دەرگەهێ دووێ : ڕامان و رەنگێن تەوحیدێ بەشێ دووێ
2 - تەوحیدا پەرستنـێ
ناڤبڕا ئێكێ
ڕامانا تەوحیدا پەرستنێ، وەكو ئەو گازییا
پێغەمبەران بوو
تەوحیدا ئولووهییەتێ: ئولووهییەت پەرستنە:
وتەوحیدا ئولووهییەتێ ئەوە: بەنی پەرستنا خودێ ب تنێ ب وان كریاران بكەن یێن ئەو ب ڕەنگەكێ شەرعی خۆ پێ نێزیكی خودێ دكەن، وەكی دوعایێ ودانا نەزر وقوربانان، وهیڤی وترس وخۆسپارتن وڤیان ونەڤیان ولێ زڤڕین، وئەڤ ڕەنگێ تەوحیدییە گازییا هەمی پێغەمبەران ژ یێ ئێكێ وحەتا یێ دویماهییێ، خودایێ مەزن دبێژت: [ وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولاً أَنْ اُعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوت - و ب ڕاستی د ناڤ هەر مللەتەكێ بۆری دا مە پێغەمبەرەك هنارتبوو دا فەرمانێ ب پەرستنا خودێ وگوهدارییا وی ل وان بكەت ووان ژ پەرستنا شەیتانی وصەنەم ومرییان بدەتە پاش ] (النحل: 36) ودبێژت: [ وَمَا أَرْسلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ إِلا نُوحِي إِلَيْهِ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا أَنَا فَاعْبُدُون - ومە بەری تە ئەی موحەممەد پێغەمبەرەك نەهنارتییە ئەگەر مە وەحی بۆ فڕێ نەكربت كو ژ خودێ پێڤەتر چو خودایێن ب حەق نینن، ڤێجا هوین ژ دل پەرستنا وی ب تنێ بكەن ] (الأنبیاء: 25).
وهەر پێغەمبەرەك گازییا خۆ بۆ مللەتێ خۆ ب فەرمانا ب تەوحیدا خوداینییێ دەست پێ دكەت، وەكی نووحی وهوودی وصالحی وشوعەیبی گۆتی: [ يَاقَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُه - ئەی مللەتێ من عەبدینییا خودێ، وگوهدارییا وی ب تـنــێ بكەن، چونكی ژ وی پێڤەتر هەوە چو خودایێن دی نینن هێژای پەرستنێ بن ] (الأعراف: 56، 65، 73، 85) [ وَإِبْرَاهِيمَ إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاتَّقُوهُ - وتو ئەی موحەممەد بەحسێ ئیبراهیمی سلاڤ لێ بن بكە دەمێ وی گۆتییە مللەتێ خۆ: پەرستنا خودێ ب تنێ بكەن ] (العنكبوت: 16)، وبۆ موحەممەدی هاتە خوارێ: [ قُلْ إِنِّي أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ مُخْلِصاً لَهُ الدِّينَ - تو ئەی موحەممەد بێژە مرۆڤان: هندی خودێیە فەرمان ل من وهەچییێ دویكەفتنا من بكەت كرییە كو ئەم ب ئیخلاص پەرستنا خودێ ب تنێ بكەین ] (الزمر: 11).
وپێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- گۆت: [ أمرت أن أقاتل الناس، حتی یشهدوا أن لا إلە إلا الله وأن محمداً رسول الله - فەرمان ل من هاتە كرن كو ئەز شەڕی د گەل مرۆڤان بكەم، حەتا ئەو شاهدە ددەن كو ژ خودێ پێڤەتر چو خودایێن هێژای پەرستنێ نینن، وكو موحەممەد پێغەمبەرێ خودێیە ].
وئێكەمین تشتێ ل سەر مرۆڤێ (موكەللەف) واجب ئەوە ئەو شاهدە بدەت كو خودێ ب تنێ ئەو خودایێ حەقە یێ هێژای پەرستنێ بت، وكاری ب ڤێ شاهدێ بكەت، خودێ دبێژت: [ فَاعْلَمْ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِك - ڤێجا تۆ بزانە ئەی موحەممەد كو ژ خودێ پێڤەتر چو خودا یێن حەق نینن، وتو داخوازا ژێبرنا گونەهان بۆ خۆ بكە ] (محمد: 19).
وئێكەمین فەرمان ل وی كەسی دئێتە كرن یێ بڤێت بێتە د ئیسلامێ دا ئەوە ئەو شاهدێ ب ئەزمانی بدەت، ڤێجا ژ ڤێ ئاشكەرا دبت كو تەوحیدا پەرستنێ ئارمانجا گازییا پێغەمبەران بوو، ودبێژنە ڤێ تەوحیدێ: (تەوحیدا ئولووهییەتێ) چونكی (ئولووهییەت) ئەو سالۆخەتێ خودێیە یێ كو ژ ناڤێ وی (ئەللاه) دئێتە وەرگرتن، ودەمێ ئەم دبێژین: خودێ خودانێ ئولووهییەتێیە، مەعنا: ئەوە یێ دئێتە پەرێسین. ودبێژنێ: (تەوحیدا پەرستنێ) چونكی پەرێسین سالۆخەتێ بەنییە، و ل سەر بەنی یا فەرە كو ئەو ژ دلەكێ خوڕی خودێ بپەرێست، چونكی ئەو یێ هەوجەیی خودایێ خۆیە.
(شیخ الإسلام ابن تیمیە) - خودێ رەحمێ پێ ببەت - دبێژت: ((تو بزانە كو فەقیرییا عەبدی بۆ خودێ ئەوە ئەو پەرستنا وی بكەت وچو شریكان بۆ وی نەدانت، ووی چو هەڤكویف نینن قیاسا وی ل سەر بێتەكرن، بەلێ ژ هندەك لایان ڤە ئەو وەكی هەوجەیییا لەشییە بۆ خوارن وڤەخوارنێ، و د ناڤبەرا وان دا گەلەك فەرقی هەنە، وهندی ڕاستییا عەبدییە دلێ وی ورحا وییە، وبێی خودایێ خۆ یێ كو ژ وی پێڤەتر چو خودایێن حەق نینن ئەو ب ئێكێ دی چاك نابت، وبێی زكرێ وی ئەو د دنیایێ دا ب چو تەنا نابت. وئەگەر كەیف وخۆشییەك بۆ عەبدی ب تشتەكی ژبلی خودێ چێ ببت ژی، ئەو كەیفەكا بەردەوام نابت، بەلكی ئەو ژ ڕەنگەكی بۆ ئێكێ دی و ژ كەسەكی بۆ ئێكێ دی دئێتە ڤەگوهاستن، بەلێ ل هەر حالەكی ئەو یێ هەوجەیی خودایێ خۆیە، وهەر دەمەك وجهەكێ هەبت ئەو یێ د گەل وی)).( مجموع الفتاوی ١/٢٤)
وئەڤ ڕەنگێ تەوحیدێ بابەتێ گازییا پێغەمبەران بوو، چونكی ئەوە ئەو بناخە یێ هەمی كار ل سەر دئێنە ئاڤاكرن، وبێی وی چو كار دورست نابن، ڤێجا ئەگەر ئەو تەوحید ب جـه نەهات هەڤدژێ وێ كـو شركە دێ ب جه ئێت، وخودێ دبێژت: [ إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ - هندی خودێیە ل وی نابۆرت وگونەهێ بۆ ژێ نابەت یێ كەسەكی ژ چێكرییێن وی بۆ وی بكەتە هەڤپشك ] (النساء: 48، 116)، ودبێژت: [ وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَعْمَلُون - وئەگەر وان شریك بۆ خودێ چێكربان كارێ وان دا پویچ بت وتو دێ ژ خوسارەتان بی ] (الأنعام: 88)، ودبێژت: [ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَلَتَكُونَنَّ مِنْ الْخَاسِرِينَ - ئەگەر تو شریكەكی بۆ خودێ بدانی كارێ تە دێ پویچ بت ] (الزمر: 65).
