پێنج پهیڤێن یهحیا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن
•بهراهى
مرۆڤ ئهگهر هزرا خۆ د ژییێ خۆ یێ مایی دا بكهت دێ زانت كو ڕۆژا ژییێ وی بهردهوام یا بهر ب ئاڤابوونێ ڤه دچت، ونێزیكه ئهو دهم بێت یێ ژییێ وی تێدا ئاڤا دبت، ئیمام ئهحمهد ژ عهبدللاهێ كوڕێ عومهری ڤهدگوهـێزت، دبێژت: جارهكێ دهمێ ڕۆژ بهر ب ئاڤابوونێ ڤه دچوو ونێزیك بوو ل پشت چیایی ئاڤا ببت، پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- خوتبهك بۆ مه خواند وتێدا گۆت: ( إنه لم یبق من الدنیا فیما مضی إلا كما بقی من یومكم هذا فیما مضی منه ( ئـهوا مایی ژ ژییێ دنیایێ یێ چوویی هندێ ئهوا مایییه ژ ژییێ ڕۆژا ههوه یا نوكه.
و د ڤێ دهلیڤهیا ژینێ یا كورت دا ئهوا بۆ مرۆڤی هاتییه دان خودێ بهنییێ خۆ ژبیر نهكرییه، ڕێكهكا ڕاست بۆ دانایه وبهرێ وی دایێ، وئهو چهك ژی كرییه د دهستان دا یـێ كـو ئهو بشێت خۆ پێ ژ ڕێگر ودوژمنان بپارێزت، ئیمامێ (ترمذى) ژ (حارثێ ئهشعهری) ڤهدگوهـێزت، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت:
( خودێ فهرمان ب پێنج پهیڤان ل یهحیایێ كوڕێ زهكهرییای كر دا ئهو كاری پێ بكهت، وفهرمانێ ل ئسرائیلییان بكهت دا ئهو ژی كاری پێ بكهن، ونێزیك بوو ئهو خۆ گیرۆ بكهت، ئینا عیسای گۆتێ: خودێ فهرمان ب پێنج پهیڤان ل ته كرییه دا كاری پێ بكهی وبێژییه ئسرائیلییان ئهو ژی كاری پێ بكهن، ڤێجا یان تو ڤان پهیڤان بۆ وان بێژه یان ئهز دێ بۆ بێژم، یهحیای گۆت: ئهز دترسم ئهگهر تو بهری من ڕاكهی خــهســـف ل مــن بێتهكــــرن، یان ئـــهز بێمه عهزابدان، لــــهو وی خهلك ل (بهیتولـمـهقدسێ) كـۆمكرن حهتا مزگهفت تژی بووی وخهلك ل سهر سیڤاندان ژی ڕوینشتـن، یهحیای گۆته وان: خودێ فهرمان ب پێنج پهیڤان ل من كرییه كو ئهز كاری پێ بكهم وئهز فهرمانێ ل ههوه دكهم كو هوین ژی كاری پێ بكهن.
یا ئێكێ: كو هوین پهرستنا خودێ بكهن وچو شریكان بۆ وی چێ نهكهن، ومهتهلا وی یێ شریكهكی بۆ خودێ بدانت وهكی مهتهلا وی زهلامییه یێ عهبدهكی بۆ خۆ ژ مالـێ خۆ بكڕت وبێژتێ: ئهڤه مالا منه وئهڤه كارێ منه، ڤێجا تو كاری بۆ من بكه، ڤێجا ئهو ڕابت كاری بكهت وتشتێ بێته دهستان ببهت بدهته كهسهكێ دی، ئهرێ كی ژ ههوه یێ ڕازییه عهبدێ وی ب ڤی ڕهنگی بت؟
وخـودێ فـهرمـان ب نڤێژێ ل ههوه كرییه، ڤێجا ئهگهر ههوه نڤێژكر هــویـن ل خۆ نهزڤڕن، چونكی خودێ بهرێ خۆ ددهته عهبدێ خۆ دهمێ ئهو د نڤێژێ دا هندی ئهو ل خۆ نهزڤڕت.
