پێنج گونههــ و پێنج عقووبه
پاراستنا كۆما ئهخلاقێن جڤاكی یێن گشتی ب دیتنا ههمی دینان كارهكێ فهر وپێتڤییه، وئهركهكه دكهفته ستویێ ههمی ئهندامێن جڤاكێ و ب تایبهتی ئهو كهسێن دهسههلاتی د دهستی دا، چونكی پێلێدانا ڤان ئهخلاقان، یان بلا بێژین: نهمانا ڤان ئهخلاقێن باش د ناڤ جڤاكێ دا دبته تۆكهكا لهعنهتێ دۆرێ ل ستوكرا ههمی ئهندامێن جڤاكێ دگرت، ودبته ئێشهكا كوژهك دكهفته لهشێ مرۆڤێ ب ئهخلاق ویێ بێ ئهخلاق ژی، و د كهڤن دا یا هاتییه گۆتن: ئهگهر ئاگر بهربوو دهحلی تهڕ وهشك پێكڤه دئێنه سۆتن.
و د گهلهك قانوینێن مرۆڤان داناین دا -و ب تایبهتی مرۆڤێن بێ دین- وهسا دئێته بنهجهكرن كو پێگیرییا ب ئهخلاقی مهسهلهكا شهخصییه، وڕێگرتنا ل بهلاڤبوونا بێ ئهخلاقییێ ڕێگرتنه بۆ ئازادییا كهسایهتی، لهو د ڤان قانوینان دا دهرگهه بۆ بێ ئهخلاقان دئێنه ڤهكرن، نه بهس هنده بهلكی پاراستنا وان ژی -دهمێ ئهو ب بهلاڤكرنا بێ ئهخلاقییێن خۆ ڕادبن- دبته واجبهكێ قانوونی د ستویێ دهسههلاتێ دا، وئهو گازییێن دئێنه بلندكرن كو ڕێ بۆ بهلاڤبوونا بێ ئهخلاقییێ نهئێتهدان دئێنه حسێبكرن مهترسی ل سهر پێشڤه چوون ومهدهنییهت وئازادییا جڤاكێ، لهو -دیسا وهك واجبهكی قانوونی- بێ دهنگكرنا وان گازییان دبته كارهكێ فهر ل سهر ملێن دهسههلاتێ!
وئهو ب خۆ ئهگهر مرۆڤ ب چاڤێ بهرژهوهندییا جڤاكێ یا گشتی بهرێ خۆ بدهته مهسهلـێ، وبیـرا خۆ ل وان ئهنـجـامـێـن خراب بینتهڤه یێن ژ بهلاڤبوونا بێ ئهخلاقییێ ب سهر جڤاكێ دا دئێن دێ زانت كانێ چهند حكمهتهكا مــهزن د شــریـعـهتــی دا هــهیـه، د حهدیسهكا خۆ دا پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- جڤاكێ ب گهمییێ ڤه تهشبیهـ دكهت، وهكی د نیڤا دهریایێ دا ددهته ڕێ، وئهڤ گهمییه یا پێك هاتی بت ژ دو قاتان، وههر قاتهكێ هندهك مرۆڤ تێدا ههبن، ودهمێ خهلكێ قاتا بنی ههوجهی ئاڤێ دبن دڤێت د قاتا سهری ڕا بچن، وحهتا ئهو نهخۆشییێ نهگههیننه ههڤالێن خۆ بێژن: ههما ئهم ل قاتا خۆ كونهكێ دێ بۆ خۆ د گهمییێ ڤهكهین.. ڤێجا ئهگهر خهلكێ قاتا سهری هێلا ئهو كونهكێ د گهمییێ بكهن ههمی پێكڤه دێ د ئاڤێ دا نقۆ بن، وئهگهر وان ڕێ نهدایێ ئهو وێ چهندێ بكهن، هنگی ههمی پێكڤه دێ ڕزگار بن..
ویا ژ من ڤه نه ژ عهقلییه هنگی خهلكێ قاتا بنی خۆ نهرازی بكهن وبێژنه خهلكێ قاتا سهری: ههوه ئازادییا مه یا كهسایهتی تێكدا، چونكی ئهو ئازادی یا سهروبهرێ جڤاكێ پێ بێته تێكدان، وببته ئهگهرا بهلاڤبوونا گرفتارییێن گشتی نابێژنێ: ئازادی!
وئهگهر ئهم (نصوصێن دینی) بخوینین دێ بینین گهلهك جاران خودایێ مهزن وپێغهمبهرێ وی -سلاڤ لێ بن- هندهك ڕهنگێن گونههـان دكهنه ئهگهر بـۆ هاتـنـا هـنـدهك عقووبـهیـێـن گشتی، ودبـت ئهڤ ئهگهره هندهك جاران ب ڕهنگهكێ ماددی ل بهرچاڤێن مه ئاشكهرا ببن، ودبت هندهك جاران ئهو ببنه ئهگهرێن نهئێكسهر یان نه ماددی بۆ هاتنا وان عقووبهیان.