وئەڤ تەوحیدە گازییا پێغەمبەران بوو چونكی ئەو ئێكەمین حەقە ژ حەقێن خودێ یێن واجب ل سەر بەنییان، وەكی خودێ دبێژت: [ وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً - وهوین پەرستنا خودێ ب تنێ بكەن وچو شریكان بۆ وی چێ نەكەن ].. الأیة(النساء: 36)، ودبێژت: [ وَقَضَى رَبُّكَ أَلا تَعْبُدُوا إِلا إِيَّاهُ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانا - وخودایێ تە فەرمان دایە كو پەرستنا وی ب تنێ بێتە كرن، وفەرمان ب قەنجییا د گەل باب ودەیكێ كرییە ].. الأیة (الإسراء: 23)، ودبێژت: [ قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَاناً - تو ئەی موحەممەد بێژە وان: وەرن دا ئەز وێ بۆ هەوە بخوینم یا خودێ ل سەر هەوە حەرامكری: كو هوین د پەرستنێ دا تشتەكی ژ چێكرییێن وی بۆ وی نەكەنە هەڤپشك، وهوین هەمی ڕەنگێن پەرستنێ بۆ وی ب تنێ پێشكێش بكەن، وقەنجییێ د گەل دایبابان بكەن ] الأیات (الأنعام: 151-153).
ناڤبڕا دووێ
ڕامانا شاهدەدانێ وئەو خەلەتییێن كەفتینەتێدا
وستوین وشەرت وپێتڤی وپێشكێنێن وێ
ئێك: ڕامانا شاهدەدانێ:
ڕامانا شاهدەدانا (لا إلە إلا الله) باوەری ئینانا ب دلی ودەڤییە كو ژبلی خودێ كەسەك یێ هێژای پەرستنێ نینە، وپێگیری وكارپێكرنا ب وێ چەندێ ژی یە، و (لا إلە) هندێ دگەهینت كو ژ خودێ پێڤەتر كەسەك نینە یێ هێژای پەرستنێ بت، ئەو كەس كی بت كی نەبت، و (إلا الله) مەعنا وێ ئەوە خودێ ب تنێ یێ هێژای پەرستنێیە، وڕامانا ڤێ پەیڤێ ب كورتی ئەوە: چو خودایێن ب حەق نینن پەرستن بۆ بێتەكرن ژ خودێ پێڤەتر، ویا خەلەتە د ڕامانا وێ دا بێتە گۆتن: ژبلی خودێ چو خودایێن دی نینن، چونكی واقع ڤێ گۆتنێ ب نەوەیی دەردئێخت، ژ بەر كو ژبلی خودێ گەلەك خوداوەند هەنە پەرستن بۆ دئێتەكرن، وئەگەر ئەڤ پەیڤە ب ڤی ڕەنگی بێتە مەعناكرن دێ ژێ ئێتە زانین كو پەرستنا ڤان خوداوەندان پەرستنە بۆ خودایێ ب حەق، وئەڤە نەحەقترین نەحەقییە وئەو بۆچوونا خودانێن (وحدة الوجود) ێیە، كو كافرترین خەلكێ عەردی ئەون.
وئەڤ پەیڤە ب هژمارەكا ڕامانێن خەلەت یا هاتییە شرۆڤەكرن، وەكی:
(أ) ژبلی خودێ كەس نینە پەرستن بۆ بێتەكرن، وئەڤە نەحەقییە، چونكی مەعنا وێ ئەوە: هەر كەسەكێ پەرستن بۆ بێتەكرن یێ حەق بت یێ نەحەق بت خودێیە، وەكی ئاشكەراكرنا وێ نوكە د گەل مە بۆری.
(ب) ژبلی خودێ چو ئافراندەر نینن، وئەڤە پشكەكا ڕامانا ڤێ پەیڤێیە، بەلێ مەخسەد ل ڤێرێ ئەو نینە، چونكی ئەو تەوحیدا (روبوبییەتێ) ب تنێ بنەجه دكەت، وئەو ب تنێ بەس نینە، چونكی ئەو تەوحیدا بوتپەرێسانە.
(ج) ژبلی خودێ حوكمداری یا كەسێ نینە، وئەڤە ژی پشكەكە ژ ڕامانا ڤێ پەیڤێ، بەلێ مەخسەد پێ ل ڤێرێ ئەو نینە، ژ بەر كو ئەو ب تنێ بەس نینە، چونكی ئەگەر كەسەكی تەوحیدا خودێ د حوكمدارییێ دا كر ودوعا بۆ خۆ ژ ئێكێ دی ژبلی خودێ كر، یان هندەك ژ پەرستنێ بۆ وی پێشكێش كر ئەو هنگی نابتە خودان باوەر ب تەوحیدێ..
وئەڤ تەفسیرە د نەحەقن یان دكێمن، ومە ئیشارەت پێ دا چونكی ئەو د هندەك ژ وان كتێبان دا هەنە یێن نوكە ل بەر دەستێن خەلكی.
وتەفسیرا دورست یا ڤێ پەیڤێ ل نك پێشی وزانایان ئەوە بێتە گۆتن: ژبلی خودێ چو خودایێن ب حەق نینن پەرستن بۆ بێتەكرن، وەكی بۆری.
وڕامانا شاهدەدانا (محمد رسول الله) باوەری ئینانا ئاشكەرا و د دل دا دایە كو موحەممەد عەبدێ خودێ وپێغەمبەرێ وییە بۆ هەمی مرۆڤان، و ب كارئینانا پێتڤییێن ڤێ باوەرییێیە ژی كو گوهدارییا وی بكەت وباوەرییێ ب گۆتنا وی بینت، وخۆ ژ وی تشتی بدەتە پاش یێ وی ئەو ژێ پاشڤەلێدای و ل دویڤ شریعەتێ ئەو پێ هاتی پەرستنا خودێ بكەت.
دوو: ستوینێن شاهدەدانێ:
شاهدەدانا (لا إلە إلا الله) ێ دو ستوین هەنە: نەرێ (نەفی) وئەرێ (ئثبات).
•ستوینا ئێكێ: نەرێ (لا إلە): شركێ ب هەمی ڕەنگێ وێ ڤە لاددەت، وكوفرا ب هەر تشتەكێ ژبلی خودێ پەرستن بۆ دئێتەكرن واجب دكەت.
•و ستوینا دووێ: ئەرێ (إلا الله): هندێ بنەجه دكەت كو ژبلی خودێ كەس یێ هێژای پەرستنێ نینە، وكاری ب ڤێ چەندێ واجب دكەت، وڕامانا ڤان هەردو ستوینان د گەلەك ئایەتان دا هاتییە، وەكی گۆتنا خودێ: [ فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدْ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى - ڤێجا هەچییێ كافرییێ ب وان هەمی تشتان بكەت یێن ژبلی خودێ پەرستن بۆ دئێتەكرن وباوەرییێ ب خودێ بینت، ئەو ل سەر ڕێكا باشتر موكم وسەرڕاست بوو، ووی خۆ ب وەریسێ نەئێتە بڕین ڤە ژ دینی گرت ] (البقرة: 256)، ڤێجا گۆتنا وی: (فمن یكفر بالطاغوت) ڕامانا ستوینا ئێكێیە (لا ٳلە)وگۆتنا وی: (ویؤمن بالله) ڕامانا ستوینا دووێیە (إلا الله).
هەر وەسا گۆتنا خودێ ژ زار دەڤێ ئیبراهیمی -سلاڤ لێ بن-: [ إِنَّنِي بَرَاءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ. إِلا الَّذِي فَطَرَنِي - هندی ئەزم ئەزێ بەریمە ژ وی تشتێ هوین ژبلی خودێ دپەرێسن. ئەو تێ نەبت یێ ئەز ئافراندیم ] (الزخرف: 26، 27)، ڤێجا گۆتنا وی (إنني براء) ڕامانا نەرێیە ئەوا د ستوینا ئێكێ دا هەی، وگۆتنا وی: (إلا الذي فطرني) ڕامانا ئەرێیە ئەوا د ستوینا دووێ دا هەی.