وئهز فهرمانێ ب ڕۆژییێ ل ههوه دكهم، وهندی مهتهلا وێیه وهكی مهتهلا وی زهلامییه یێ د ناڤ كۆمهكا مرۆڤان دا بت وئامانهكێ مسكێ ڤێ بت، ڤێجا كـهیفا ههمییان پێ بێت، یان ب بێهنا وێ مسكێ بێت، وهندی بێنا ڕۆژیگرییه ل نك خودێ ژ یا مسكی خۆشتره.
وئهز فهرمانێ ب دانا خێران ل ههوه دكهم، وهندی مهتهلا وێیه وهكی مهتهلا وی زهلامییه یێ دوژمنی ئێخسیـركری، ودهست وپییێن وی گرێداین وبری دا سهرێ وی ببڕن، ڤێجا ئهو بێژت: ئهز ب مالهكێ كێم ویێ بۆش دێ خۆ ژ ههوه كڕم، ڤێجا ئهو خۆ ژ وان بكڕت.
وئهز فهرمانێ ل ههوه دكهم كو هـوین زكرێ خودێ بكهن، ومهتهلا وێ وهكی مهتهلا وی زهلامییه یێ دوژمن ب لهز بدهنه ب دویڤ ڤه، وئهو بچت خۆ د ئاسێگهههكا موكم ڤه ئاسێ بكهت، عهبد ژی یێ وهسایه ئهگهر ب زكرێ خودێ نهبت ئهو نهشێت خۆ ژ شهیتانی بپارێزت ).
پـێـغــهمـبــهری -سلاڤ لێ بن- گـــۆت: ( وئهز فهرمانێ ب پێنجان ل ههوه دكهم خودێ فهرمان ب وان ل من كرییه: ب گوهـداری وگوهـدانێ، و ب جیهادێ، و ب مشهختبوونێ، وكو خۆ بدهنه د گهل ئێك، چونكی ههر كهسهكێ بهۆستهكێ خۆ نهدهته د گهل كۆمێ ئهو وی وهریـســێ ئیسلامێ ژ سـتــۆیــێ خــۆ كـر حهتا ئهو نهزڤڕتهڤه. وههچییێ ب گازییا جاهلییهتێ گازی بكهت ئهو ژ كۆما جههنهمێیه ).
ئینا زهلامهكی گۆت: ئهگهر خۆ ئهو نڤێژان بكهت وڕۆژییان بگرت؟
پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: ( ئهگهر خۆ ئهو نڤێژان بكهت وڕۆژییان بگرت ژی وبێژت: ئهز موسلمانم، ڤێجا هوین ب گازییا وی خودایی گازی بكهن یێ ناڤێ ههوه كرییه موسلمانێن خودان باوهر وعهبدێن خودێ ).
ئـهڤ حهدیسه ئێك ژ وان حهدیسێن مهزنه یێن كو پێتڤییه ل سهر مرۆڤێ موسلمان ژ بهر بكهت وتێ بگههت، چونكی ئهڤ حهدیسهیه ڕێكا سهرفهرازییێ د دین ودنیایێ دا بۆ وی دیار دكهت، ووی ژ وان كۆره ڕێكان ددهته پاش یێن بهرێ وی ددهنه دویكهفتنا نهفسێ وشهیتانی.
یهحیا پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- مللهتێ خۆ ل پێنج مهسهلێن گرنگ هشیار دكهت:
مهسهلا تهوحیدێ، ونڤێژێ، وڕۆژییێ، ودانا خێران، وزكرێ خودێ.
وپێغهمبهرێ مه ژی -سلاڤ لێ بن- دهمێ ڤێ گۆتنا وی بۆ مه ڤهدگێڕت ههر بـۆ هندێیه دا ئهو ژی مه ل ڤان مهسهلێن گرنگ هشیار بكهت، ژبلی كو وی ب خۆ ژی پێنج مهسهلێن دی یێن گرنگ بۆ ئوممهتا وی لێ زێده كرن.
