خێر وتۆرەیێن چوون ومانا د مزگەفتێ ڤە :
د خێرا چوون ومانا ل مزگەفتێ دا هژمارەكا حەدیسان هەنە ، ژ وان حەدیسان :
ـ ئیمامێ موسلم ژ ئەبوو هورەیرەی ڤەدگوهێزت ، دبێژت: پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆت : [ مَنْ تَطَهَّرَ فِي بَيْتِهِ ثُمَّ مَشَى إِلَى بَيْتٍ مِنْ بُيُوتِ اللّهِ لِيَقْضِيَ فَرِيضَةً مِنْ فَرَائِضِ اللّهِ كَانَتْ خَطْوَتَاهُ إِحْدَاهُمَا تَحُطّ خَطِيئَةً وَالأُخْرَى تَرْفَعُ دَرَجَة ـ هەچیێ خۆ ل مالا خۆ پاقژ بكەت ، پاشی بچتە مالەكێ ژ مالێن خودێ دا فەرزەكێ ژ فەرزێن خودێ ب جـهــ بینت ، هەر پێگاڤەكا وی گونەهەكێ ژێ دبەت ، وئێك دەرەجەكێ بلند دكەت ] .
ـ تـرمـذی ژ بـورەیدەیێ ئەسلەمی ڤەدگوهێزت ، دبێژت : پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گـۆت : [ بَشِّرْ الْمَشَّائِينَ فِي الظّلَمِ إِلَى الْمَسَاجِدِ بِالنُّورِ التَّامِّ يَوْمَ الْقِيَامَة ـ مزگینییێ ب ڕۆناهییا تـمام ل ڕۆژا قیامەتێ بدە وان یێن ل تارییێ گەلەك دچنە مزگەفتان ] .
وئەو مرۆڤێ بچت قەستا مزگەفتێ بكەت دڤێت پێگیرییێ ب هندەك تۆرە وئادابان بكەت ، وەكی :
1 ـ دەسنڤێژا خۆ ب تمامی ل مال بگرت وخۆ پاقژ بكەت ، پاشی بچتە مزگەفتێ ، وەكی ژ حەدیسا بۆری دیار بووی .
2 ـ خۆ ژ بێنێن نەخۆش بدەتە پاش ، ووان تشتان ب كار نەئینت یێن دبنە ئەگەرا هندێ بێنا نەخۆش ژێ بێت ، وەكی سویر وپیڤازان یان جگاران .
3 ـ جلكێن جوان وپاقژ بكەتە بەر خۆ ، وبێنێن خۆش ل خۆ بكەت .
4 ـ وان دوعا وئەژكاران بێژت یێن ژ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ هاتینە ریوایەتكرن دەمژێ ژ مالا خۆ دەردكەڤت ، ودەمێ دچتە د مزگەفتێ ڤە ، ودەمێ ژ مزگەفتێ دەردكەڤت .
5 ـ دەمێ دچتە مزگەفتێ دڤێت رحەت وتەنا بچت ، ونەكەتە غار ولەزێ نەكەت .
6 ـ گاڤا دچتە د مزگەفتێ ڤە دو ركاعەت ( تحیة المسجد ) بكەت بەری بڕوینت .
7 ـ گاڤا ب ڕۆژ كەفت یا سوننەت ئەو پییێ خۆ یێ ڕاستێ بهاڤێتە ژۆر ، وگاڤا دەركەڤت پییێ خۆ یێ چەپێ بهاڤێت .
8 ـ هندی بشێت بگەهتە ڕێزا ئێكێ ل لایێ ڕاستێ ژ ئیمامی باشتـرە ، بێی تەنگاڤییێ ل سەر كەسێ پەیدا بكەت ، بوخاری وموسلم ژ ئەبوو هورەیرەی ڤەدگوهێزن ، دبێژت : پێغەمبەری ـ سـلاڤ لـێ بن ـ گـۆت : [ لَوْ يَعْلَمُ النَّاسُ مَا فِي النِّدَاءِ وَالصَّفِّ الأَوَّلِ ثُمَّ لَمْ يَجِدُوا إِلا أَنْ يَسْتَهِمُوا عَلَيْهِ لاسْتَهَمُوا ـ ئەگەر مرۆڤان زانیبا كانێ چەند خێر د بانگی وڕێزا ئێكێ دا هەیە پاشی ئەگەر ب ڕێكا پشك هاڤێتنێ نەبایە ئەو ب دەست وان نەكەفتبان ئەو دا پشكێ هاڤێن ] .