ستوینێن شەهدەدانا (محمد رسول الله): ڤێ شاهدەدانێ ژی دو ستوین هەنە د ڤێ گۆتنا مە دانە: (عبدە ورسولە) وئەو بەرێ مە ددەنە هندێ كو ئەم نە ژ بهایێ وی كێم بكەین ونە وی ژ دەرەجا وی بلندتر لێ بكەین، وموحەممەد -سلاڤ لێ بن- عەبدێ خودێ وپێغەمبەرێ وییە، وئەو د ڤان هەردو سالۆخەتێن شەریف دا كاملترین چێكرییە، وڕامانا (عەبدی) ل ڤێرێ ئەوە ئەو ملكێ خودێیە وخودێ دپەرێست، یەعنی: ئەو مرۆڤەكە ژ وی یێ هاتییە ئافراندن یێ مرۆڤ ژێ هاتینە ئافراندن، وئەو ب سەر وی دا دئێت یێ ب سەر وان دا دئێت، وەكی خودێ دبێژت: [ قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ - تو ئەی موحەممەد بێژە وان: هەما ئەز ژی وەكی هەوە مرۆڤەكم ] (الكهف: 110)، ووی -سلاڤ لێ بن- ب دورستی حەقێ عەبدینییێ دابوویێ، وخودایێ وی مەدحێن وی ب ڤێ چەندێ دكەت، وەكی دبێژت: [ أَلَيْسَ اللَّهُ بِكَافٍ عَبْدَهُ - ئەرێ ما خودێ تێرا بەنییێ خۆ موحەممەدی نینە كو گەف وگوڕێن بوتپەرێسان پـویـچ بكەت ونەهێلت ئەو نەخۆشییەكێ بگەهیننێ؟ ] (الزمر: 36)، [ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَنزَلَ عَلَى عَبْدِهِ الْكِتَابَ - حەمد وسوپاسی هەمی بۆ خودایی بن، ئەوێ ژ كەرەما خۆ قورئان بۆ بەنییێ خۆ موحەممەدی ئینایە خوارێ ] (الكهف: 1)، [ سُبْحَانَ الَّذِي أَسْرَى بِعَبْدِهِ لَيْلاً مِنْ الْمَسْجِدِ الْحَرَام- یێ پاك بـت ئـەو خودایێ ب شەڤ بەنییێ خۆ موحەممەد ژ مزگەفتا حەرام ل (مەكەهێ) بری ] (الإسراء: 1).
و (الرسول - پێغەمبەر) ئەوە یێ بۆ هەمی مرۆڤان هاتییە هنارتن دا بەرێ خەلكی بدەتە خودێ ومزگینییێ بدەتە وان، ووان بترسینت.
ودەمێ ئەم شاهدەیێ ب ڤان هەردو سالۆخەتان بۆ وی ددەین مەعنا وێ ئەوە ئەم بهایێ وی كێم ناكەین ووی ژ حەددێ وی یێ دورست بلندتر لێ ناكەین، چونكی گەلەك ژ وان یێن كو هزر دكەن ئەو ژ ئوممەتا وینە د دەر حەقا وی دا زێدە ب ناڤ ڤە چووینە وئەو ژ حەددێ وی یێ دورست بلندتر لێكرییە حەتا پێكەكێ وان ئەو ژ دەرەجا عەبدینییێ بلندتر لێكرییە وگەهاندییە دەرەجەكێ كو پەرستن بۆ وی - ژبلی خودێ - بێتەكرن، ڤێجا ژبلی خودێ هەوارێن خۆ دگەهیننە وی، وداخوازا وی تشتی ژ وی دكەن یێ بەس خودێ دشێت بكەت.
وهندەكێن دی باوەری ب پەیاما وی نەئینا وسستی د دەر حەقا دویكەفتنا وی دا كر، ودویچوونا وان گۆتن وبیر وبۆچوونان كر یێن دژی ڕێكا وی، ونەحەقی د دەر حەقا شرۆڤەكرنا حوكم وئەحكامێن وی دا كر.
سێ: شەرتێن شاهدەدانێ:
أ - شەرتێن (لا إلە إلا الله):
حەفت شەرت هەنە دڤێت د شاهدەدانا (لا إلە إلا الله) دا هەبن، وحەتا ئەو هەمی تێدا كۆم نەبن ئەڤ شاهدەدانە چو مفای ناگەهینتە خودانی، وئەو هەر حەفت شەرت ب كورتی ئەڤەنە: ئێك: ئەو زانینا نەزانینێ نەهێلت، دو: ئەو باوەرییا گومانێ نەهێلت، سێ: ئەو قەبویلكرنا نەقوبویلكرنێ نەهێلت، چار: ئەو دویكەفتنا هێلانێ نەهێلت، پێنج: ئەو ئیخلاصا شركێ نەهێلت، شەش: ئەو ڕاستییا درەوێ نەهێلت، حەفت: ئەو ڤیانا نەڤیانێ نەهێلت، وبەرفرەهكرنا ڤان شەرتان ب ڤی ڕەنگییە:
•شەرتێ ئێكێ:
زانین: یەعنی زانینا وێ ڕامانێ یا كو ژێ دئێتە وەرگرتن، وكانێ ئەو چ تشتی بنەجه دكەت و چ تشتی لاددەت، ئەو زانینا نەزانینێ نەهێلت، خودێ دبێژت: [ إِلا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ - ئەو تێ نەبت یێ شاهدەیی ب حەقییێ دای، وباوەری ب تەوحیدا خودێ وپێغەمبەرینییا موحەممەدی سلاڤ لێ بن ئینای، وئەو ڕاستییا وێ دزانن یا وان شاهدەیی پێ دای ] (الزخرف: 86).
یەعنی: شاهدەیییا (لا إلە إلا الله) دای، وئەو ب دلێن خۆ وێ دزانن یا ئەزمانێن وان شاهدەیی پێ دای، مەعنا: ئەگەر ئەو ب ئەزمانی بێژت ومەعنایا وێ نەزانت ئەو گۆتن چو مفایی ناگەهینتێ، چونكی ئەو باوەرییێ ب وی تشتی نائینت یێ ژێ دئێتە وەرگرتن.
•شەرتێ دووێ:
باوەری: كو خودانی باوەرییەكا باوەری ب وێ ڕامانێ هەبت یا ژ پەیڤا شاهدێ دئێتە وەرگرتن، وئەگەر ئەو یێ ژێ ب گومان بت ئەو چو مفایی ناگەهینتە وی، خودێ دبێژت: [ إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ يَرْتَابُوا - هەما خودان باوەر ئەون یێن باوەری ب خودێ وپێغەمبەرێ وی ئینای، پاشی د باوەرییا خۆ دا دودل نەبووین ] (الحجرات: 15).
وئەگەر ئەو یێ دودل بت دێ ژ منافقان ئێتە هژمارتن، وپێغەمبەر -سلاڤ لێ بن- دبێژت: [ هەچییێ ل پشت ڤی بیستانی تە دیت شاهدەیییا (لا إلە إلا الله) بدەت ودلێ وی باوەرییەكا باوەری پێ هەبت مزگینییێ ب بەحەشتێ بدێ ] (حەدیس دصەحیحێ دا هاتییە )، وهەچییێ دلێ وی باوەرییەكا باوەری پێ نەبت ئەو هێژای چوونا بەحەشتێ نابت.
