ڕێـكـا سهركهفتنێ
ڕێكا سهركهفتنێ د دهلیڤهیێن جـودا جـودا یـێـن ژینێ دا، ئێك ژ وان مهسهلێن گرنگه یێن هزرا گهلهك كهسان ژ مه موژیل دكهت، وپێخهمهت كو ههر ئێك ژ مه كاروانێ ژینا خۆ وهسا بـدهتـه ڕێ وهكـى دلێ وى دخوازت، ئهو كارى بۆ هندێ دكهت ب سهر ڕێكا سهركهفتنێ هل ببت، دا قهست بكهتێ.. بهلێ دبـت گهلهك جـاران -ژ نهزانین یان ژ كێم تێگههشتن- ئهو ب دورستى ب سهر ڕێكێ هل نهبت، وحهتا ئهم ڕێكێ ل بهر خۆ بهرزه نهكهین وخهلهت نهدهینه ڕێ هندهك خالێن گرنگ ههنه بۆ مه دبنه ڕێنیشان، دڤێت بهرى ههر تشتهكى خۆ تێدا شارهزا بكهین، وئهو خال ب كورتى ئهڤهنه:
1- خۆنیاسین:
بهرى مرۆڤ بدهته ڕێ دڤێت ئهو ههبوونا خۆ بنهجهـ بكهت، وحهتا ئهو بشێت بۆ خهلكى بنهجهـ بكهت كو ئهو یێ ههى، دڤێت ئهو خۆ بنیاست، بزانت ئهو كیه؟ ودهورێ وى د ڤێ ژیانێ دا چیه؟ ووى چ جهـ د ناڤ خهلكى دا گرتییه؟
وئهگهر وى خۆ نیاسى، ودهورێ خۆ زانى ئهو دێ كارى بۆ هندێ كهت كو ب دهورێ خۆ یێ دورست ڕاببت، وئهڤ چهندا هه دێ وى ژ وان كهسان جودا كهت یێن ههردهم د گهل خهون وخوزیان دژین، وبێى خۆ بنیاسن ودهورێ خۆ بزانن حهز دكهن پێشڤه بچن وسهربكهڤن..
گرفتارییا گهلهك كهسان ژ مه ئهوه بهرى ئهو خۆ بنیاسن ودهورێ خۆ د ژیانێ دا بزانن، ئهو دخوازن ڕێكا سهركهفتنێ ب دهست خۆ ڤه بینن، وئهو كهسێ ب ڤى ڕهنگى بت ب ڕاستى داخوازا وى دكهفته د بن خانهیا خهون وخوزییان دا، وكهسێ ب خهون وخوزییان نان نهخوارییه!!
وخۆنیاسیینێ وهستییان وهممهتهكا زێده پێ دڤێت، وئهو كهسێ بێخیرهت بت، وحهز ژ خاڤى وسستییێ بكهت ئهو نهشێت ههبوونا خۆ بنهجهـ بكهت، ودهورێ خۆ یێ دورست د ناڤ خهلكى دا بگێڕت.
2- دهسنیشانكرنا ئارمانجێ:
پشتى مرۆڤ ب دورستى خۆ دنیاست، ودهورێ خۆ د ژیانێ دا دزانت، كارهكێ زێده فهره بۆ وى ئهوه ئهو ئارمانجا خۆ دهسنیشان بكهت، دا پشتى هنگى كارى بۆ ب جهئینانا وێ ئارمانجێ بكهت، وسهركهفتنا خۆ ب گههشتنا وێ ئارمانجێ ڤه گرێدهت.. مرۆڤێ د ژیانا خۆ دا بێ ئارمانج بژیت، وهكى وى كهسییه یێ د خهلهكهكا ڤالا دا دزڤڕت، نه دزانت دهسپێك ل كیڤهیه نه دویماهى.
گاڤا ته خۆ نیاسى وته ئارمانجا خۆ ژى دهسنیشان كر، تو دێ شێى وێ ڕێكێ بۆ خۆ نهخشینى یا ته دگههینته ئارمانجێ، وئهگهر هات وجـارهكێ ل سهر ڤێ ڕێكێ تو تووشى هلنگفتنهكێ بووى، یان حـهتـا تـو كهفتى ژى، ههر زوى تو دێ ڕابییه سهر خۆ وبهر ب ئارمانجێ ڤه چى، وكێماسى د هندێ دا نینه مرۆڤ ل سهر ڕێكا ئارمانجا خۆ بكهڤت، بهلكى كێماسى ئهوه پشتى كهفتنێ ئهو جارهكا دى ڕانهبت.
