاء.
ئهڤه ههژده و ژ ڤان ههژدان ب تنێ سێیان باوهری ب پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ئینابوو و ژ صهحابییان دئێنه هژمارتن، ئهو ژی ئهڤهنه: حهمزه، و عهبباس، و صهفییه.
و ژ مامێن پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ب تنێ چار گههشتبوونه زهمانێ پێغهمبهرینییێ، دووان باوهری پێ ئینابوو: حهمزه و عهبباسی، و دووان باوهری پێ نهئینابوو و ل سهر كوفرێ مربوون: (أبو طالب) و (أبو لهب)ی.
نوكه دێ پتر خۆ نێزیكی حهمزهی كهین.
حهمزه مه گۆت كوڕێ عهبدلموططهلبێ كوڕێ هاشمییه، دهیكا وی ناڤێ وێ (هاله)یه كچا ئوههیبێ كوڕێ عهبدمهنافێ كوڕێ زوهرهیه، دهیكا وی دۆتماما (ئامینا) كچا وهههبێ كوڕێ عهبدمهنافییه، یهعنی: دهیكا حهمزهی و دهیكا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- دۆتمامێن ئێكێن ژ ڕاستا بوون.
حهمزه ل مهكههێ بووبوو چار سالان بهری پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- و ثووهیبایا جاریا (أبو لهب)ی شیرێ خۆ دابوویێ، و چونكی ثووهیبایێ پشتی هنگی شیر دابوو پێغهمبهری ژی -سلاڤ لێ بن- پێغهمبهر و حهمزه ههر دو دبنه برایێن ئێكێن شیری!
حهمزه د مالا بابێ خۆ عهبدلموططهلبی دا مهزن بوو، و ژ وی فێری زیرهكی و عاقلدارییێ بوو، سهر وبهری ب خودانكرنا وی ب بهرفرههی مه نهزانییه، بهلێ تشتهكێ ئاشكهرایه كو ئهو ژی وهكی ههمی زارۆكێن سهردهمێ خۆ ههر ژ بچویكاتییێ فێری دل موكمى و فێرسییێ بووبوو، چونكی جههك و دهمهكێ وهكی وی جهی و وی دهمی یێ حهمزه لێ ژیای زهلام ژ ههمی تشتان پتر یێ ههوجهی عهگیدییێ بوو دا خۆ و كهسێن ل دهور وبهرێن خۆ بپاڕێزت.
ژبلی زیرهكییێ، حهمزه فێری مهردینییێ و ئهزمان رههوانییێ ژی بووبوو، و ئهڤ چهنده یا عهجێب نینه ئهگهر ئهم ل بیرا خۆ بینین كو حهمزه كوڕێ سهییدێ قورهیشییان بوو و د مالا وی یا خانهدان دا مهزن بووبوو.
گاڤا عهبدلموططهلب مری، كوڕێ وی حهمزه یێ دووازده سالی بوو، و ههر چهنده كوڕێن عهبدلموططهلبی و ب تایبهتی ئهبوو طالبی بهایهكێ مهزن د ناڤ قورهیشییان دا ههبوو ژی بهلێ كهسهك ژ وان نهشیا ب دورستی جهێ بابێ خۆ بگرت و مهزنییا قورهیشییان چهندهكێ ژ دهست وان دهركهفت.
حهمزه و برایێ وی عهبباس و برازایێ وان موحهممهد -سلاڤ لێ بن- د ئێك عهمر دا بوون، ههر ئێك دو سالان ژ یێ دی مهزنتر بوو، لهو پێكڤه هاتبوونه ب خودانكرن، و دڤێت ژ بیر نهكهین چونكی موحهممهد -سلاڤ لێ بن- ئێتیمهكێ پاش باب بوو، باپیرێ وی عهبدلموططهلبی ئهو بربوو نك خۆ ب خودان دكر، و ژ كوڕێن خۆ پتر چاڤێ خۆ ددایێ.