پهیڤا ئێكێ
فهرمانا ب تهوحیدێ وپاشڤهبرنا ژ شركێ
ل دهسـپـێكێ پێغهمبهرێ خودێ یهحیای مهتهلهك ل سهر كارێ وی مرۆڤی ئینا ئهوێ ژ نعمهتێن خودێ دخۆت وعهبدینییێ بۆ ئێكێ دی پێشكێش دكهت، وگۆت: مهتهلا ڤی وهكی مهتهلا وی عهبدییه یێ قهنجییا سهییدێ خۆ ژ بـیـر بكهت، وكاری بۆ كهسهكێ دی بكهت، وئهگهر ئێك ژ مه عهبدهكێ ب ڤی ڕهنگی ههبت، ئهم ڤی كاری ژێ قهبویل ناكهین، ڤێجا پا چاوا ئهو تشتێ مه بۆ خۆ نهڤێت مه بۆ خودێ بڤێت؟
و ژ بهر كرێتییا شركێ، ومهزنییا وێ تاوانا مرۆڤێ موشرك پێ ڕادبت، خودێ شرك ژ وان گونههـان هژمارت یێن نهئێنه ژێـبـرن، وموشرك ژ وان كهسان هژمارت یێن چو جاران ژ جههنهمێ نهئێنه دهرێخستـن.
پهیڤا دووێ فهرمانا ب نڤێژێ
وپـشتی مـهسـهلا شركێ و د پهیڤا خۆ یا دووێ دا یهحیا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- فهرمان ب نڤێژێ ل مللهتێ خۆ كر، وكو دهمێ ئهو نڤێژێ دكـهن ئهو ل خۆ نهزڤڕن و ژ نڤێژا خۆ بێ ئاگههـ نهبن، ودڤێت مرۆڤ وه تێ نهگههت كو ل خۆ زڤڕینا د نڤێژێ دا ب تنێ ئهوه مرۆڤ ڕوییێ خۆ ژ قبلێ وهرگێڕت، ههر چهنده ئهڤه بهرچاڤترین ڕوییێ ل خۆ زڤڕینێیه د نڤێژێ دا، بهلـێ ل خۆ زڤڕینا مهزنتر د نڤێژێ دا ئهوه مرۆڤ بهرانبهر خودایێ خۆ ڕاوهستت وخودایێ وی بهرێ خۆ بدهتێ ووی باخێڤت، ئهو ڕاببت دلـێ خۆ ژ وی غافل بكهت، وهزرا خۆ ب تشتهكێ دی یێ بها ڤه موژیل بكهت..
ونهخۆشـتـرین دیمهن ل نك شهیتانی ئهوه دهمێ ئهو دبینت عهبدهك بهرانبهر خودایێ خۆ ڕادوهستت ودهستێن خۆ ددانته سهر ئێك وســهرێ خــۆ بـــۆ مهزنییا وی دچهمینت، لهو ژ ههمی دهمان پـتـر ل دهمێ نڤێژێ ئهو ل مرۆڤی مجد دبت وبهرگهڕیانێ دكهت وی موژیل بكهت ودلـێ وی ب نك خۆ ڤه ببهت، ئهگهر نهشیا وی ژ نڤێژێ ب خۆ موژیل بكهت.
وئهوێ نڤێژێ ب دلهكێ هشیار بكهت ب تامهكا وهسا یا شرین دحهسیێت كهسهكێ دی ژبـلی وی پـێ ناحهسیـێـت ئهو تێ نهبت یێ وهكی بت، و د حهدیـسهكا دورست دا یا ئیمام ئهحـمـهد ژ ئهنهسی ڤهدگوهـێزت هاتییه: ( جعلت قرة عـیـنـي فـي الصلاة ـ خودێ روهنییا چاڤێن من یا كرییه د نڤێژێ دا )ونڤێژ بـۆ خـودانـێ خۆ نابته چاڤ روهنی ئهگهر نه ئهو نڤێژ بت یا دلـێ وی ل سهر، وبهرێ وی تێدا ل خودێ.