ودڤێت ژ بیر نهكهى كو تو ب ئارمانجا خۆ دئێیه نیاسین، وچهند ئارمانجا ته یا بلندتر ومهزنتر بت، ئهو تو خودان هممهتهكا بلندتر ومهزنترى.
3- ڕێكخستنا دهمى:
دهم ئهو چارچووڤهیێ (زهمهنى)یه یێ كار تێدا دئێتهكرن، وههر مرۆڤهكێ ههبت دهمهكێ دهسنیشانكرن (كو عهمرێ وییه) یێ بۆ هاتییه دان، وئهڤ دهمه ل سهر وى دبته مال، وڕۆژهك دێ ئێت پسیارا وى دێ ژێ ئێتهكرن، و ژ بهر گرنگییا دهمى پێغهمبهرێ خودێ -سلاڤ لێ بن- د گۆتنهكا خۆ دا دبێژت: ( اغتنم خمساً قبل خمس: شبابك قبل هرمك، وصحتك قبل سقمك، وغناءك قبل فقرك، وفراغك قبل شغلك، وحياتك قبل موتك (پێنج تشتان بهرى پێنجان ژ دهست خۆ نهكه: گهنجینییا خۆ بهرى پیراتییا خۆ، وساخلهمییا خۆ بهرى نساخییا خۆ، ودهولهمهندییا خۆ بهرى فهقیرییا خۆ، وبهطالییا خۆ بهرى موژیلییا خۆ، وژینا خۆ بهرى مرنا خۆ( حاكم ڤێ حهدیسێ ژ عهبدللاهێ كوڕێ عهبباسى ڤهدگوهێزت).
وئهو مرۆڤێ حهز بكهت د ژینا خۆ دا كهسهكێ سهركهفتى بت، دڤێت بهایێ دهمى بزانت، و ژ قهستا وى زهعێ نهكهت، ودهمێ خۆ ڕێك بێخت دا بێ فایده نهچت..
دهم وهكى قالبهكێ بهرفێیه د دهستێن ته دا، ته هند دیت حهلییا وچو ژێ نهما بێى تو پێ بحهسیێى، ڤێجا ئهگهر ته بڤێت زیانێ نهبینى دهمى ژ دهست خۆ نهكه.
4- پویتهدانا ب كارى:
دهسنیشانكرنا ئارمانجهكا پاك وبلند، وههبوونا رهغبهتهكا دژوار بۆ گههشتنا وێ ئارمانجێ بێى پویتهدانا ب كارى چو فایدهى ناگههینته مرۆڤى، ووى بـهر ب سـهركهفتنێ ژى ڤه نابهت، و ل سهر ڤى بناخهیى وههر ژ بهر گرنگییا كـارى قورئانێ ل پتر ژ جههكى بنهجهـ كرییه كو (باوهرییا دلى) ب تنێ، بێى كارێ چاك، خودانێ خۆ نابهته بهحهشتێ.
مهعنا: ههر كهسێ سهركهفتنێ بۆ خۆ بكهته ئارمانج حهتا بشێت بگههتێ دڤێت پویتهیهكێ باش بدهته كارى، ولێ بگهڕیێت كارێ خۆ موكم بكهت، وپێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- د گۆتنهكا خۆ دا دبێژت: ( إن الله يحب إذا عمل أحدكم عملاً أن يتقنه (یهعنى: خودێ حهز دكهت ئهگهر ئێك ژ ههوه كارهك كر، ئهو وى كارى ب ڕێك وپێكى بكهت(ئهبوو یهعلا ڤێ حهدیسێ ژ عائیشایێ ڤهدگوهێزت ). ومهخسهد ب كارى ل ڤێرێ ههر كارهكێ باشه یێ ههبت، چ ئهو كار یێ دنیایێ بت چ یێ ئاخرهتێ بت.
