یهكسانییا
د ناڤبهرا عهیالی دا
دایــبــاب و ئهو كهسێن ب كارێ پهروهردهیا زارۆكان ڕادبن گهلهك جاران گازندێ ژ ههبوونا حهسویدییێ د ناڤبهرا عهیالی دا دكهن، و ئاشكهرایه كو پهیدابوونا حهسویدییێ ل نك زاۆركی گهلهك جاران دبته ئهگهرا پهیدابوونا (ئنحرافێ) د ڕهفتار و سلووكێ وی دا، ههر وهسا دبته ئهگهرا هژهژۆكییا (شهخصیهتا) زارۆكی د پاشهڕۆژێ دا، بهلكی خۆ كاری ل سهر لایێ ساخلهمییا وی ژی دكهت وهكی زانایێن بسپۆر دبێژن.
گهلهك جاران دایباب بێی ب خۆ بحهسیێن دبنه ئهگهرا ههبوونا حهسویدییێ و كهرب و نهڤیانێ د ناڤبهرا عهیالی دا، تشتێ دبته ئهگهرا پهیدابوونا هندهك ئێشێن نهفسی یێن چو جاره بۆ نهبن ل پاشهڕۆژێ..
چاوا؟
دێ بینی دایك یان باب، ژ بهر چ ئهگهرهكا ههبت، عهیالهكێ خۆ پتر نازدار دكهت، و پویتهیهكێ زێدهتر پێ ددهت، و قهدرێ وی پتر دگرت، ل بهر چاڤێن خویشك و برایێن وی یێن دی، تشتێ دبته ئهگهرا هندێ كو كهربێن ههمییان ژ برایێ وان یان خویشكا وان ڤهببن و حهسویدییێ پێ ببهن، و د پاشهڕۆژێ دا نهیارهتییا وی د دلێ خۆ دا هلگرن، و دویر نینه هندهك جاران ئهڤ كهربه بهرێ وان ببدهته (تهصهرروفهكا) نهدورست ژی ژ بهر هــنــدێ دا ئـــهو ژی ل نك دایبابێن خۆ -وهكی برایێ خۆ یێ دی- ب قهدر بكهڤن، و باشترین نموونه ل سهر ڤێ چهندێ -وهكی ئهم ههمی دزانین- سهرهاتییا برایێن یووسف پێغهمبهرییه -سلاڤ لێ بن- ئهوێن بهرگهڕیان كری كو برایێ خۆ بكوژن یان خۆ ژێ خلاس كهن دا دلێ بابێ وان بۆ وان ڤالا ببت!
و ب سهربۆڕ یا هاتییه زانین كو گهلهك جاران زارۆكهك دێ نساخ بت، ڤێجا دایبابێن وی دێ پویتهیهكێ تایبهت پێ كهن، خویشكهكا وی یان برایهكێ وی گاڤا ڤێ چهندێ دبینت دێ هزر كهت نساخییه مرۆڤی ل بهر دایبابان شرین دكهت لهو دێ حهز كهت كو ئهو ژی نساخ ببت دا ب قهدر بكهڤت، لهو دێ بینی ئهو ب ههمی ڕێكان دێ ئێتێ دا خۆ نساخ بكهت! و ههر ژ بهر ڤێ چهندێیه پتر جاران كهربێن زارۆكی ژ وی برای یان خویشكێ ڤهدبن ئهوێ پشتی وی دبت، چونكی ئهو هزر دكهت ئـــهڤ زارۆكێ ژ نوی بووی دێ جهێ وی د دلێ دایبابان دا گرت.