ونڤێژ دو نڤێژن:
نڤێژهك ئهوه یا خودانێ وێ ب دلهكێ هشیار دكهت، گوهـێ وی یێ ل سهر، وئهندامێن لهشێ وی پێ ڕادبن، ومهخسهدا وی پــێ ڕازیبوونا خودێیه، ئــهڤ نــڤــێـژه بۆ خودێ دئێته بلندكرن وئــهو ب چاڤێ ڕازیبوونێ سهح دكهتێ وقهبویل دكهت..
ونڤێژهك ئــهوه یا ل بــهر خودانی بوویه عهدهتهكێ بێ تام، ئهو وێ ب دلهكێ غافل دكهت، ومهخسهدا وی وی ئهوه ئهو ب وێ نڤێژێ خۆ نێزیكی خودێ بكهت وڕازیبوونا وی ب دهست خۆ ڤه بینت، ئهڤی ئهندامێن لهشێ وی ب كرنا نڤێژێ ڤه دموژیلن، بهلـێ دلێ وی ل سهر نینه، وئهو ب هندهك هزرێن دی ڤه یێ موژیله، ئهڤی مرۆڤی دهمێ كریارێن وی ب نك خودێ ڤه موژیل دبن، نڤێژا وی بهرانبهر خودێ ڕاناوهستت، وخودێ بهرێ خۆ نادهتێ، بهلـێ ئهو د ناڤ دهفتهرا كریارێن وی دا دئێته ڕاكرن حهتا ڕۆژا قیامهتێ ئهو جزایێ وی سهرا ددهتێ.
پهیڤا سێیێ فهرمانا ب ڕۆژییێ
وفهرمانا سێیێ یا یهحیای ل مللهتێ خۆ كری فهرمانا ب ڕۆژییێ بوو، ووه نهبت كهس هزر بكهت ڕۆژی بهس ئهوه مرۆڤ خۆ ژ خوارن وڤهخوارنێ بدهته پاش، وههما خۆ برسی بكهت، ڕۆژییا دورست ئهوه یا ئێكا هند ژ خودانێ خۆ چێ بكهت كو ئهو ههمی لهشێ خۆ ژ كرنا گونههـێ ب ڕۆژی بێخت، خۆ ژ خوارن وڤهخوارن وشههوهتێ بدهته پاش، ئهزمانێ خۆ ژ گۆتنا سهقهت بگرت، وگوهـێ خۆ نهدهته تشتێ حهرام، وچاڤێ خۆ ژ گونههـێ بنقینت، كریارێن وی ههمی پاقژ وبژوین ببن، وهكی وێ بێنێ ژێ بێت یا ژ وی كهسی دئێت یێ شیشهیهكا مسكی ڤێ بت، ل چ لایێ وی تو بـڕویـنـی ژ بێنا خۆش پێڤهتر تشتهكی تو ژێ سهح ناكهی.. ئهڤهیه ڕۆژییا دورست.
د حهدیسهكا دورست دا یا ئهحمهد ژ ئهبوو هورهیرهی ڤهدگوهـێزت هاتییه: ( من لم یدع قول الزور والعمل به فلیس لله حاجة في أن یدع طعامه وشرابه ـ ئهوێ گۆتنا درهوێ وكارێ ب وێ نههێلت خودێ چـو هـهوجهیی ب وی نینه ئهو خوارن وڤهخوارنێ بهێلت ).