ودڤێت ژ بیر نهكهین كو ههر كارهكێ مرۆڤ بكهت یێ باش بت یان یێ خراب بت، ل سهر وى دئێته نڤیسین، و ل ئاخرهتێ پسیارا وى دێ ژێ ئێتهكرن، ودێ حسێبا وى سهرا ئێتهكرن.
5- گرنگیا ههڤالى:
د ئایهتهكا پیرۆز دا خودایێ مهزن فهرمانهكێ ل خودان باوهران دكهت ودبێژتێ: (يا أيها الذين آمنوا اتقوا الله وكونوا مع الصادقين)(التوبة: 119) یهعنى: ئهى ئهو كهسێن ههوه باوهرى ب خودێ ئیناى، تهقوا خودێ بكهن، و د گهل ڕاستگۆیان بن.
و ژ بهر كارتێكرنا ههڤالى یا مهزن ل سهر ههڤالى پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- د گۆتنهكا خۆ دا دبێژت: ( الرَّجُلُ على دِينِ خَلِيلِهِ فَلْيَنْظُرْ أحدكم من يُخَالِل ) مرۆڤ ل سهر دینێ ههڤالێ خۆ یێ خۆشتڤییه، ڤێجا ههر ئێك ژ ههوه بلا بهرێ خۆ بدهتێ كانێ دێ ههڤالینییا كێ كهت(ئهبوو داوود ژ ئهبوو هورهیرهى ڤهدگوهێزت).
مهعنا: مرۆڤ گهلهك عهدهت وسالۆخهتان ژ ههڤالێ خۆ یێ نێزیك وهردگرت، بهلكى هندهك جاران بێى ئهو ب خۆ بحهسیێت ژى، لهو دڤێت مرۆڤ خۆ ژ خرابان بدهته پاش وههڤالینییهكا نێزیك د گهل وان نهكهت، و د حهدیسهكا ناڤدار دا هاتییه كو مهتهلا ههڤالێ باش وهكى مهتهلا وى كهسییه یێ مسكێ دفرۆشت، ومهتهلا ههڤالێ خراب وهكى مهتهلا وى كهسییه یێ پف دكهته كویرهێ، یێ ئێكێ چهند تو نێزیك ببى دێ بێهنێن خۆش ئێنه ته، ویێ دووێ چهند تو نێزیك ببى یان دێ جلكێن ته ب چریسكێن وى ئێنه سۆتن، یان ژى بێهنهكا نهخۆش دێ ژێ گههته ته.
ڤێجا ئهگهر ته بڤێت قهستا ڕێكا سهركهفتنێ بكهى، ههڤالینییا مرۆڤێن سهركهفتى بكه؛ دا مفایى بۆ خۆ ژ سهربۆرا وان وهربگرى، وچاڤ ل وان بكهى.
6- مفایێ سهربۆڕان:
وهرگرتنا مفایى ژ سهربۆڕێن مرۆڤێن سهركهفتى تشتهكێ گهلهكێ گرنگه بۆ وى كهسى یێ داخوازا سهركهفتنێ بكهت، وئهگهر هــهر جـــار ب دهست مرۆڤى نهكهڤت ههڤالینییا كهسێن سهركهفتى بكهت، د شیان دایه مرۆڤ سهرهاتییێن وان وسهربۆڕا وان د گهل سهركهفتنێ د كتێبان دا بخوینت، چ كتێبێن دیرۆكێ بن، یان ئهو كتێب بن یێن وان ب خـــۆ ل دۆر سهربۆڕا خۆ نڤیسین، وچهند ئاگههدارییا وى ب سهربۆڕێن سهركهفتییان زێدهتر لێ بێت، ئهو دێ شێت دورستتر ل سهر ڕێكا سهركهفتنێ دهته ڕێ.
خودایێ مهزن د قورئانێ دا پشتى سهرهاتیا هندهك پێغهمبهر وچاكان بۆ مه ڤهدگوهێزت دبێژت: ( لقد كان في قصصهم عبرة لأولي الألباب)(یوسف: 111) یهعنى: وج ومفا د سهرهاتییێن وان دا بۆ خودان عهقلان ههبوویه.
وپشتى ڤێ چهندێ ئهڤه هندهك ڕێنشانێن ڕێكا سهركهفتنێنه بۆ وى كهسى یێ بڤێت ببته مرۆڤهكێ سهركهفتى.