حهتا ژییێ حهمزهی ژ چل و چار سالییێ بۆری ژی چو زانینێن بهرفرههـ مه ژ ژین و سهرهاتییا وی نهزانییه، تشتێ هاتییه زانین ب تنێ ئهو بوویه: حهمزه مرۆڤهكێ زێده زیرهك و سهگڤان بوو، بۆ سویارى وعهگیدییێ كهسێ د ناڤ قورهیشییان دا دهستێ وی نهدگرت، پتر دهمێ خۆ وى ل دهشتێ و چۆل و بهیاران دبۆراند، دچوو نێچیرێ، و ل ئێڤارا درهنگ دهمێ دزڤڕی ئێكهمین جار دهاته كهعبێ تهوافا خۆ دكر پاشی دچوو مالا خۆ، و ل ڕۆژا دی سهرێ سحارێ رادبوو دچوو نێچیرێ، لهو حهمزه د ناڤ خهلكێ مهكههێ دا ب نێچیرڤانییێ هاتبوو ناسین.. و حهتا حهددهكی ژی ئهو ژ خهلكی یێ دویر بوو، و پشتی ههمییان ژ نوی وی تشت دزانین.
ئێكهمین جار دیرۆكێ دهرگههـ بۆ حهمزهی ل تاق كری، و ناڤێ وی ل سهر بهرپهرێن خۆ ئاشكهرا نهخشاندی، ل سالا شهشێ بوو پشتی هنارتنا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- هنگی ژییێ حهمزهی چل و شهش سال بوون، ڕۆژ ڕۆژهكا دیرۆكی بوو، نه ب تنێ بۆ باژێرێ مهكههێ، بهلكی بۆ گشت دنیایێ!
ئهو شهش سال بوون پێغهمبهرینی بۆ موحهممهدی -سلاڤ لێ بن- هاتی، د وان سالان دا نێزیكی سیهـ و ههشت مرۆڤان ژ ژن و مێران، بچویك و مهزنان باوهری ب دینێ نوی ئینا، پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- و ههڤالێن خۆ ل مالا (الأرقم ابن أبی الأرقم)ی ب دزی ڤه كۆم دبوون، ڕۆژهكێ پێغهمبهر و هندهك صهحابی دهركهفتنه كهعبێ، ئهبوو بهكر د ناڤ خهلكی دا ڕابووڤه ب دهنگهكێ بلند ئاخفت و ژ خهلكی خواست بێنه د ئیسلامێ دا، و ئهڤ خوتبا ئهبوو بهكری دئێته هژمارتن ئێكهمین خوتبه ب رهنگهكێ ئاشكهرا د دیرۆكا ئیسلامێ دا دئێته خواندن.
كافرێن قورهیشییان دین بوون! چاوا مرۆڤهك بسته بكهت و ل نك وان داخوازێ بكهت كو خهلك دینێ باب و باپیرا بهێلن! ئهڤه نابت.. ڕابوون ب موسلمانان وهر هاتن و ههر ئێكی ژ لایێ خۆ ڤه درب وهشاندنێ و ئاخفتنێن كرێت و سهقهت گۆتنێ!
یێ ژ ههمییان پتر تویشی نهخۆشییێ بووی ئهبوو بهكر بوو، پتر ژ وان ب ئهبوو بهكری وهرهاتن و هند ب ئهبوو بهكری دادان حهتا درێژ كرییه عهردی و (عتبه بن ربیعه) چوو سهر زكێ وی و ههر ل سهر و چاڤان دا، حهتا وهلێهاتی كهسێ دفنا وی ژ رویییێ وی جودا نهدكر.. گاڤا ئویجاخا ئهبوو بهكری -كو بابكێ تهیمییان بوو ژ قورهیشییان- ب ڤێ چهندێ زانی د ههوارا ئهبوو بهكری هاتن و ئهو ژ بن دهست و پییێن خهلكی ئینا دهرێ و بره مال، هنگی ئهبوو بهكر یێ دلگرتی بوو و ئهزمان لێ شكهست بوو، تهیمی چوونه كهعبێ و گۆتن: ههما تشتهك ل ئهبوو بهكری هات ئهم دێ عوتبهی پێش وی ڤه كوژین.