وئهگهر بێنا مسكێ ل نك مرۆڤان ژ ههمی بێنا خۆشـتـر بت، ل نك خودێ ئهو بـێـنـا ژ دهڤێ ڕۆژیگری دئێت یا كو ڕۆژییێ گوهـارتی ژ بێنا مسكێ ژی خۆشتره، وئهگهر مرۆڤ هزرا خۆ د ڤێ پارچهیێ دا ژ حهدیسێ بكهت دێ زانت كو بهایێ ڕۆژیگری ل نك خودێ ژ بهایێ شههیدی پتره، چـونـكـی د حهدیسهكا دورست دا یا بوخاری ڤهدگوهـێزت هاتییه كو شههید دهمێ ڕۆژا قیامهتێ دئێت بێنا مسكێ ژ خوینا وی دئێت، و د حهدیسا ڕۆژییێ دا هاتییه كو بێنا ڕۆژیگری ژ بێنا مسكێ ژی خۆشـتـره، وئهگهر ئهم د دنیایێ دا ب ڤێ خۆشـتـرییا هه نهحهسـیـێـیـن ژی ژ بهر كو ئهو بێن د گهل تبعهتێ مه ناگونجت، ڕۆژا قیامهتێ ئهم ب ئاشكهرایی پێ دحهسیـێـیـن.
پهیڤا چارێ فهرمانا ب دانا خێرێ
وفهرمانا چارێ یا یهحیای فهرمانا ب دانا خێرانه، كو مرۆڤی دلهكێ وهسا یێ فرههـ ههبت هندهكێ ژ مالـێ خۆ بینته دهرێ وبدهته وان كهسـێـن پـێـتـڤی، ویهحیا پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- ئاشكهرا دكهت كو مهتهلا دانا خێران وهكی مهتهلا وی پارهیه یێ مرۆڤ ددهت دا خۆ پێ ژ كوشتنێ بكڕت، وئهو كهسێ خێر كربن ب سهربۆڕ ڤێ ڕاستییێ دزانت، چونكی دانا خێرێ كارتێكرنهكا عهجێب مهزن د پاشدابرنا بهلایێ دا ههیه، ئهگهر خـۆ ئـهوێ خێر كری مرۆڤهكێ خراب ژی بت.
بۆچی؟
ئهو كهسێ دانا خێرێ بۆ خۆ كربته تبیعهت، و د ههوارا كهسێن پێتڤی بچت، ئهو مرۆڤهكـێ مهرده، چونكی مالـێ خۆ ددهت، ومرۆڤهكێ خێرخوازه ژی، چونكی د خێرا خهلكی دایه ووان ژ تهنگاڤییان ڕزگار دكهت، ڤێجا دهمێ ئهو ژی دكهفته تهنگاڤییێ -چ تهنگاڤییا دنیایێ بت، چ یا ئاخرهتێ بت- خودێ ژی مهردینییێ د گهل وی دكهت ووی ژ وێ تهنگاڤییێ ڕزگار دكهت، و د ئهثهرهكی دا هاتییه: خودێ گۆته ئیبـراهیمی -سلاڤ لێ بن-: ئهرێ تو دزانی بۆچی من تو كرییه خۆشتڤی بۆ خۆ؟ وی گــۆت: نه! خودێ گۆتێ: چونكی من تو دیتی تو پـتـر حهز ژ دانێ دكهی ژ ستاندنێ.
ودڤێت هزر نهئێتهكرن كو مهیدانا خێرێ مهیدانهكا بهرتهنگه، چونكی توخویبێ مهردینییێ ئهوه تو وی تشتی بدهیه مرۆڤێ ههوجه ل وی دهمێ وی ههوجهیی پێ ههبت ل دویڤ شیانا خۆ، بوخاری وموسلم ژ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ڤهدگوهـێزن، دبێژت: ( علی كل مسلم صدقة ـ ل ههر موسلمانهكی خێرهك ههیه ( گۆتن: ئهی پێغهمبهرێ خودێ، پا ئهگهر وی چو نهبت؟ گۆت: ( یعمل بیده، فینفع نفسه ویتصدق ـ بلا ب دهستێ خۆ كاری بكهت مفایی بگههینته خۆ وخێرێ ژێ بـدهت ) گۆتن: وئــهگـــهر ب دهست نهكهڤت؟ گۆت: ( یـعـیـن ذا الحاجة الملهوف ـ بلا هاریكارییا مرۆڤێ ههوجه وپێتڤی بكهت ) گۆتن: وئهگهر نهشیا؟ گۆت: ( فلیعمل بالمعروف ولیمسك عن الشر فإنها له صدقة ـ بلا ئهو قهنجییـێ بكهت وخۆ ژ خرابییێ بدهته پاش ئهو بۆ وی خێره ) هنده مهیدانا خێرێ یا بهرفرههـه.