و یا ژ ههمییێ كرێتتر ئهوه -و مخابن ئهڤه نوكه د ناڤ جڤاكا مه دا زێده یا بهلاڤه- دایباب قهدرێ كوڕكی ژ یێ كچكێ پتر دگرن، نه ژ بهر چو ب تنێ ژ بهر هندێ چونكی ئهو كوڕكه، داخوازێن وی بۆ ب جهـ دئینن، گوهێ خۆ ددهنه ئاخفتنا وی، یێ نازداركرییه، و چێ نابت كهس دلێ وی بهێلت.. چونكی كوڕه! ئهڤ ڕهفتاره ژ دایبابان دبته ئهگهرا پهیدابوونا (غیرهتێ) ل نك كچكێ و نهڤیانا وێ بۆ برایێن وێ، و دویر نینه ببته ئهگهرا پهیدابوونا هندهك ئێش و گرێكێن نهفسی یێن ئاسێ ژی د شهخصیهتا وێ دا.. لهو پێخهمهت نههێلانا ڤێ گرفتارییێ د مالێ دا، و دا حهژێكرن و ڤیان جهێ خۆ بۆ كهرب و نهڤیانێ د ناڤ خێزانێ دا ڤهنهكهت ئیسلامێ خهمهكا مهزن ژ ڤێ چهندێ خوار، و ب دژواری داخواز ژ دایبابان كر كو ئهو خۆ تووشی ڤێ خهلهتییا كوژهك نهكهن: نهكرنا عهدالهتێ د ناڤبهرا عهیالی دا.
ئیمامێ بوخاری ژ صهحابییێ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- (نوعمانێ كوڕێ بهشیری) ڤهدگوهێزت، دبێژت: جارهكێ بابێ من تشتهك دا من، ئینا ڕابوو چوو نك پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- و گۆتێ: ئهی پێغهمبهرێ خودێ، من فلان تشت یێ دایه ڤی كوڕێ، و دایكا وی حهزكر ئهز بێم ته ل سهر ڤێ دانێ بكهمه شــاهـــد، پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆتێ: (ته تشتهكێ وهكی ڤی دایه عهیالێ خۆ یێ دی ژی؟) وی گۆت: نه! ئینا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆتێ: (عهدالهتێ د ناڤبهرا عهیالێ خۆ دا بكهن، و من نهكهنه شاهد ل سهر ڤی تشتی.. چونكی ئهز ل سهر زولمێ نابمه شاهد).
مــهعــنـا: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ئهڤ كارێ وی ژ حسێب كر زولم و قهبویل نهكر ل ســهر ببته شاهد، و ئاشكهرا ئهو كهسێ ڕۆژا قیامهتێ بێته حهشرێ و گونهها زولمێ د ستویێ وی دا بت بارهكێ گران وی دێ ههبت، وهكی خودایێ مهزن دبێژت:(وعنت الوجوه للحي القيوم وقد خاب من حمل ظلما) (طه: 111) دهمێ سهر ههمی بۆ خــــودایێ مـــــهزن دچهمیێن ل مــــهحــشـــــهرێ ئهو مرۆڤ یێ خوسارهته ئهوێ بارێ خۆ ژ زۆردارییهكێ تژی كری.
و د حهدیسهكا دی دا ئیمامێ (بهززار) ژ (ئهنهسێ كوڕێ مالكی) ڤهدگوهێزت، دبێژت: زهلامهك ل نك پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- یێ ڕوینشتی بوو، كوڕهكێ وی یێ بچویك هاته نك، ئینا وی كوڕێ خۆ ماچی كر و دانا سهر پێ خۆ، دهلیڤهك پێڤه نهچوو كچهكا وی یا بچویك هاته نك، وی كچا خۆ دانا بهر سنگێ خۆ، یهعنی ماچی نــهكــر و نهدانا سهر پێ خۆ، ئینا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆتێ: (بلا ته یهكسانی د ناڤبهرا ههر دووان دا كربا) ئهو ب خۆ ئهڤ تشته ل نك گهلهك كهسان یێ عهدهتییه، بهلێ ئهو ب خۆ نه وهسایه چونكی (تهصهرروفهكا) هۆسا یا بچویك ژ دایبابان دویر نینه ببته ئهگهرا پهیدابوونا كهرب و نهڤیانێ د دلێ عهیالی دا، نه ب تنێ ل سهر خویشك و برایان بهلكی خۆ ل سهر دایبابان ب خۆ ژی، یهعنی دویر نینه ئهڤ كاره ببته ئهگهرا هندێ نهڤیانا دایبابان بكهفته دلێ عهیالی ب خۆ ژی، و ئهڤه كارهكێ مهزنه.