هــهر ل وێ ڕۆژێ ئــهبــوو جــههـلی گهلهك گۆتنێن پیس و كرێت گۆتنه پێغهمبهری ژی -سلاڤ لێ بن-، موسلمان ب برینێن خۆ ڤه زڤرینه مالێن خۆ، سهربۆرهكا نهخۆش و گران بوو بهلێ یا بێ فایده نهبوو، دو فایدێن مهزن تێدا ههبوون:
ئێك: خهلكێ مهكههێ ههمییان زانی كو موسلمان یێن وهلێهاتین بشێن بێژن: ئهم ژی یێن ههین، و ههر جارهكا حهقی شیا بێته مهیدانێ بلا ل بهرچاڤ بشكێت ژی، دێ یا سهركهفتی بت.
دو: عهگیدێ بنهمالا هاشمییان كو حهمزه بوو هاته ڕێزا موسلمانان.
چاوا؟
ل ئێڤارا وێ ڕۆژێ یا كو موسلمان بۆ جارا ئێكێ دهركهفتینه كهعبێ و ب دهستێن كافران هاتینه قوتان، حهمزه ژ نێچیرا خۆ زڤڕی، وهكی عهدهتێ وی ههر ڕۆژ بهری شیرێ خۆ بدانت و تیروكڤانێ خۆ ژ ملێ خۆ ڤهكهت، هات قهستا كهعبێ كر، ئهو جهێ بهری هنگی بوویه مهیدانا خۆلێكدانێ، حهمزه ل دۆر كهعبێ زڤڕی و چوو قهستا مالا خۆ كر، ب رێ ڤه مرۆڤهكی خۆ ڤێ ڕا گههاند:
- ئهبوو عوماره دێ كیڤه چی؟
حهمزهی گۆت: دێ چمه مال.
گۆتێ: ته زانییه ئهڤرۆ چی یێ چێ بووی؟
گۆت: نه، چ چێ بوویه؟
گۆتێ: ئهبوولحهكهمی گهلهك گۆتن و ئاخفتنێن سهقهت و كرێت یێن گۆتینه برازایێ ته موحهممهدی.
- ئهو چاوا؟
گۆت: بهلێ، حال و مهسهلێن وان ئهڤه بوون!
حهمزهی ڕێكا خۆ گوهاڕت، زڤڕی ڤه كهعبێ، چونكی وی ئهبوو جــههـــل بـهری هنگی ل وێرێ دیت بوو، حهمزه ب ژۆر كهفت دیت ئهبوو جههل و هژمارهكا دی یا سهر و گرگرێن مهكههێ ل (دار الندوه) د روینشتینه، حهمزه ڕاست ب نك ئهبوو جههلی ڤه چوو، خهلكێ دیــوانـــێ حــێــبـهتــی مــان دهمێ وان دیتی حهمزهی كڤانێ خۆ ژ ملێ خۆ ڤهكر و ڕاكره ڤه و ل سهرێ ئهبوو جههلی دا حهتا خوینێ تێ هاڤێتی!
ئهبوو جههلی خۆ تهعل و ترش كر، حهمزهی گۆتێ: وهلێهات تو خهبهران بێژییه برازایێ من، ئهگهر تو زهلامی ڕابه ل من بزڤڕینه.
هندهك مرۆڤێن ئهبوو جههلی ڕابوون دا بێنه حهمزهی ئهبوو جههلی گۆته وان: ئهبوو عومارهی بهێلن، ب ڕاستی من ئاخفتنێن كرێت گۆتبوونه برازایێ وی.
هندهكان گۆته حهمزهی: دیاره تو ژی یێ خڕیای؟ یهعنی: یێ چوویه سهر دینێ موحهممهدی!
حهمزهی هند دیت ژ دهڤی دهركهفت و گۆت: بهلێ، كی دێ من مهنعه كهت؟!
و زڤڕی مال.