•شەرتێ سییێ:
قەبویلكرنا وێ یا ئەڤ پەیڤە فەر دكەت ژ پەرستنا خودێ ب تنێ وخۆ دویركرنا ژ پەرستنا هەر ئێكێ ژبلی وی، وهەچییێ ڤێ پەیڤێ ب دەڤی بێژت بەلێ وێ قەبویل نەكەت وپێگیرییێ پێ نەكەت دێ وەكی وان بت یێن خودێ د دەر حەقێ دا گۆتی: [ إِنَّهُمْ كَانُوا إِذا قِيلَ لَهُمْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ يَسْتَكْبِرُونَ. وَيَقُولُونَ أَئِنَّا لَتَارِكُوا آلِهَتِنَا لِشَاعِرٍ مَجْنُونٍ - هندی ئەو بوتپەرێس بوون دەمێ د دنیایێ دا بۆ وان هاتبا گۆتن: ژ خودێ پێڤەتر چو خودایێن ڕاست نینن، وئەو بۆ ڤێ چەندێ هاتبانە گازیكرن، ئەو دا خۆ ژ ڤێ گازییێ وخودانێن وێ مەزنتر لێ كەن. ووان دگۆت: ئەرێ ژ بەر گۆتنا زەلامەكێ شاعر ودین ئەم دێ پەرستنا خوداوەندێن خۆ هێلین؟ ] (الصافات: 35، 36)، وحالێ ڤان وەكی یێ گۆڕپەێسێن ئەڤرۆیە، ئەو دبێژن: (لا إلە إلا الله) بەلێ پەرستنا گۆڕان ناهێلن، ئەڤان مەعنا (لا إلە إلا الله) قەبویل نەكرییە.
•شەرتێ چارێ:
دویكەفتنا وی تشتێ شاهدەدان دخوازت، خودێ دبێژت: [ وَمَنْ يُسْلِمْ وَجْهَهُ إِلَى اللَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى - وهەچییێ ژ دل پەرستنا خودێ بكەت وبەرێ خۆ ب نك وی ڤە وەرگێڕت، وئەو د گۆتنێن خۆ دا یێ قەنجیكار بت، وكریارێن خۆ باش بكت، ب ڕاستی وی خۆ ب موكمترین وەریسی ڤە گرتییە یێ كو وی بگەهینتە ڕازیبوونا خودێ وبەحەشتا وی ] (لقمان: 22)، و (لا إلە إلا الله) وەریسێ موكمە.
•شەرتێ پێنجێ:
ڕاستی: كو ئەو ڤێ پەیڤێ بێژت و ژ دل باوەرییێ ب ڕاستییا وێ بینت، وئەگەر ئەو وێ ب ئەزمانی بێژت و ب دلی باوەرییێ ب ڕاستییا وێ نەئینت دێ منافقەكێ درەوین بت، خودێ دبێژت: [ وَمِنْ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الآخِرِ وَمَا هُمْ بِمُؤْمِنِينَ. يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا - و ژ مرۆڤان دەستەكەك هەیە د ناڤبەرا خودان باوەر وكافران دا دودل مایە، وئەو دوڕوینە یێن ب ئەزمانێن خۆ دبێژن: مە باوەری ب خودێ وڕۆژا دویماهییێ ئینایە.. وئەو د دل دا ددرەوینن وان باوەری نەئینایە. ژ نەزانینا خۆ ئەو هزر دكەن كو ئەو خودێ وخودان باوەران دخاپینن دەمێ باوەرییا خۆ ئاشكەرا دكەن وكوفرا خۆ ڤەدشێرن ] حەتا: [ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ بِمَا كَانُوا يَكْذِبُون - وعەزابەكا ب ئێش بۆ وان هەیە ژ بەر درەوا وان دكر ] (البقرة: 8-10).
•شەرتێ شەشێ:
ئیخلاص: ومەخسەد پێ ئەوە كریار ژ هەمی ڕەنگێن شركێ دپاقژ بن، كو مەخسەدا وی پێ دنیا نەبت، وبۆ ڕیمەتی ومەدحە نەبت، ژ بەر حەدیسا (عوتبانی) یا دورست ئەوا تێدا هاتی: [ خودێ ئەو كەس ل سەر ئاگری حەرام كرییە یێ بێژت: (لا إلە إلا الله) مەخسەدا وی پێ كنارێ خودێ بت ] (بوخاری وموسلم ڤێ حەدیسێ ڤەدگوهێزن).
•شەرتێ حەفتێ:
ڤیانا ڤێ پەیڤێ ویا وێ ڕامانا ژ ڤێ پەیڤێ دئێتە وەرگرتن، ویا وان كەسێن كاری پێ دكەن، خودێ دبێژت: [ وَمِنْ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَندَاداً يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبّاً لِلَّهِ - وهندەك مرۆڤ هەنە ژبلی خودێ صەنەمان بۆ وی دكەنە هەڤتا، ووێ ڤیان ومەزنی وگوهدارییێ یا هێژای خودێ ب تنێ بت ددەنە وان. وڤیانا خودان باوەران بۆ خودێ پترە ژ یا ڤان كافران بۆ خوداوەندێن وان ] (البقرة: 165). خودانێن (لا إلە إلا الله) خودێ دڤێت ڤیانەكا خوڕی، وخودانێن شركێ خودێ دڤێت و د گەل ڤیانا وی وان هندەكێن دی ژی دڤێن، وئەڤە د گەل (لا إلە إلا الله) ناگونجت.
•ب - وشەرتێن شاهدەدانا (محمد رسول الله) ئەڤەنە:
1 - ئعترافا ب پەیاما وی، وباوەری ئینانا ژ دل ب وێ پەیامێ.
2 - ئاشكەراكرن وگۆتنا ڤێ ئعترافێ ب ئەزمانی.
3 - دویكەفتنا وی، كو كاری ب وێ حەقییێ بكەت یا ئەو پێ هاتی، وخۆ ژ وێ نەحەقییێ ژی بدەتە پاش یا وی خەلك ژێ داینە پاش.
4 - ڕاست دەرێخستنا وی د وان تشتان دا یێن وی بەحس ژێ كری ژ تشتێن نەبەرچاڤ یێن بۆرین ویێن هێشتا نەهاتین.
5 - حەژێكرنا وی پتر ژ نەفسێ ومالی وعەیالی ومرۆڤان هەمییان.
6 - پێشخستنا گۆتنا وی ل سەر گۆتنا هەر كەسەكێ دی وكاركرنا ب سوننەتا وی.
چار: پێتڤییێن شاهدەدانێ:
•أ - بۆ شاهدەدانا (لا إلە إلا الله) دڤێت مرۆڤ تشتەكی ژبلی خودێ نەپەرێست وئەڤەیە ڕامانا (لا إلە)، ومرۆڤ پەرستنا خودێ ب تنێ بكەت وئەڤەیە ئەو ڕامانا ژ (إلا الله) دئێتە وەرگرتن، وگەلەك كەس ڤێ شاهدەیێ ددەن و د گەل هندێ ژی هندەك پەرستنێ بۆ هندەك چێكرییان ژ قەبر ومەزار ومرۆڤ ودار وبەران پێشكێش دكەت، وئەڤە هزر دكەت تەوحید بیدعەیە، ولۆمەیی وان دكەت یێن ئیخلاص د عیبادەتێ خودێ دا كری.
•ب - وبۆ شاهدەدانا (محمد رسول الله) دڤێت مرۆڤ گوهدارییا وی بكەت، وخۆ ژ وی تشتی بدەتە پاش یێ وی ئەو ژێ دایە پاش، وكاری ب سوننەتا وی ب تنێ بكەت، وخۆ ژ بیدەعەیێن دی بدەتە پاش، وگۆتنا وی ب پێش گۆتنا هەر ئێكێ دی بێخت.