و ل ڤێرێ مه دڤێت حهدیسهكا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ڤهگێڕین تێدا بهحسێ پێنج گونههـان هاتییه كرن د گهل دهسنیشانكرنا عقووبهیێن وان ژی، دا بزانین كانێ چاوایه دهمێ جڤاك سستییێ د كارێ پاراستنا ئهخلاقێ گشتی دا دكهت.
(ئبن ماجه) ژ (عهبدللاهێ كوڕێ عومهری) ڤهدگوهـێزت، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت:
(یا معشر المهاجرین! خمس إذا ابتلیتم بهن، وأعوذ بالله أن تدركوهن: لم تظهر الفاحشة في قوم قط حتی یعلنوا بها إلا فشا فیهم الطاعون والأوجاع التي لم تكن مضت في أسلافهم الذین مضوا، ولم ینقصوا المكیال والمیزان إلا أخذوا بالسنین وشدة المئونة وجور السلطان علیهم، ولم یمنعوا زكاة أموالهم إلا منعوا القطر من السماء ولولا البهائم لم یمطروا، ولم ینقضوا عهد الله وعهد رسوله إلا سلط الله علیهم عدواً من غیرهم فأخذوا بعض ما في أیدیهم، وما لم تحكم أئمتهم بكتاب الله ویتخیروا مما أنزل الله إلا جعل الله بأسهم بینهم ).
پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- د ڤێ حهدیسا خۆ دا گۆتنێ ئاراستهی موهاجرییان دكهت، ودیاره ئهو هنگی ل نك وی دڕوینشتی بوون، وگۆت: گهلی موهاجرییان! پێنج گونههـێن مهزن ههنه نوكه د ناڤ ههوه دا نینن، ئهگهر هات وئهو د ناڤ ههوه دا پهیدا بوون هوین دێ چنه هیلاكێ، چونكی هندهك عقووبهیێن گشتی خودێ دێ دهته ههوه، وئهو عقووبه ئهگهر هاتن هوین ههمی دێ د ئاگرێ وان كهلن، ئهوێن ڤان گونههـان دكهن ویێن نهكهن ژی، وئهز ههوه ب خودێ دپارێزم كو هوین بگههنه وی دهمی یێ ئهڤ گونههـه تێدا بهلاڤ دبن.. وهزر بكهن عهزاب هنگی دێ یا چهند بت حهتا پێغهمبهر صهحابییێن خۆ ب خودێ ژێ بپارێزت؟!
ئهڤ ههر پێنج گونههـه چنه؟ وئهو عقووبه چنه یێن ب ڕێكا وان گهنههان ب سهر جڤاكێ دا دئێن؟
دا بهرێ خۆ بدهینه حهدیسێ..
(لم تظهر الفاحشة في قوم قط حتی یعلنوا بها إلا فشا فیهم الطاعون والأوجاع التي لم تكن مضت في أسلافهم الذین مضوا).
ههر جڤاكهكا ههبت ئهگهر چهند یا نموونهیی ژی بت كرنا خرابییێ وفاحشێ دێ د ناڤ دا ههبت، چونكی مرۆڤێن نهفس نزم چو جاران خلاس نابن، بهلـێ ئهگهر هات وكرنا فاحشێ د ناڤ جڤاكێ دا گههشته وێ دهرهجێ ببته تشـتهكێ عهدهتی، وبێته ئاشكهراكرن، یان (تهقنینكرن) پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- دبێژت: جڤاكا ب ڤی ڕهنگی بت هندهك وئێش ونهخۆشییێن وهسا د ناڤ دا دێ بهلاڤ بن یێن كو بهری هنگی خهلكی نهدیتین وههر ناڤێن وان ژی گوهـ لـێ نهبووین.
وئهڤ عقووبه بۆ ڤێ گونههـێ تشتهكی بهرعهقل وطهبیعییه، بهلاڤبوونا پهیوهندییێن نهشهرعی ویێن (شاذ) د ناڤبهرا ژن ومێران دا (حتماً) سهری دكێشته هندێ ئێشێن (جنسی) یێن كوژهك ب ڕهنگهكێ بهرفرههـ بهلاڤ ببن، وجهێ ترسێ ئهوه هندهك ژ ڤان ئێشان نـه ب تنێ ب ڕێكا پهیوهندییێن نهشهرعی دئێنه ڤهگوهـاستن، بهلكی ب هندهك تێكهلییێن دی ژی وهكی ڤهگوهاستنا خوینێ یان ب ڕێكا وراثی ژ دهیك وبابان بۆ عهیالی -بۆ نموونه- دئێنه ڤهگوهاستن، و ب ڤێ چهندێ خهطهر مهزنتر لێ دئێت، ودهلیڤهیا تووشبوونا هندهك كهسێن بێ گونههـ ژی بهرفرههتر لێ دئێت.