وێ شهڤێ ههمییێ حهمزه یێ دودل بوو، ئهڤه من چ گۆت؟ ئاخری ئهز نهچوویمه سهر دینێ موحهممهدی، چاوا من وه گۆت؟ چاوا دینێ باب و باپیرێن خۆ بهێم و بچمه د دینهكێ نوی دا؟ نه ئهز دینێ خۆ ناهێلم، بهلێ پا.. من د ناڤ مهزنێن قورهیشییان دا گۆت: ئهزێ موسلمان بوویم، و نــوكـه ئــهڤ سوحبهته ل باژێری ههمییێ بهلاڤ بوویه، شهرمه بۆ من ئهز ل گۆتنا خۆ لێڤه بم.
ب ڤی رهنگی حهمزه د گهل خۆ كهفته دان و ستاندنێ، سپێدێ بڕیار دا نهچته نێچیرێ، ڕابوو كارێ خۆ كر و قهستا وی جهی كر یێ برازایێ وی لێ، هـنـدهكان گۆتێ: یێ ل مالا ئهرقهمی.
حهمزه هاته نك و گۆتێ: برازا، ئهز یێ كهفتیمه د كارهكی دا نزا دێ چاوا خۆ ژێ دهرێخم، ئهز حهز دكهم تو پیچهكێ بۆ من باخڤی بهلكی ئهز ڕێكهكێ بۆ خۆ ببینم.
پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- بهرسڤا وی دا و پیچهكێ بۆ ئاخفت، ئینا دلێ وی فرههـ بوو و شــاهــده دا، كـهیفا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- و یا موسلمانان گهلهك پێ هات، و ب موسلمان بوونا وی خودێ ئیسلام و موسلمان سهرفهراز كرن.
ئهڤه وهكی مه گۆتی ل سالا شهشێ ژ هنارتنا پێغهمبهرى بوو، ل ههیڤا (ذو الحجه)یێ، دهمێ ژییێ حهمزهی چل و شهش سال.
پـشـتـی حهمزه هاتییه د ئیسلامێ دا، ل ڕۆژا چارشهنبێ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- دوعایهك كر كو خودێ ئێك ژ دو عومهران بینته د ئیسلامێ دا: عهمرێ كوڕێ هشامى (ئهبوو جههلى) یان عومهرێ كوڕێ خهططابی، چونكی ههردو گهلهك د زیرهك بوون. ل ڕۆژا د دویڤ دا، ل پێنج شهمبێ، دهمێ موسلمان د مالا ئهرقهمی ڤه، وان هند دیت مرۆڤهكی حێل دهرگههـ قوتا و هژهژاند، ئێكی د كونا دهرگههی ڕا بهرێ خۆ دایێ، دیت عومهره شیرێ وی یێ د دهستان دا.. ئهو نهوێریا دهرگههی ڤهكهت زوی زڤڕی و گۆت: عومهره!
حهمزهی شیرێ خۆ ڕاكر و گۆت: دهرگههی ڤهكه، ئهگهر وی حهقی بڤێت ب خێر بێت، ئهگهر نه كوشتنا وی ل بهر مه یا ب ساناهییه!
ئهو بوو عومهر ب ژۆر كهفت و شاهده دا.. گاڤا عــومـهری شـــاهــده دای پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- د گهل موسلمانان گۆت: (الله أكبر) حهتا دبێژن: دهنگێ وان ب سهر خانی كهفت.
گاڤا عومهر ژ مالا ئهرقهمی دهركهفتی، ل مهكههێ ههمییێ گهڕیا و جهێ چووبایێ دگۆت: ئهز یێ موسلمان بوویم! ل سهری چوو نك خالێ خۆ ئهبوو جههلی گۆتێ: ئهز یێ موسلمان بوویم و كا تو چ دكهی بكه..
پاشی هاته كهعبێ تهواف كر و چوو نك مهزنێن قورهیشییان و ب دهنگهكێ بلند شاهده دا هندهك پێ وهرهاتن، ئێك ژ وان عوتبه بوو، ئهوێ چوویه سهر زكێ ئهبوو بهكری، عومهری دهست دایێ عوتبه دانا بن دهست و پییێن خۆ و چوو سهر زكی و تبلێن خۆ كرنه د چاڤان ڕا و عوتبهی دكره هاوار، ئینا خهلك ههمی ڕهڤین و عوتبه هێلا د دهستان دا، و حــهتــا عومهری تـێــر پـێ داداین بهردا و زڤڕی نك پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- و سهحبهتا خۆ بۆ ڤهگێڕا.