وئەبوو داوود وئبن ماجە ژ عائیشایێ ڤەدگوهێزن ، دبێژت : پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆت : [ إِنَّ اللّهَ وَمَلائِكَتَهُ يُصَلّونَ عَلَى مَيَامِنِ الصُّفُوفِ ـ خودێ وملیاكەتێن وی صلاوەتان ددەنـە سـەر لایـێـن ڕاستێ یێن ڕێزان ] ، وصلاوەت ژ خودێ ڕەحمە ، و ژ ملیاکەتان دوعانە .
وئەگەر ئەم ڤان هـەردو حـەدیـسـان بێخینە بەرێك دێ بۆ مە دیار بت كو جـهـێ ژ هەمییان ب خێرتر بۆ مەئموومی ل مزگەفتێ لایێ ڕاستێ یە ژ ڕێزا ئێكێ .
9 ـ دەمێ ڕێزا نڤێژێ دئێتە دورستكرن دڤێت هندی ژ نڤێژكەران بێت ئەو ڕێزێن خۆ ڕاست بكەن وبگەهیننە ئێك ، ئەگەر نە ئەو دێ دگونەهكار بن ، ئبن خوزەیمە ژ بەررائێ كوڕێ عازبی ڤەدگوهێزت دبێژت: پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ژ ڤی لایێ ڕێزێ حەتا لایێ دی دچوو ، ملێن مە دئینانە ڕاستا ئێك و دگۆت : [ لا تختلفوا فتختلف قلوبكم ، إن الله وملائكته يصلون على الصفوف الأول ـ خۆ ژێكڤە نەكەن ئەگەر خودێ دلێن هەوە دێ ژێكڤە كەت ، هندی خودێ وملیاكەتێن وینە صلاوەتان ددەنە سەر ڕێزێن ئێكێ ] .
10 ـ هندی مرۆڤ ب ئنیەتا نڤێژێ د مزگەفتێ ڤە بمینت هەر وەكی ئەو د نڤێژێ دا ، ژ بـەر ڤـێ چـەنـدێ یا دورست نینە ل مزگەفتێ مرۆڤ تبلێن خۆ د ناڤێك ڕا ببەت ، ئەبوو داوود ژ كەعبێ كوڕێ عوجرەی ڤەدگوهێزت ، دبێژت : پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆت : [ إِذَا تَوَضَّأَ أَحَدُكُمْ فَأَحْسَنَ وُضُوءَهُ ، ثُمَّ خَرَجَ عَامِدًا إِلَى الْمَسْجِدِ ، فَلا يُشَبِّكَنَّ يَدَيْهِ فَإِنَّهُ فِي صَلاة ـ ئەگەر ئێك ژ هەوە دەسنڤێژا خۆ گرت ، وباش گرت ، پاشی بۆ چوونا مزگەفتێ دەركەفت ، بلا ئەو تبلێن خۆ د ناڤێك ڕا نەبەت چونكی ئەو یێ د نڤێژێ دا ] .
ئەو كارێن چێ نەبت ل مزگەفتێ بێنەكرن :
د حەدیسێن پێغەمبەری دا ـ سلاڤ لـێ بن ـ بەحس ژ هژمارەكا كاران هەیە كو چێ نابت ل مزگەفتێ بێنەكرن ، ژ وان كاران :
1 ـ پیسكرنا مزگەفتێ ، چ تف كەتن ، چ گلێشەكی بهاڤێتێ :
وجزایێ وی كەسی یێ ڤێ چەندێ بكەت ئەوە ئەو وی جهی پاقژ بكەت ، و د حەدیسەكێ دا یا ئەبوو داوود ڤەدگوهێزت هاتییە كو جارەكێ زەلامەك بوو ئیمامێ هـنـدەك مرۆڤان ، ڤێجا وی ب لایـێ قیبلێ ڤە تفكر ، ئینا پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆتە وان مرۆڤان : [ بلا ئەڤ مرۆڤە نڤێژێ ل بەرا هەوە نەكەت ] وگاڤا وی ڤیای جارەكا دی نڤێژێ ل بەرا وان بكەت ، وان گۆتێ : پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ یێ هۆ گۆتی ، ئەو چوو نك پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ پسیارا ڤێ چەندێ ژێ كر ، گۆتێ : [ بەلـێ .. تە نەخۆشی گەهاندە خودێ وپێغەمبەرێ وی ] .