وههر كهسێ سڤك بهرێ خۆ بدهته گۆتن ونڤیسینێن دختۆر وزانایێن بسپۆر ڕاستییا گۆتنا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- باش دێ بۆ دیار بت، وههما بهسه ل ڤێرێ ئیشارهتێ بدهینه وێ ئێشێ یا دختۆر دبێژنێ: (سهرهطانا مرۆڤێن شاذ) یان (طاعوونا قهرنێ بیستێ) ئهو ئێشا بهری سیهـ سالان ژ نوی دختۆر ب سهر هلبووین، وهنگی -یهعنی: ل دۆرێن سالا 1978 ز- كێمتر ژ سهد مرۆڤان تویشی ڤێ ئێشێ بووبوون، وئهڤرۆ پشتی كێمتـر ژ سیهـ سالان چهند ملیوون مرۆڤ ژ دهستێ ڤێ ئێشێ دنالن وچاڤهڕێی مرنێ دكهت، وهزر بۆ هندێ دچت كو حهتا پێنج سالێن دی نێزیكی بیست ملیوون مرۆڤ ب ڤێ ئێشێ بمرن، ویا ژ من ڤه نوكه گهلهك ژ ههوه زانییه كو مهبهستا مه ب ڤێ ئێشێ ئێشا (ئیدزێ)یه.
وئێشا ئیدز ژ ئهگهرا وێ ڤایرۆسێ چێ دبت ئهوا دكهفته خوینا مرۆڤی و ب دویڤ تهپكێن سپی یێن خوینێ دكهڤت حهتا وان خراب دكهت، و ب خرابوونا وان لهش هێزا خۆ پاراستنێ ژ دهست ددهت، چونكی ئهڤ تهپكێن سپینه -وهكی زانا دبێژن- بهڕهڤانییێ ژ لهشی دكهن دژی ههر میكرۆبهكا خراب یا دكهفته لهشی، وگاڤا ئهڤ تهپكه خراب بوون میكرۆب ب سهربهستی د ناڤ خوینێ دا دگهڕیێن، ودهمهكێ درێژ پێڤه ناچت ئهو میكرۆب لهشی لاواز دكهن وخودانی دئێخن، وپشتی نهخۆشی وئێشهكا دژوار ئهڤ نساخه دمرت، لهو دبێژنه ڤێ ئێشێ: (نهخۆشییا ژ دهستدانا مهناعا لهشی بۆ خۆپاراستنێ).
وڤایرۆسێ ڤێ ئێشا نوكه نۆژدارێن جیهانێ ههمی پێڤه مهحتل بووین وچو چارهسهری بۆ نهدیتی ب ڕێكا پهیوهندییێن جنسی یێن نهشهرعی وشاذ پهیدا دبت، ودختۆر دبێژن: ل نیڤا دووێ ژ سهد سالا بیستێ ژ نوی وبۆ جارا ئێكێ د دیرۆكا مرۆڤینییێ دا ڤی ڤایرۆسی شیا جهێ خۆ د ناڤ جیهانا مرۆڤێن بێ ئهخلاق دا بكهت، مهعنا: نههاتییه زانین كو مرۆڤهك حهتا بهری چل پێنجی سالان ژی د دیرۆكێ دا ئهڤ ئێشه گههشتبێ، وئـهڤــه ئیعجازا ڤێ حهدیسا بۆری بۆ مه بهرچاڤ دكهت دهمێ پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- دبێژت: فاحـشــهك د نــاڤ مللهتـهكی دا پهیدا نهبوویه ب ڕهنگهكێ وهسا ئهو وێ ئاشكهرا بكهن ئهگهر هندهك ئێش ونهخۆشییێن وهسا د ناڤ وان دا بهلاڤ نهبن یێن باب وباپیرێن وان نهدیتین.
گونههـا پـێنجێ.. عقووبهیا پـێنجێ
(وما لم تحكم أئمتهم بكتاب الله ویتخیروا مما أنزل الله إلا جعل الله بأسهم بینهم).
وهندی مهزنێن وان حوكمی ب كیتابا خودێ نهكهن، و ژ وێ نههلبژێرن یا خودێ ئینایه خوارێ، یهعنی: خۆ د سهر حوكمێ خودێ ڕا ببینن، و ژ خۆ نهگرن حوكمێ خودێ ل سهر خـۆ ب جـهـ بینن، یان بێژن: حوكمێ خودێ ب كێر مه نائێت، خودێ ئاگرێ وان ژ دههمهنا وان دێ بـهردهتـه وان، ودێ وان ب سهر وچاڤێن ئێك ڕا بهردهت، لهو دوژمناتی د ناڤبهرا وان دا دێ زێده بت، وخهلك ههمی دێ د ئاگرێ وان كهلن.