ل وێ نیڤرۆیێ پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- ژ مالا ئهرقهمی دهركهفته كهعبێ، حهمزه و عومهر ههردو ل بهراهییێ بوون، چوو د كهعبێ ڤه ل پێش چاڤێن كافران نڤێژ كر و حهمزهی و عومهری حهرهسی لێ دگرت ئینا كهسێ نهوێریا خۆ نێزیك بكهت.
ب ڤی رهنگی خودێ ئیسلام ب حهمزه و عومهری زال كر و موسلمان ب وان سهرفهراز كرن.. و ل ڕۆژا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- دهستویری دایه صهحابیێن خۆ كو دهركهڤن، موسلمانان خــۆ كـــره دو ڕێـــز، ڕێزا ئێكێ حهمزه ل بهراهییێ بــوو، و ڕێـــزا دووێ عــومـــهر ل بهراهییێ بوو.. عومهر د گۆتنهكا خۆ دا دبێژت: گــاڤــا قـورهیشییان ئهز و حهمزه دیتین، چ ڕۆژان وهكی وێ ڕۆژێ تێك نهچوون!
پشتی حـهمــزه موسلمان بــووی یازده سالان ل مهكههێ مابوو، د ڤان یازده سالان دا چ تشتێ بهرچاڤ د ژینا وی دا نینه مرۆڤ بهحس ژێ بكهت، ب تنێ پێتڤییه بێژین: حهمزه ژ وان موسلمانێن ب هێز بوو لهو كافران نهدشیا چو نهخۆشییان بگههیننێ، و حهمزه ژ وان صهحابییان نــهبــوو یــێــن مــشـهخت بووینه حهبهشه، و دهمێ قورهیشییان بنهمالا هاشمییان ل گهلییێ ئهبوو طالبی دۆرپێچكرین حهمزه ژی ئێك ژ وان بوو یێن هاتینه موحاصرهكرن.
ل سالا سێزدێ پشتی هاتنا ئیسلامێ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- دهستویری دا صهحابیێن خۆ كو بهر ب مهدینێ ڤه مشهخت ببن. وحهمزه ئێك ژ وان صهحابییان بوو یێن زوی -بهری پێغهمبهری- مشهخت بووین، و دئێته زانین كو پیرا حهمزهی سهلما دهیكا عهبدلموططهلبی ژ خهلكێ مهدینێ بوو، كچا عهمرێ كوڕێ زهیدێ خهزرهجی بوو سهییدێ (بنی النجار).. حهمزه دهمێ مشهخت بووی ژییێ وی پێنجی و حهفت سال بوون.
حهمزه د گهل هندهك ههڤالێن خۆ ژ مهكههێ دهركهفت و بهر ب مهدینێ ڤه چوو حهتا گههشتییه (قوبائێ)، ئهو و زهیدێ كوڕێ حارثهی، و ئهبوو مهرثهدێ غهنهوی، و هندهكێن دی.. ل قــوبائێ ئاكنجی بوون، بوونه مێڤانێن (كلثوم بن الهدم)ی و هندهك دبێژن: حهمزه ل مالا (أسعد بن الزراره)ی بوو حهتا پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- مشهخت بووی و هاتییه مهدینێ.
پشتی پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- (سیستهمێ براینییێ) ل مهدینێ د ناڤبهرا (موهاجر) و (موهاجران) دا دانای حهمزه و مهولایێ خۆ زهید كرنه برایێن ئێك، لهو ل ڕۆژا ئوحهدێ حهمزهی وهصیهت بۆ زهیدی كر.
پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- ل ههیڤا (ربیع الأول)ێ گههشته مهدینێ، پشتی نێزیكی یازده ههیڤا، و ب دورستی ل ههیڤا صهفهرێ ژ سالا دووێ مشهختی، پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- بۆ ئێكهمین غهزایێ ژ مهدینێ دهركهفت، ئهوا دبێژنێ: (غزوه الأبواء)، د ڤێ غهزایێ دا ئالایێ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- یێ سپی بوو، د دهستێ حهمزهی دا بوو.
پشتی لهشكهر زڤڕییه مهدینێ بێی چو شهڕ چێ ببت و ل ههیڤا (ربیع الأول)ێ ژ سالا دووێ مشهختی پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- سهرییهك ژ سیهـ زهلامێن موهاجری پێك ئینا و حهمزه كره سهرۆكێ وێ و ب لایێ بهحرێ ڤه هنارت.. و دیرۆكڤان دبێژن: حهمزه ئێكهمین كهس بوو پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ئالا كرییه د دهستی دا و كرییه مهزنێ سهریییهكێ.
غهزایا دووێ یا پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- پێ ڕابووی ئهو بوو یا دبێژنێ: (غزوه بواط) د ڤێ غهزایێ دا ئالا د دهستێ سهعدێ كوڕێ ئهبوو وهقاصی دا بوو.
د غهزایا سییێ دا (غزوه العشیره) ئهوا ل ههیڤا (جمادی الاولی) ژ سالا دووی چێ بووی، ئالایێ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- جارهكا دی د دهستێ حهمزهی دا بوو.
ڕۆژ و ههیڤ چوون.. حهتا بوویه رهمهزان ژ سالا دووێ، چهند ڕۆژهك ژ رهمهزانێ بۆرین ئهو بوو پێغهمبهر و سێ سهد و تشتهك ژ ههڤالێن خۆ دهركهفتنه بهدرێ، ئالایێ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- یێ مهزن و سپی بوو و د دهستێ (مصعب بن عمیر)ی دا بوو، و دو ئالایێن دی یێن بچویكتر ژی هــهبــوون ئێك د دهســتــێ ئیمام عهلی دا بوو و یێ دی د دهستێ (سعد بن معاذ)ی دا بوو.
شێرێ خودێ و پێغهمبهرێ وی حهمزه ئێك ژ وان فێرسان بوو یێن دهركهفتینه بهدرێ. ب ڕێ ڤه حهمزه و زهیــد و دو مــرۆڤێن دی پێكڤه حێشترهك د گـهل بـوو ههر بێنهكێ ئێك ژ وان لێ سویار دبوو.
ل ههڤدهی رهمهزانێ لهشكهرێ موسلمانان و لهشكهرێ كافران ل نێزیكی كانییێن بهدرێ گههشتنه ئێك، بهری ڕۆژ ئاڤا ببت مهسهله ب دویماهی هات ڕهڤ كهفته ناڤ ڕێزێن كـــافــران، حـــهفـــتـــێ كــوشــتــی و حهفتێ ئێخسیر مانه ل مهیدانێ، و هژمارهكا نه یا كێم ژ كوشتییان سهر و گرگرێن وان بوو، وهكی: عوتبه و كوڕێ وی وهلید و برایێ وی شیبه و ئهبوو جههل و ئومهیه و... گهلهكێن دی.
گهلهك ژ ڤان كوشتییان ب دهستێ حهمزهی هاتبوونه كــوشـــتـن، چونكی ل وێ ڕۆژێ ب دورستی حهمزهی دا زانین كو ئهو شێرێ خودێیه یێ قهت ترس ڕێكا خۆ بۆ دلێ وی نهبینت.. ژ وان یێن كو حهمزهی ل ڕۆژا بهدرێ كوشتین: مامێ جوبهیرێ كوڕێ موطـعهمی بوو ئهوێ دگۆتنێ: طوعهیمه. جوبهیری بهنییهك ههبوو زێده یێ سهگڤان بوو بۆ هاڤێتنا رمان، دگۆتنێ: وهحشی. جوبهیری گۆتێ: ههما تو مامێ موحهممهدی پێش مامێ من ڤه بكوژی ئهز دێ ته ئازا كهم.