2 ـ گازیكرن بۆ تشتێ بەرزە :
ئەگەر تشتەك بەرزە بوو چێ نابت خودانێ وی بچت ل مزگەفتێ گازی بكەت : فلان تشتێ من یێ بەرزە بووی ، هەر وەسا ئەگەر ئێكی تشتەكێ بەرزە ژی دیت چێ نابت ئەو ل مزگەفتێ گازی بكەت : من تشتەكێ دیتی .. ودەمێ ئەم دبێژین : ل مزگەفتێ ، مەخسەد پێ د حەرەما مزگەفتێ ڤە ، بەلـێ ل حەوشا مزگەفتێ یان ل بەر دەرگەهێ ژ دەرڤە ، ئەڤە دورستە ، چونكی ئەو نە ژ حسێبا مزگەفتێنە .
موسلم ژ ئەبوو هورەیرەی ڤەدگوهێزت ، دبێژت : پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆت : [ مَنْ سَمِعَ رَجُلاً يَنْشُدُ ضَالّةً فِي الْمَسْجِدِ ، فَلْيَقُلْ : لا رَدَّهَا اللّهُ عَلَيْكَ ، فَإِنَّ الْمَسَاجِدَ لَمْ تُبْنَ لِهَذَا ـ هەچییێ زەلامەكی ببینت ل مزگەفتێ بۆ تشتەكێ خۆ یێ بەرزە گازی بكەت ، بلا بێژت : خودێ وی بۆ تە نەزڤڕینت ! چونكی مزگەفت بۆ ڤێ چەندێ نەهاتینە ئاڤا كرن ] .
3 و 4 و 5 ـ كڕین وفرۆتن ، وخواندنا شعران ، وكۆمبوونا مرۆڤان ل سەر ڕەنگێ خەلەكان بەری نڤێژا ئەینییێ :
ودەلیل ل سەر ڤان هەر سێ كاران ئەو حەدیسە یا ترمذی ژ عەبدللاهێ كوڕێ عەمری ڤەدگوهێزت ، دبێژت : پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ نەهی كربوو شعر ل مزگەفتێ بێنەگۆتن ، وكڕین وفرۆتن لـێ بێتەكرن ، وكو خەلك لـێ كۆم ببن وەكی خەلەكان بەری نڤێژێ ل ڕۆژا ئەینییێ .
و د هندەك حەدیسان دا هاتییە كو هندەك صەحابییان ل نك پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ل مزگەفتێ شعر خواندینە ، تشتێ هندێ دگەهینت كو مەخسەد ب نەهییێ ئەوە مرۆڤ وان شعران بخوینت یێن مەعنایا وان یا دورست نەبت ، یان فتنە ژێ چێ ببت ، یان بەرێ خەلكی بدەتە بێ ئەخلاقیەكێ .
6 ـ بلندكرنا دەنگی :
ئەگەر خۆ كرنا زكری وخواندنا قورئانێ ژی بت ، چونكی ئەڤ كارە دبتە ئەگەرا هندێ تەشویش ل سەر نڤێژكەران چێ ببت ، وئاشكەرایە كو خوتبا ئەینییێ وبانگ وقامەت وخواندنا دەرسێن علمی ناكەڤنە د بن ڤی حوكمی ڤە .