پێنج: پێشكێنێن شاهدەدانێ:
وئەو هەر پێشكێنێن ئیسلامێنە، چونكی مرۆڤ ب شاهدەدانێ دئێتە د ئیسلامێ دا، وشاهدەدانا ب ئەزمانی ئعترافەكە ب وێ ڕامانا ژێ دئێتە وەرگرتن، وخۆئامادەكرنە بۆ ب كارئینانا پێتڤییێن وێ، ڤێجا هەر جارەكا وی ئەڤ چەندە نەكر مەعنا وی ئەو سۆز ب جه نەئینا یا وی پەیمان پێ دای دەمێ شاهدە دای. وپێشكێنێن ئیسلامێ گەلەكن، فقهزانان دەرگەهەكێ تایبەت د كتێبێن فقهی دا بۆ دانایە ل بن ناڤێ (باب الردة)، ویێن ژ هەمییان گرنگتر دەهن (شیخ الإسلام محمد بن عبد الوهاب) ی - خودێ رەحمێ پێ ببەت - د گۆتنەكا خۆ دا كۆم كرینە، ئەو ژی ئەڤەنە:
1 - شركا د پەرستنا خودێ دا، خودایێ مەزن دبێژت: [ إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ - هندی خودێیە ل وی نابۆرت وگونەهێ بۆ ژێ نابەت یێ كەسەكی ژ چێكرییێن وی بۆ وی بكەتە هەڤپشك، یان ب هەر ڕەنگەكێ كوفرێ كافر ببت، و هەر گونەهەكا دی یا ژ شركێ كێمتر بت ئەو بۆ وی ژێ دبەت یێ وی بڤێت ] (النساء: 48 و 116) ودبێژت: [ إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ وَمَأْوَاهُ النَّارُ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنصَارٍ - وهەچییێ هەڤپشكەكی د گەل خودێ د عەبدینییێ دا بدانت ئەو خودێ بەحەشت ل سەر وی حەرام كر وجهێ وی كرە ئاگر، وچو پشتەڤانەك وی نابت وی ژێ ڕزگار بكەت ] (المائدة: 72)، وڤەكوشتنا نە بۆ خودێ بت ژ شركێیە، وەكی وی یێ قوربانەكی بۆ ئەجنەكی یان قەبرەكی پێشكێش بكەت.
2 - هەچییێ بۆ دەسكاتییێ د ناڤبەرا خۆ وخودێ دا كەسەكێ دی بدانت دوعایان بۆ خۆ ژێ بكەت ومەهدەرێ ژێ بخوازت وخۆ بهێلتە ب هیڤییا وی ڤە، ب گۆتنا هەمی زانایان ئەو دێ كافر بت.
3 - هەچییێ بوتپەرێسان كافر نەكەت، یان د كوفرا وان دا بكەفتە گومانێ، یان ڕێبازا وان دورست ببینت، دێ كافر بت.
4 - هەچییێ باوەرییێ بینت كو ڕێ وڕێبازا ئێكێ دی ژ یا پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- تمامترە، یان حوكمێ ئێكێ دی ژ حوكمێ وی باشترە، وەكی وان یێن حوكمێ گاغووتی ب سەر حوكمێ پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- دئێخن، یان حوكمێ قانوونان ب سەر حوكمێ ئیسلامێ دئێخن.
5 - هەچییێ كەربێن خۆ بهاڤێتە تشتەكی ژ وان تشتێن پێغەمبەر -سلاڤ لێ بن- پێ هاتی دێ كافر بت، ئەگەر خۆ ئەو كاری ب وی تشتی بكەت ژی دێ كافر بت.
6 - هەچییێ یاری وتڕانەیان بۆ خۆ ب تشتەكی ژ دینێ پێغەمبەری بكەت، یان ب خەلات وجەلاتێ ئەو پێ هاتی، دێ كافر بت، ودەلیل ل سەر ڤێ چەندێ گۆتنا خودێیە: [ قُلْ أَبِاللَّهِ وَآيَاتِهِ وَرَسُولِهِ كُنتُمْ تَسْتَهْزِئُونَ. لا تَعْتَذِرُوا قَدْ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ - تو ئەی موحەممەد بێژە وان: ئەرێ هەوە ب خودێ وئایەتێن وی وپێغەمبەرێ وی یاری دكرن؟ هوین - ئەی گەلی دوڕوییان - داخوازا لێبۆرینێ نەكەن چو مفا د داخوازا هەوە دا نینە، چونكی هوین ب ڤێ گۆتنا خۆ یێن كافربووین ] (التوبة: 65-66).
7 - سێرەبەندی، وڕەشكرنا ژنێ ل بەر زەلامێ وێ ب ڕێكا نڤشتییان ژ ڤێ چەندێیە، ڤێجا هەچییێ وێ بكەت یان پێ ڕازی ببت دێ كافر بت، ودەلیل ل سەر ڤێ چەندێ گۆتنا خودێیە:
[ وَمَا يُعَلِّمَانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّى يَقُولا إِنَّمَا نَحْنُ فَلا تَكْفُر - وئەو هەردو فریشتە سێرەبەندییێ نیشا ئێكی نادەن حەتا وی شیرەت نەكەن ووان ژ خۆفێركرنا سێرەبەندییێ پاشڤەلێ نەدەن ونەبێژنێ: ب خۆفێركرنا سێرەبەندییێ وگوهدارییا شەیتانان كافر نەبە ] (البقرة: 102).
8 - پشتگیرییا بوتپەرێسان وپشتەڤانی وهاریكارییا وان دژی موسلمانان، ودەلیل گۆتنا خودێیە: [ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ - وهەچییێ ژ هەوە وان بۆ خۆ بكەتە سەركار ئەو دێ ژ وان بت، وحوكمێ وی حوكمێ وانە. هندی خودێیە وان زۆرداران یێن كافران بۆ خۆ دكەنە سەركار سەرڕاست ناكەت ] (المائدة: 51).
9 - هەچییێ باوەر بكەت كو بۆ هندەك مرۆڤان هەیە ژ شریعەتێ موحەممەدی دەركەڤن وەكی بۆ خدری چێبووی ژ شریعەتێ مووسای -سلاڤ لێ بن- دەركەڤت، ئەو دێ كافر بت، ئەز دبێژم: ووەكی وان صووفییێن زێدە غلووێ دكەن دەمێ هزر دكەن ئەو یێن گەهشتینە دەرەجەكێ ئێدی وان هەوجەیی ب دویكەفتنا پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- نینە.
10 - پشتدانا دینێ خودێ، كو نە خۆ فێر بكەتێ ونە كاری پێ بكەت، ودەلیل ل سەر ڤێ چەندێ گۆتنا خودێیە: [ وَالَّذِينَ كَفَرُوا عَمَّا أُنْذِرُوا مُعْرِضُونَ - وئەوێن كوفر ب تەوحیدا خودێ كری پشت ددەنە وی تشتێ قورئانێ ئەو پێ ترساندین ] (الأحقاف: 3)، [ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآيَاتِ رَبِّهِ ثُمَّ أَعْرَضَ عَنْهَا إِنَّا مِنْ الْمُجْرِمِينَ مُنتَقِمُون - وكەس ژ وی زۆردارتر نینە یێ ب ئایەتێن خودێ شیرەت لێ بێنەكرن، پاشی ئەو پشت بدەتە وێ هەمییێ، ووجەكێ بۆ خۆ ژێ نەگرت، وخۆ دفن بلند بكەت، هندی ئەمین ئەم تۆلێ ژ وان تاونباران دستینین یێن پشت ددەنە ئایەت ودەلیلێن خودێ، ومفای بۆ خۆ ژێ وەرنەگرن ] (السجدة: 22).
(شیخ محمد بن عبد الوهاب) - خودێ رەحمێ پێ ببەت - دبێژت: ((د ڤان هەمی پێشكێنان دا چو فەرق نینە د ناڤبەرا وی كەسی دا یێ ب یاری ڤە یان ب مجدی ڤە یان ژ ترسان دا بكەت، ئەو تێ نەبت یێ كوتەكی لێ دئێتە كرن، وئەڤە هەمی ئەون یێن خەطەرا وان گەلەك یا مەزن وگەلەك ڕوی ددەن، ڤێجا یا فەرە بۆ موسلمانی یێ لێ هشیار بت وژێ بترست، ئەم خۆ ب خودێ دپارێزین ژ عەزابا وی و ژ وی تشتێ غەزەبا وی فەر دكەت))( مجموعة التوحيد النجدية: ص 37-39).