وهحشی ل بهر هات، ل سالا سییێ دهمێ كافرێن مهكههێ بۆ ئوحودێ دهركهفتین، وهحشی ئهڤ دهركهفتنه بۆ خۆ ب دهلیڤه زانی، د گهل كافران دهركهفت نهكو دا شهڕی بۆ وان بكهت، ئهڤه تشتهك بوو وی شۆل پێ نهبوو، بهلێ دا حهمزهی بكوژت و خۆ ژ عهبدینییێ ئازا كهت.
ههردو لهشكهر ل ئوحودێ گههشتنه ئێك، كافر سێ هزار بوون و موسلمان حهفت سهد بوون، ل دهسپێكا شهڕی لهشكهرێ كافران شكهست، ڕهڤ كهفته ناڤ ڕێزێن وان و موسلمانان دا ب دویڤ ڤه، پاشی مهسهله دهرنشیڤ بوو پشتی هندهك ڕمبازێن موسلمانان پشتا لهشكهری بهردای و سویارێن كافران ل پشت لهشكهری زڤڕین، حهفتێ صهحابی ل وێ ڕۆژێ هاتنه شههیدكرن، ئێك ژ وان حهمزه بوو، وهحشی سۆزا خۆ ب جهـ ئینا!
شهڕ هێدی هێدی بهر ب دویماهییێ ڤه چوو، مهسهله ل بهر ههردو لایان بهرزه بوو.. كی یێ ب سهركهفتی بوو و كی یێ شكهستی بوو؟ ئهڤه مهسهلهكا ئالۆز بوو! كی هاتییه كوشتن و كی مایه ساخ؟ ئهڤه ژی ب ساناهی نهدهاته زانین ژ بهر وان ههردو شلقێن مهزن یێن ب ههردو لایان كهفتین.. لهشكهرێ موسلمانان ل دهمهكی خۆ ژ مهیدانا شهڕی ڤهكێشا و ب لایێ چیایێ ئوحودێ ڤه چوون، كافران هزر كر ئهڤه ڕهڤینه، ههمی كۆمبوونه سهرك و ب دلێ خۆ یاری ب لهشێن شههیدان كرن، گوهێن وان بڕین، دفنێن وان ژێڤهكرن، و زكێن وان دڕاندن.. و ئهڤه كارهك بوو عهرهبان ب چاڤهكێ كێم بهرێ خۆ ددایێ و ب فهێتی دزانی، لهو بهری لهشكهرێ كافران خۆ ژ مهیدانا شهڕی ڤهكێشت مهزنێ وان ئهبوو سوفیان هاته ڕاستا موسلمانان و گازی كر:
- هندهك تشت یێن هاتینهكرن ب دلێ من نهبووینه، بهلێ ژنكان ئهو یێن كرین.
و ئــهڤ ژنــكــه هــهمـی ئهو بوون یێن ل ڕۆژا بهدرێ مرۆڤێن وان هاتینه كوشتن، لهو ل ڕۆژا ئوحودێ دلێن وان ب كوشتنێ ب تنێ هوین نهبوون، ڕابوون یاری ژی ب لهشێن كوشتییان كرن.
پــشــتــی لهشكهرێ كــافــران خۆ ژ مهیدانا شهڕی ڤهكێشای پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- د گهل صهحابیێن خۆ ژ چیای هاتنه خوارێ دا شههیدێن خۆ بناسن، و ڤهشێرن، و بزانن كانێ كافران هندهك ئێخسیر كرینه یان نه، پشتی ب سهر جهنازێ گهلهك شههیدان هلبووین، پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: بۆ من ل حهمزهی بگهریێن، پشتی جهنازێ حهمزهی ژی هاتییه دیتن پێغهمبهر هاته هنداڤ، دیمهنهكێ زێده دلئێش بوو، چاڤێن وی تژی رۆندك بوون، و ب دلهكێ پڕ كوڤان ڤه گۆت: ئهگهر ژ بهر هندێ نهبا كو صهفییا دێ عێجز بت، و خهلك دێ چاڤ ل من كهت من ئهو نهدڤهشارت.. پاشی وى سویند خوار چی گاڤا ئهو جارهكێ شیا قورهیشییان دێ كهلهخێن سیهـ ژ وان وهكی حهمزهی لێ كهت، ئینا ئایهت هاته خواری:
(وَإِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ ۖ وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ) (النحل: 126) یهعنى: ئهگهر ههوه ڤيا تۆلێ ژ وى بستينن يێ تهعدايى ل ههوه كرى، هوين ژ وێ زێدهتر نهكهن يا وى د گــهل هــهوه كــرى، وئــهگــهر هــويـن صهبرێ بكێشن ئهو بۆ سهركهفتنا د دنيايێ دا وبۆ خێرا مهزنا ل ئاخرهتێ بۆ ههوه چێتره.