وچونكی ئهو مرۆڤێ بهخیلییێ بكهت ودهستێ خۆ ژ دانا خێرێ بگرت دهلـیـڤـهیـا خـێـرێ وهاریكارییێ ل بهر خهلكی تهنگ دكهت خودێ جزایهكی ل دویڤ كارێ وی ددهتێ، دلـێ وی تاری دكهت، وبێنا وی تهنگ دكــهت، لـــهو دێ بینی -د گهل وێ خۆشییا ئهو تێدا- ئــهو تامێ ژ ژینا خۆ نابینت وكهرب ڕۆژ بۆ ڕۆژهێ دلێ وی دمێژت حهتا هشك دكهت! ژ بــهر ڤـــێ چــهنـدێ د ناڤ صهحابییان دا هندهك ههبوون دهمێ ل دۆر كهعبێ دزڤڕین بـهس ئهڤ دوعایه دكر: یا رهببی تو من ژ بهخیلییا نهفسێ بپارێزی، ئینا ئێكی گۆته ئێك ژ وان: ما چ دوعایێن دی نینن تو بۆ خۆ بكهی. وی گۆت: ئهگهر ئهز ژ بهخیلییا نهفسێ بێمه پاراسـتـن، دێ ئیفلهحێ بینم.
ودو ڕهنگێن مهردینییێ ههنه: مهردینییا ژ وی تشتێ د دهستێ خهلكی دا، ومهردینییا ب وی تشتێ د دهستێ مرۆڤی دا، یهعنی: كانێ چاوا مرۆڤێ مهرد ئهوه یێ ب مالـێ خۆ هاریكارییا كهسێن پێتڤی دكـــهت، وهسا یــێ مهرد ئهوه ژی یێ دلـێ خۆ نهبهته وی تشتی ژی یێ د دهستێ خهلكی دا ههی، چونكی ئهگهر ته دلـێ خۆ بره مالـێ خهلكی، تو دێ حهسویدییێ پێ بهی، وحهسویدی دهرگههێ بهخیلییێ یه، وبهخیلی دوژمنێ مهردینییێیه.
پهیڤا پێنجێ فهرمانا ب زكرى
وفهرمانا یهحیای یا پێنجێ فهرمانا ب زكرێ خودێ بوو، چونكی زكرێ خودێ ئهو ئاسێگهها یا مرۆڤێ خودان باوهر خۆ تێدا ژ خرابییا شهیتانی دپارێزت، وئاشكهرایه كو خرابییا ژ ههمییێ مهزنتر شهیتان دگههینته مرۆڤی ئــهوه ئـــهو دلـێ مــرۆڤی بێخته داڤێن غهفلهتێ وخودێ ژ بـیـرێ ببهت.
زكرێ خودێ -ب دیتنا خودان باوهری- ئهو رحه یا زێندیبوونێ ددهته دلـی، وئهو قویته یێ گیان پێ دژیت، وئهو سهرهكانییا زهلاله یا خودان دل ژێ دنـۆشن وتێنكا دژوارا ڕێكا دویر پێ دشكێنن، وئهو بهاره یا خیالا وان ههردهم ل دۆر كۆم دبت، وئهو چهكه یێ لهشكهرێ ئبلیسی پاش دا دشكێنت..
تـه دیتییه جــارهكـــێ مرۆڤهك كهفتبته دهراڤهكێ تهنگ، ل جههكێ ب ترس ونهخۆش ژیابت، پاشی هند دیت بت ب سهر جههكێ هوین وخۆش هل ببت، یێ تهنا ورحهت، خۆ ڤێڕا گههاند بت ولـێ ڕوینشت بت وبێنا خۆ ڤهدابت؟
ئهها مهتهلا زكرێ خودێ بۆ مرۆڤێ خودێ ناس یا ب ڤی ڕهنگییه.