دانانا شریعەتی حەقەكە ژ حەقێن خودێ، ومەخسەد ب دانانا شریعەتی ئەو ڕێبازە یا خودێ بۆ بەنییێن خۆ ئینایە خوارێ دا ئەو ل سەر ب ڕێڤە بچن د لایێ بیر وباوەر ومعاملێ دا، وحەلالكرن وحەرامكرن ژ وێیە، وبۆ كەسێ نابت وی تشتی حەلال بكەت یێ خودێ حەرام كری، یان وی تشتی حەرام بكەت یێ خودێ حەلال كری، خودێ دبێژت: [ وَلا تَقُولُوا لِمَا تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمْ الْكَذِبَ هَذَا حَلالٌ وَهَذَا حَرَامٌ لِتَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ الْكَذِب - وهوین گەلی بوتپەرێسان نەبێژنە وێ درەوا هوین ب ئەزمانێ خۆ دبێژن: ئەڤە حەلالە بۆ وی تشتێ خودێ حەرام كری، وئەڤە حەرامە بۆ وی تشتێ خودێ حەلال كری، دا هوین ب ڕێكا ڤێ حەلالكرن وحەرامكرنێ درەوێ ژ كیسێ خودێ بكەن ] (النحل: 116)، ودبێژت: [ قُلْ أَرَأَيْتُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَرَاماً وَحَلالاً قُلْ أَاللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ - تو ئەی موحەممەد بێژە ڤان یێن كوفرێ ب وەحییێ دكەن: بێژنە من ئەڤ ڕزقێ خودێ بۆ هەوە ئینایە خوارێ ژ حەیوان وشینكاتی وخێر وخێراتان ڤێجا هەوە هندەك بۆ خۆ حەلالكری وهندەك حەرامكری، ئەرێ خودێ دەستویری ب وێ چەندێ دایە هەوە، یان هوین بێ بەختی ودرەوان ل سەر ناڤێ خودێ دكەن؟ ] (یونس: 59).
مەعنا خودێ ئەم ژ حەلالكرن وحەرامكرنا بێ دەلیلەك ژ كیتابێ وسوننەتێ داینە پاش، وڕاگەهاند كو كرنا وێ چەندێ درەوكرنا ژ كیسێ خودێیە، هەر وەسا ئەو ڕادگەهینت كو هەر كەسەكێ ژ نك خۆ وبێ دەلیل تشتەكی حەلال بكەت یان حەرام بكەت، ئەو وی خۆ كرە شریكێ خودێ د ئێك ژ تایبەتمەندییێن وی دا، كو شریعەت دانانە، خودێ دبێژت: [ أَمْ لَهُمْ شُرَكَاءُ شَرَعُوا لَهُمْ مِنْ الدِّينِ مَا لَمْ يَأْذَنْ بِهِ اللَّه - یان ئەرێ ما ڤان بوتپەرێسان هندەك هەڤپشك هەنە ئەو تشتێ خودێ دەستویری پێ نەدای ژ دینی وشركێ بۆ وان دانایە؟ ] (الشوري: 21).
وهەر كەسێ گوهدارییا وی بكەت یێ شریعەتەك ژ نك خۆ دانای -ژبلی خودێ- وئەو پێ بزانت، و ب كارێ وی رازی بت، ئەو وی ئەو كرە شریكێ خودێ، خودێ دبێژت: [ وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُون - وئەگەر هوین گەلی موسلمانان گوهدارییا وان بكەن ئەو هوین وئەو د شركێ دا دێ وەكی ئێك بن ] (الأنعام: 121)، یەعنی: هەچییێ گوهدارییا وان بكەت یێن مراران حەلال دكەن، دێ ژ موشركان بت، هەر وەسا خودێ ئاشكەرا دكەت كو هەچییێ د حەلالكرنا حەرامی وحرامكرنا حەلالی دا گوهدارییا مرۆڤێن زانا وعیبادەتكەران بكەت، ئەو وی ئەو ئینانە ڕێزا خودێ، خودێ دبێژت: [ اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَاباً مِنْ دُونِ اللَّهِ وَالْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَمَا أُمِرُوا إِلا لِيَعْبُدُوا إِلَهاً وَاحِداً لا إِلَهَ إِلا هُوَ سُبْحَانَهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ - وان زانا وعیبادەتكەرێن خۆ بۆ خۆ كرنە خوداوەند شریعەت بۆ ددانان، ووان پێگیری پێ دكر وشریعەتێ خودێ دهێلا، ووان عیسایێ مەسیح كوڕێ مەریەمێ بۆ خۆ كرە خودێ وپەرستن بۆ كر، وخودێ فەرمان ب تەوحیدێ ل وان هەمییان كربوو كو ئەو پەرستنا خودایەكێ ب تنێ بكەن و ژ وی پێڤەتر چو خودایێن ڕاست نینن. یێ پاك وپیرۆز بت ژ وی تشتێ موشرك وسەرداچووی د دەر حەقا وی دا دبێژن ] (التوبة: 31).
ودەمێ عەدییێ كوڕێ حاتەمی - خودێ ژێ رازی بت - گوه ل ڤێ ئایەتێ بووی گۆت: ئەی پێغەمبەرێ خودێ، مە پەرستنا وان نەدكر، ئینا پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- گۆتێ: [ ما وان ئەو تشت حەلا نەدكر یێ خودێ حەرام كری ڤێجا هەوە ژی ئەو حەلال دكر، ووان ئەو تشت حەرام دكر یێ خودێ حەلال كری وهەوە ژی ئەو حەرام دكر؟ ] گۆت: بەلێ، پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- گۆتێ: [ ئەها ئەو پەرستن بوو بۆ وان ](ترمذی ڤێ حەدیسێ ڤەدگوهێزت ).
(شیخ عبد الرحمن بن حسن) - خودێ رەحمێ پێ ببەت - دبێژت: ((د ڤێ حەدیسێ دا نیشانەك ل سەر هندێ هەیە كو گوهدارییا زانا وعیبادەتكەران د بێ ئەمرییا خودێ دا پەرستنە بۆ وان، و ژ وێ شركا مەزنە یا خودێ ژێ نەبەت، ب نیشانا گۆتنا خودێ ل دویماهییا ئایەتێ: [ وَمَا أُمِرُوا إِلا لِيَعْبُدُوا إِلَهاً وَاحِداً لا إِلَهَ إِلا هُوَ سُبْحَانَهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ - وخودێ فەرمان ب تەوحیدێ ل وان هەمییان كربوو كو ئەو پەرستنا خودایەكێ ب تنێ بكەن و ژ وی پێڤەتر چو خودایێن ڕاست نینن. یێ پاك وپیرۆز بت ژ وی تشتێ موشرك وسەرداچووی د دەرحەقا وی دا دبێژن ] (التوبة: 31)، ووەكی ڤێ گۆتنا خودێیە: [ وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرْ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ وَإِنَّ الشَّيَاطِينَ لَيُوحُونَ إِلَى أَوْلِيَائِهِمْ لِيُجَادِلُوكُمْ وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ - وهوین گەلی موسلمانان ژ وان ڤەكوشتییان نەخۆن یێن ل دەمێ ڤەكوشتنێ ناڤێ خودێ ل سەر نەهاتبتە گۆتن، وهندی خوارنا ژ وان ڤەكوشتییانە دەركەفتنا ژ گوهدارییا خودێیە. وهندی سەرداچوویێن ئەجنانە گومانان ل دۆر حەرامییا مــراری دئێخنە سەر دلێ شەیتانێن مرۆڤان، وفەرمانێ ل وان دكەن كو ئەو د هەڤڕكییا خۆ دا د گەل موسلمانان بێژنێ: هوین ب خۆپاشڤەلێدانا ژ خوارنا مراری وی ناخۆن یێ خودێ كوشتی، بەلێ هوین وی دخۆن یێ هەوە ڤەكوشتی، وئەگەر هوین گەلی موسلمانان گوهدارییا وان د حەلالكرنا مراری دا بكەن ئەو هوین وئەو د شركێ دا دێ وەكی ئێك بن ] (الأنعام: 121)، وئەڤێ گەلەك كەس یێن كەفتینە تێدا د گەل وان یێن ئەو چاڤ لێ دكەن، چونكی ئەو دەلیلی ب چو ڤە ناگرن ئەگەر وەكی گۆتنا وی نەبت یێ ئەو چاڤ لێ دكەن، وئەو ژ ڤی ڕەنگێ شركێیە)).