ل وی دهمێ پێغهمبهر و هندهك صهحابی ل هنداڤ جهنازێ حهمزهی، زوبهیر دبێژت: مه دیت صهفییا -دهیكا من- ژ دویر ڤه یا ب نك مهڤه دئێت، پێغهمبهری گۆته من: ههڕه بهراهییێ نههێله بێت.. ههر وهكی پێغهمبهری پێغهمبهری نهدهێلا ئهو بێت و بــرایــێ خـــۆ ب ڤی رهنگی ببینت.
گۆت: ئهز چوومه بهراهییێ دا نههێلم بێت، ئینا وێ پالهك ب من ڕادا ئهز پاشڤهبرم، من گۆتێ: پێغهمبهری یێ گۆتییه من نههێله بێت. ئینا ئهو د جهـ دا راوهستیا و گۆت: من یا زانی وان یێ چ ل برایێ من كری، ئهوا ب سهرێ برایێ من هاتی تشتهكێ گهلهكێ كێمه د ڕێكا خودێ دا بێته سهرێ مرۆڤی.
پێغهمبهری گوهـ ل دهنگێ وێ بوو، زانی ئهڤه وهكی ههمی ژنكان نینه ئینا گۆت: ڕێكێ بدهنێ!
حهمزه د گهل شههیدێن دی ل مهیدانا ئوحودێ هاته ڤهشارتن، و دهمێ حهمزه شههید بووی ژییێ وی پێنجی و نههـ سال بوون، و سێ عهیال ههبوون، دو كوڕ: (یهعلا) و (عامر) و كچكهك: (ئومامه)، و هندهك دبێژن ناڤێ وێ (عوماره) بوو.
عهیالێ حهمزهی ههر سێ بێ دووندههـ مربوون.
جابرێ كوڕێ عهبدللاهێ ئهنصاری -و بابێ وی ئێك ژ شههیدێن ئوحودێ بوو- دبێژت: ل ســهر زهمانێ موعاویهی -یهعنی: نێزیكی چــل ســالان پشتی شهڕێ ئوحودێ- ڕێكا ئاڤێ د سهر قهبرێن شههیدێن ئوحودێ ڕا هاتهبرن، ئینا مه كهلهخێن وان ژ وی جهی ڤهگوهاستنه جههكێ دی مه دیت كهلهخێن وان د دورست بوون تو دا بێژی دنڤستینه، دبێژت: مهڕكا ئێك ژ مه ب پیهكێ حهمزهی كهفت خوین ژێ هات!
د حهدیسهكا دورست دا هاتییه كو حهمزه سهروهرێ (سهیید)ێ ههمی شههیدانه.
پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- مامێ خۆ حهمزه د گهل خوارزایێ وی عهبدللاهێ كوڕێ ئومهیما كچا عهبدموططهلبی، كو دبته كوڕێ مهتا پێغهمبهری د ئێك قهبری دا ڤهشارتن.
سلاڤ ل حهمزهی بن ڕۆژا وى بهڕهڤانی ژ دینێ خودێ كری، و ڕۆژا وى رحا خۆ گۆری كری، و ڕۆژا ئهو سهرفهراز دچته بهحهشتا خودایێ خۆ.