زكركرنا مرۆڤی بۆ خودێ نیشانا ڤیانا مرۆڤییه بۆ وی، چونكی ئاشكهرایه كو مرۆڤی ئهگهر ئێك ڤیا ههردهم دێ وی ل بیـرا خۆ ئینت، ودێ حهز كهت بهحسێ وی بكهت، ژ بهر ڤێ چهندێ تهڕبوونا ئهزمانێ مرۆڤی ب زكرێ خودێ خۆشتڤیتـرین كاره ل نك خـودێ وهكـی د وێ حهدیسێ دا هاتی یا (ئبن حببان) ڤـهدگوهـێزت، دبێژت: (مـوعاذێ كـوڕێ جـهبـهلـی) دبێژت: مـن پسیار ژ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- كر: چ كار ژ ههمییان ل نك خودێ خۆشتڤیتـره؟ گۆت: وی گـۆت: ( أن تموت ولسانك رطب من ذكر الله ـ كو تو بـمـری وئهزمانێ ته ب زكرێ خودێ یێ تهڕ بت ).
وچونكی مرۆڤ دهمێ خودێ ل بیـرا خۆ دئینت ئهڤ بیـرئینانه دێ بته ئــهگــهرا هندێ ئهو خۆ ژ بێ ئهمرییا خودێ بدهته پاش، خودێ فــهرمـــان ل خودان باوهران كـر كـو ئـهو ل سـپـێـده وئێڤاران گهلهك زكرێ خودێ بكهن، وهكی گـۆتی:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْرًا كَثِيرًا
(41)وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلًا(42)
ئهی گهلی ئهوێن باوهری ب خودێ ئینای ودویكهفتنا پـێـغـهمبهری كــری، هـــویــن ب دل وئـــهزمــانــێ خــۆ گهلهك خودێ ل بیرا خۆ بینن، و ل ههمی دهمێن خۆ هوین زكرێ وی بكهن، ل سپێده وئێڤاران، وپشتی نڤێژێن فهر، و ل دهمێ تهنگاڤییان، هندی ئهڤ چهندهیه عیبادهتهكێ دورسته، بهرێ خودانی ددهته ڤیانا خودێ، وئهزمانێ وی ژ گونههـان دپارێزت، وهاریكارییا وی ل سهر خێرێ دكهت (الأحزاب: 41-42).
و د ئایهتهكا دی یا پیـرۆز دا خودایێ مهزن ئاشكهرا دكهت كو زكرێ خودێیه ئیفلهحێ دئینته ڕێكا خودانی، ئایهت دبێژت:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيرًا لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ(45)
ئهی گهلی ئهوێن باوهری ب خودێ ئینای ودویكهفتنا پێغهمبهری كری، ئهگهر هوین هاتنه ڕاستا كـۆمهكێ ژ وان كافرێن خۆ بۆ شهڕێ ههوه ئامادهكری، هوین خـۆ ڕاگرن و ژ بهر وان نهڕهڤن، وهوین گهلهك خودێ ل بیـرا خـۆ بینن ودوعا ژێ بكهن كو ئهو ههوه ب سهر دوژمنی بێخت، دا بهلكی هوین ب مراد بكهڤن (الأنفال: 45).
وئهگهر ههر عیبادهتهكێ مرۆڤ بۆ خودێ دكهت دهمێ خۆ یێ تایبهت ههبت، وهندهك عوزر ههبن بۆ مرۆڤی دورست بكهن كو هندهك جاران وی عیبادهتی نهكهت، زكرێ خودێ ئهو عیبادهته یێ چو دهمێن تایبهت بۆ نهبن، بهلكی ههمی دهمان دئێته كرن ومرۆڤی چو عوزر نابن كو خۆ ژێ بدهته پاش، ئایهتهكا قورئانێ گازییهكێ ئاراستهی خودان باوهران دكهت ودبێژتێ:
فَإِذَا قَضَيْتُمُ الصَّلَاةَ فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَىٰ جُنُوبِكُمْ ۚ فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ ۚ إِنَّ الصَّلَاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَوْقُوتًا(103)
هـویـن ل ههمی حالێن خـۆ خودێ ل بیـرا خـۆ بینن، وئهگهر تـرس نهما هوین نڤێژێ ب تمامی بكهن، وتهخسیـرییێ تێدا نهكهن، چونكی ئـــهو ل هـنـدهك دهمێن دهسنیشانكری د شریعهتی دا یا هاتییه واجبكرن ( (النساء: 103).