ڤێجا پێگیرییا ب شریعەتێ خودێ، وهێلانا شریعەتێ هەر ئێكێ ژبلی وی ژ پێتڤییێن (لا إلە إلا الله) ە، وخودێیە هاریكار.
ناڤبڕا چارێ
پەرستن: ڕامانا وێ، بەرفرەهییا وێ
1 - ڕامانا پەرستنێ:
بناخەیێ پەرستنێ خۆشكاندن وخۆڕەزیلكرنە.
و د شریعەتی دا ب گەلەك ڕەنگان هاتییە ناسین، وڕامانا وان ئێكە.
ژ وان: هندی پەرستنە گوهدارییا مرۆڤییە بۆ خودێ ب پێگیرییا وێ فەرمانێ یا وی ل سەر ئەزمانێ پێغەمبەرێن خۆ لێ كری.
و ژ وان: پەرستن ئەوە مرۆڤ ب هەمی خۆشكاندنێ ڤە خۆ بۆ خودێ پشكێنت د گەل ڤیانێ، وپێناسەیا كۆمكەر بۆ پەرستنێ ئەوە بێژین: پەرستن ناڤەكێ كۆمكەرە بۆ هەر تشتەكێ خودێ حەز ژێ بكەت وپێ رازی ببت، ژ گۆتن وكریارێن ئاشكەرا وڤەشارتی.
وئەو ل سەر دلی وئەزمانی وئەندامێن لەشی یا لێكڤەكرییە، ڤێجا ترس وهیڤی، وڤیان وخۆسپارتن، ودلچوون ونەڤیان: ئەڤە پەرستنا ب دلییە، وتەسبیح وزكر وحەمد وسوپاسی: ئەڤە پەرستنا ب ئەزمانی ودلییە، ونڤێژ وزەكات وحەج وجیهاد: پەرستنا ب لەشی ودلییە، ووەكی ڤان گەلەك ڕەنگێن دی یێن پەرستنێ یێن كو ب دلی وئەزمانی وئەندامێن لەشی دئێنەكرن.
وبۆ پەرستنێ خودێ چێكری ئافراندینە، خودێ دبێژت: [ وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالإِنسَ إِلا لِيَعْبُدُونِ. مَا أُرِيدُ مِنْهُمْ مِنْ رِزْقٍ وَمَا أُرِيدُ أَنْ يُطْعِمُونِ. إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ - ومن ئەجنە ومرۆڤ نەئافراندینە ئەگەر ژ بەر ئارمانجەكا مەزن نەبت، كو ئەو پەرستنا من ب تنێ بكەن. من چو ڕزق ژ وان نەڤێت ومن نەڤێت ئەو خوارنێ بدەنە من، هندی خودێیە ئەو ب تنێیە ڕزقی ددەتە خەلكی، وقویتی بۆ وان پەیدا دكەت، خودان هێزێ موكمە، یێ كەس نەشێتێ، خودانێ هێز وشیانێ هەمییێ ] (الذاریات: 56-58).
مەعنا خودێ ئاشكەراكر كو حیكمەت ژ ئافراندنا مرۆڤ وئەجنان ئەوە: ئەو پەرستنا خودێ بكەن، وخودێ چو منەت ب پەرستنا وان نینە، بەلكی ئەو د هەوجەیی پەرستنێنە، چونكی ئەو فەقیرێن بەر دەرێ وینە، ڤێجا دڤێت ئەو پەرستنا خودێ ل دویڤ شریعەتێ وی بكەن، وهەچییێ ل بەر نەئێتە پەرستنا خودێ بكەت ئەو ژ خۆمەزنكەرانە، وهەچییێ پەرستنا وی بكەت وپەرستنا ئێكێ دی د گەل وی بكەت، ئەو موشركە، وهەچییێ پەرستنا وی ب تنێ بكەت بەلێ نە ل دویڤ شریعەتێ وی ئەو بیدعەچییە، وهەچییێ پەرستنا وی ب تنێ بكەت و ل دویڤ شریعەتێ وی ئەو خودان باوەرێ (موەححدە).
2 - ڕەنگێن پەرستنێ وبەرفرەهییا وێ:
پەرستنێ گەلەك ڕەنگ هەنە، وئەو هەمی ڕەنگێن عیبادەتێن ئاشكەرا ڤەدگرت یێن كو ل سەر ئەزمانی وئەندامێن لەشی دیار دبن، ویێن كو ژ دلی دەردكەڤن، وەكی زكری وتەسبیحاتان، وخواندنا قورئانێ، ونڤێژ وزەكات وڕۆژی، وحەج، وجیهاد، وفەرمانا ب باشییێ وپاشڤەلێدانا ژ خرابییێ، وقەنجییا د گەل مرۆڤێن نێزیك وئێتیم وهەژار وڕێڤنگان، هەر وەسا ڤیانا خودێ وپێغەمبەرێ وی، وترسا ژ خودێ وزڤڕینا ل وی، وئیخلاصا د دینی دا بۆ وی، وصەبرا ل سەر حوكمێ وی ورازیبوونا ب قەدەرا وی، وخۆهێلانا ب هیڤییا وی ڤە، وهیڤییا رەحما وی، وترسا ژ عەزابا وی، مەعنا: پەرستن هەمی كریارێن خودان باوەری ڤەدگرت ئەگەر ئنیەتا وی ب كرنا وان ئەو بت ئەو خۆ نێزیكی خودێ بكەت، خۆ عورف وعەدەت ژی عیبادەتن، ئەگەر مەخسەدا وی پێ ئەو بت ئەو بۆ عیبادەتی خۆ ب هێز بێخت، وەكی نڤستنێ وخوارن وڤەخوارنێ، وكڕین وفرۆتنێ، وداخوازا رزقی وژنئینان، ئەڤ عادەتە ژی د گەل ئنیەتا چاك دبنە عیبادەت، ومرۆڤ پێ خودان خێر دبت، وعیبادەت وپەرستن نە ب تنێ ئەو كریارێن بەرنیاسن.
ناڤبڕا پێنجێ
ئاشكەراكرنا هندەك تێگەهشتنێن خەلەت
د دەر حەقا توخویبدانا پەرستنێ دا
پەرستن تشتەكێ (تەوقیفی) یە: یەعنی: بێ دەلیلەك ژ كیتابێ وسوننەتێ چو ڕەنگێن پەرستنێ نائێنە دانان، وئەو تشتێ ب دەلیل نەهاتبتە دانان بیدعەیەكە ل خودانی دئێتە زڤڕاندن، وەكی پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- گۆتی: [ هەچییێ كارەكێ وەسا بكەت د دینێ مە دا نەبت ئەو یێ زڤڕاندییە ] (بوخاری و موسلم ڤەدگوهێزن ) یەعنی: كارێ وی دێ ل وی ئێتە زڤڕاندن وژێ نائێتە قەبویلكرن، بەلكی دێ سەرا گونەهكار بت، چونكی ئەو گونەهكارییە نەكو گوهدارییە، پشتی هنگی ڕێبازا ساخلەم د كرنا عیبادەتێن دورست دا ئەوە: مرۆڤ یێ ناڤنجی بت د ناڤبەرا سستی وبێ خیرەتییێ وتوندی ودژوارییێ دا بت، خودێ دبێژت: [ فَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ وَمَنْ تَابَ مَعَكَ وَلا تَطْغَوْا - ڤێجا تو ئەی موحەممەد، وهەچییێ د گەل تە تۆبەكری، وەسا خۆ ل سەر ڕێكێ ڕاست بكەن وەكی خودایێ تە فەرمان پێ كری، وهوین پێ ل وان توخویبان نەدانن یێن خودێ بۆ هەوە داناین ] (هود: 112).