ئەبوو داوود ژ ئەبوو سەعیدێ خودری ڤەدگوهێزت ، دبێژت : جارەكێ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ئعتكاف ل مزگەفتێ دكر ، وی گوه لـێ هندەك كەسان دەنگێ خۆ ب خواندنێ بلند دكر ، ئینا وی پەردە ڕاكر وگۆت : [ أَلا إِنَّ كُلّكُمْ مُنَاجٍ رَبَّهُ ، فَلا يُؤْذِيَنَّ بَعْضُكُمْ بَعْضًا ، وَلا يَرْفَعْ بَعْضُكُمْ عَلَى بَعْضٍ فِي الْقِرَاءَةِ ، أَوْ قَالَ : فِي الصَّلاةـ نێ هوین هەمی یێ د گەل خودایێ خۆ دئاخڤن ، ڤێجا هندەك ژ هەوە بلا نەخۆشییێ نەگەهیننە هندەكان ، وهندەك ژ هەوە بلا دەنگێ خـۆ ل سـەر دەنـگـێ هندەكێن دی ب خواندنێ یان ب نڤێژێ بلند نەكەن ] .
7 ـ گۆتنێن دنیایێ :
وەكی بەحسێ خەلكی ، یان غەیبەتێ ، یان بەلاڤكرنا وان درەوێن ل شارعی دئێنە گۆتن ، یان ڕێكخستنێن سیاسی .. وهتد ، ئەڤ ڕەنگە گۆتنە ویێن وەكی وان ل مزگەفتێ چێ نابن و ب گونەهن .
ئیمامێ طەبەرانی ژ عەبدللاهێ كوڕێ مەسعوودی ڤەدگوهێزت ، دبێژت : پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆت : [ سَيَكُونُ فِي آخِرِ الزَّمَانِ قَوْمٌ يَجْلِسُونَ فِي الْمَسَاجِدِ حُلَقًا حُلَقًا ، إِمَامُهُمُ الدُّنْيَا ، فَلا تُجَالِسُوهُمْ ، فَإِنَّهُ لَيْسَ لِلّهِ فِيهِمْ حَاجَةٌ ـ ل دویماهییا زەمانی هندەك مرۆڤ دێ دەركەڤن خەلەك خەلەك ل مزگەفتێ دڕوینن ، ئیمامێ وان دنیایە ، هوین ل نك وان نەڕوینن ، چونكی خودێ چو شۆل ب وان نینە ] .
ئەڤە .. وئەگەر ئاخفتن یا حەلال بت دورستە د مزگەفتێ ڤە بێتە گۆتن ، ئەگەر خۆ سوحبەتێن دنیایێ ژی بن ، چونكی ئیمام موسلم ژ جابرێ كوڕێ سەمورەی ڤەدگوهێزت كو پشتی پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ نڤێژا سپێدێ دكر ژ جهێ خۆ ڕانەدبوو حەتا ڕۆژ دهەلات ، وهندەك صەحابی ژ وی وێڤەتر دڕوینشتن بەحسێ جاهلیەتێ دكر ووان دكرە كەنی وپێغەمبەر ـ سلاڤ لـێ بن ـ دگڕنژی .
8 ـ كارێ زەرەر تێدا هەبت :
چ زەرە ژێ چێ ببت ، چ ترس هـەبـت كو زەرەر ژێ چێ ببت ، مەخسەد ب زەرەرێ ئەوە زیانەك پێ بگەهتە رحا خەلكی یان مالێ وان .
بوخاری وموسلم ژ ئەبوو مووسایێ ئەشعەری ڤەدگوهێزن ، دبێژت : پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆت : [ إِذَا مَرَّ أَحَدُكُمْ فِي مَسْجِدِنَا أَوْ فِي سُوقِنَا وَمَعَهُ نَبْلٌ فَلْيُمْسِكْ عَلَى نِصَالِهَا ، أَوْ قَالَ : فَلْيَقْبِضْ بِكَفِّهِ ، أَنْ يُصِيبَ أَحَدًا مِنْ الْمُسْلِمِينَ مِنْهَا شَيْء ـ ئەگەر ئێك ژ هەوە د مزگەفتا مە ڕا بۆری ، یان د بازارا مە ڕا ، وهندەك تیر ڤێ بوون بلا ئەو سەركێن وان ب دەستێ خۆ بگرت ، نەكو تشتەك ژ وان ب موسلمانەكی بكەڤت ] .
مەعنا : ئەو تشتێ مرۆڤ بتـرست نەخۆشییەك ژێ بگەهتە موسلمانەكی ـ وەكی سلاحی ـ دڤێت نەئینتە مزگەفتێ ، یان یێ لـێ هشیار بت .