وپێغهمبهر ژی -سلاڤ لێ بن- د گهلهك حهدیسێن خۆ دا بهحسێ زكرێ خـودێ دكـهت وبـهـایێ وی مرۆڤی ئاشكهرا دكهت یێ زكرێ خودێ دكهت، ژ وان حهدیسان:
(بوخاری وموسلم) ژ (ئهبوو مووسای) ڤهدگوهـێـزن، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گـۆت: ( مثل البیت الذي یذكر الله فیه والبیت الذي لا یذكر الله فیه مثل الحي والمیت ـ مهتهلا وێ مالا بهحسێ خودێ تێدا دئێتهكرن ووێ مالا بهحسێ خودێ تێدا نهئێتهكرن وهكی مهتهلا مرۆڤێ زێندی ویێ مرییه ).
و د حهدیسهكا دی دا یا (بوخاری) ژ (ئهبوو هورهیرهی) ڤهدگوهـێزت، پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- دبێژت: خودێ دبێژت: ( أنا مع عبدي حیثما ذكرنـي وتحركت بـي شفتاه ـ ئهز یێ د گهل بهنییێ خۆ هندی ئهو زكرێ من بكهت ولێڤێن وی ب زكرێ من بلڤلڤن ).
هـــهر وهســا د حهدیسهكا دی یا قودسی دا، ئهوا (بوخاری وموسلم) ژ (ئهبوو هورهیرهی) ڤهدگوهـێزن هاتییه: ( أنا عند ظن عبدي بـي، وأنا معه إذا ذكرنـي، فإن ذكرنـي في نفسه ذكرته في نفسي، وإن ذكرنـي في ملأ ذكرته في ملأ خیر منهم، وإن تقرب إلي شبرا تقربت إلیه ذراعا، وإن تقرب إلی ذراعا تقربت إلیه باعا، وإن أتانـی یمشی أتیته هرولة ـ ئـهز ل دویڤ وێ هـزرێمه یا بـهنـییێ من ژ من دكهت، وئــهز یـێ د گــهل وی هـنـدی ئـهو زكرێ من بكهت، ئهگهر وی د گهل خۆ بهحسێ من كر ئهز ژی د گهل خۆ دێ بهحسێ وی كهم، وئهگهر وی د ناڤ هندهكان دا بهحسێ من كر ئهز دێ د ناڤ هندهكێن ژ وان چێتـر دا بهحسێ وی كهم، وئهگهر ئهو بهۆستهكێ خۆ نێزیكی من بكهت ئهز دێ گهزهكێ خۆ نێزیكی وی كهم، وئهگهر ئهو گهزهكێ خۆ نێزیكی من بكهت ئهز دێ قولاچهكێ خۆ نێزیكی وی كهم، وئهگهر ئهو هێدی ب نك من ڤه بێت ئهز دێ ب غار ب نك وی ڤه ئێم ).
ومفایـێ زكـری یێ ژ ههمیان مهزنتر ئهوه زكرێ خودێ مرۆڤی ژ غهفلهتێ دپارێزت، وئهو كهسێ غهفلهت ڕێكا ۆ بۆ دلێ وی نهبینت شهیتان نهشێتێ، ژ بهر ڤێ چهندێ یهحیا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- زكر بۆ مرۆڤێ خودان باوهری وهكی وێ كهلا ئاسێ هژمارت یا وی ژ هێرشا دوژمنی دپارێزت، ودلـێ وی تژی رۆناهی وخۆشی دكهت.