د ڤێ ئایەتێ دا ڕەنگێ ڕێبازا ساخلەم د كرنا عیبادەتان دا وەسا هاتییە نەخشاندن كو مرۆڤ ل سەر ڕێكا ڕاست بچت وخۆ بگرت، ئەو ڕێكا نە توندی تێدا هەی ونە سستی ل دویڤ شریعەتی (كما أمرت - وەكی فەرمان ل تە هاتییەكرن) پاشی ئەڤ چەندە پتر مسوگەركر دەمێ گۆتی: (ولا تطغوا - د سەر دا نەچن) وسەرداچوون: پێ لێدانا توخویبانە ب كرنا توندی ودژوارییێ، ودەمێ پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- زانی سێ هەڤالێن وی بەحسێ كریارێن خۆ كر، وئێكی گۆت: ئەز هەرێ ب ڕۆژیمە وچو جاران ڕۆژییا خۆ ناخۆم، ویێ دی گۆت: ئەز ب شەڤ هەر نڤێژا دكەم وچو جاران نانڤم، ویـێ سییێ گـۆت: ئەز ژنێ نائینم، پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- گۆت: [ بەلێ ئەز ڕۆژییێ دگرم ودخۆم، وژنان دئینم، وهەچییێ دل د سوننەتا من نەبت ئەو نە ژ منە ]( بوخاری و موسلم ڤێ حەدیسێ ڤەدگوهێزن).
وڤێ گاڤێ مرۆڤ د مەسەلا عیبادەتی دا دو دەستەكێن بەرانبەر وهەڤدژن:
دەستەكا ئێكێ: ڕامانا پەرستنێ كێم كرییە، وسستی د كرنا عیبادەتی كرییە حەتا دەرەجەكێ گەلەك عیبادەت ژ كار ئێخستینە، وهزركرییە عیبادەت هندەك كارێن كێمن بەس ل مزگەفتێ دئێنەكرن، وچو مەجالێ عیبادەتی ل مال ونڤیسینگەهــ ودكان وجادەیێ نینە، وكو عیبادەت د معاملێ وسیاسەت وحوكمدارییێ ولایێن دی یێن ژینێ دا نینە.
ڕاستە مزگەفتێ بها وسەراتییا خۆ هەیە، ودڤێت هەر پێنج نڤێژ لێ بێنەكرن، بەلێ عیبادەت هەمی ژینا موسلمانی ڤەدگرت، ل مزگەفتێ ودەرڤەی مزگەفتێ ژی.
دەستەكا دووێ: دژواری د كرنا عیبادەتی دا ب كارئینایە حەتا گەهشتینە حەددێ توندییێ، وكارێن سوننەت بلند كرینە ڕێزا كارێن واجب، وهندەك تشتێن حەلال حەرام كرینە، وحوكم ب سەرداچوون وخەلەتییێ ل سەر هەر ئێكێ نە وەكی وان دایە، وباشترین ڕێك ڕێكا موحەممەدییە -سلاڤ لێ بن- وخرابترین كار كارێن بیدعەنە.
ناڤبڕا شەشێ
ئاشكەراكرنا بناخەیێن پەرستنا دورست
هندی پەرستنە ل سەر سێ بناخەیێن سەرەكی خۆ دگرت: ڤیان وترس وهیڤییێ.
ڤیان د گەل خۆشكاندنێ، وترس د گەل هیڤییێ، یا فەرە ئەڤە د پەرستنێ دا پێكڤە كۆم ببن، خودێ دبێژت: [ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَه - وخودێ پاشی مللەتەكێ ژ وان چێتر دێ ئینت ئەو حەز ژ وان دكەت وئەو حەز ژ وی دكەن ] (المائدة: 54)، ودبێژت: [ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبّاً لِلَّهِ - وڤیانا خودان باوەران بۆ خودێ پترە ژ یا ڤان كافران بۆ خوداوەندێن وان ] (البقرة: 165).
و د دەر حەقا سالۆخەتێن پێغەمبەران دا خودێ دبێژت: [ إِنَّهُمْ كَانُوا يُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَيَدْعُونَنَا رَغَباً وَرَهَباً وَكَانُوا لَنَا خَاشِعِينَ - هندی ئەو بوون ئەوان لەز د هەمی باشییان دا دكر، ووان دوعا ژ مە دكرن ودلێ خۆ دبرە وێ یا ل نك مە هەی، و ژ عەزابا مە دترسان، وئەوان خۆ بۆ مە دشكاند وگوهدارییا مە دكر ] (الأنبیاء: 90).
وهندەك پێشییان دگۆت: هەچییێ ب ڤیانێ ب تنێ خودێ بپەرێست ئەو زەندیقە، وهەچییێ ب هیڤییێ ب تنێ وی بپەرێست ئەو (مەرجئییە)، وهەچییێ ب ترسێ ب تنێ وی بپەرێست ئەو (حەروورییە) (دەستەکەکا خەوارجانە )، وهەچییێ ب ڤیان وترس وهیڤییێ وی بپەرێست ئەو خودان باوەرەكێ (موەححدە). (شیخ الإسلام) ڤێ چەندێ د نامەیا خۆ (العبودیة) دا دبێژت، ودبێژت: ((دینێ خودێ: پەرستن وگوهدان وخۆشكاندنە بۆ وی، وبناخەیێ ڕامانا پەرستنێ: خۆشكاندنە، ودئێتە گۆتن: (طریق متعبد) یەعنی: ئەو ڕێكا وەسا هاتییە چێكرن كو بێتە پێلێدان، بەلێ ئەو عیبادەتێ فەرمان پێ هاتییە كرن ڕامانا خۆشكاندنێ وڕامانا ڤیانێ ژی تێدا هەیە، خۆشكاندنەكا خۆشكاندن بۆ خودێ تێدا هەیە، د گەل ڤیانەكا ڤیان بۆ وی، وئەوێ خۆ بۆ مرۆڤەكی بشكێنت وحەز ژێ نەكەت ئەو نابتە پەرستڤانێ وی، وئەگەر ئەو حەز ژ ئێكی بكەت وخۆ بۆ نەشكێنت ئەو ژی نابتە پەرستڤانێ وی، وەكی زەلامی كوڕێ خۆ یان هەڤالێ خۆ دڤێت، لەو ئێك ژ وان ب تنێ د پەرستنا خودێ دا بەس نینە، بەلكی دڤێت خودێ ل نك عەبدی ژ هەمی تشتان یێ خۆشتڤیتر بت، وخودێ ل نك وی ژ هەمی تشتان مەزنتر ژی بت، بەلكی ژ خودێ پێڤەتر كەس یێ هێژای ڤیان وخۆشكاندنا تمام نینە..))(بەرێ خو بدە:مجموعة التوحيد النجدية، بث 549).
ئەڤە بناخەیێن پەرستنێنە یێن كو پەرستن خۆ ل سەر دگرت، (ابن القیم) ێ زانا د (النونیة) دا دبێژت:
وعبادة الرحـمن غاية حـبـه
مـع ذل عابـده هـمـا قطبان
وعليهما فـلـك العبادة دائـر
ما دار حـتـى قامت القطبان
ومـداره بالأمر أمر رسـولـه
لا بالهوى والنفس والشيطان
ئەو - خودێ رەحمێ پێ ببەت - زڤڕینا عیبادەتی ل سەر ڤیان وخۆشكاندنا بۆ خۆشتڤی، كو خودێیە، وەكی زڤڕینا فەلەكێ ل سەر هەردو لایێن وێ لێ دكەت، ودبێژت: هندی زڤڕینا فەلەكا عیبادەتییە ب فەرمانا پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- وشریعەتێ وییە، نە ب هەوایێ نەفسێ وفەرمانا نەفسێ وشەیتانییە، ئەو نە عیبادەتە. وئەوا پێغەمبەری - سلاڤ لێبن - دانای ئەوە فەلەكا عیبادەتی دگێڕت، وبیدعە ودلچوون وچاڤلێكرنا باب وباپیران وێ ناگێڕت.
