عهمرێ كوڕێ عاصى
زهلامێ دووێ ژ زهلامێن دهمێ شاریاى، عهمرێ كوڕێ عاصى بوو، ئێك ژ مهزنترین عهقلدار و تێگههشتییێن عهرهبان، دهمهك ب سهر دا هاتبوو مهزنترین دوژمنێ ئیسلامێ ئهو بوو، ئهگهر هنگى مربا جههنهم دا بۆ وى واجب بت.. پاشى دهمهكی دى ب سهر دا هات بهیعه دا پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- و هندى هند شهرم ژێ دكر تێر بهرێ خۆ نهدایێ حهتا مرى، ئهگهر هنگى ئهو مربا خهلك دا بێژن: خوزییێن وى دێ چته بهحهشتێ.. پاشى دهمهكێ دى ب سهر دا هات تێكهلى دهسههلاتێ و هندهك شۆلێن دى بوو، دهمێ كهفتییه بهر مرنێ دگۆت: ئهز نزانم چاوا دێ ژێ دهركهڤم، بۆ من یان ل سهر من!
عـهمــرێ كــوڕێ عـاصى، ئهوێ پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- د دهر حهقا وى دا گۆتى: أسلم الناس وآمن عمرو بن العاص ( ) یهعنى: خهلك تهسلیم بوون، بهلێ عهمرێ كوڕێ عاصى باوهرى ئینا..
ڤێجا عهمر كى بوو؟ و سهرهاتییا وى ل دهمێ شاریاى ژ دیرۆكا ئوممهتێ چ بوو؟
بابێ عهبدللاهى، عهمر كوڕێ عاصى بوو، و عاص كوڕێ وائلێ كوڕێ هشامێ كوڕێ سهعدێ كوڕێ سههمییه، و سههم ئێك ژ بابكێن قورهیشییانه د نهسهبا خۆ دا دگههته كهعبێ كوڕێ لوئهیێ قورهیشى.. ئێك ژ ماقویلێن مهكههێ بوو، ل وێ سالا مهزنێ مهكههێ عهبدلموططهلب تێدا مرى، یهعنى: دهمێ ژییێ پێغهمبهرى سلاڤ لێ بن ههشت سال، عهمرێ كوڕێ عاصى هاتبوو سهر دنیایێ، و سیهـ و دو سالان پشتى پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- ئهو مابوو ساخ؛ چونكى مرنا وى ل سالا (43) مشهختى بوو، مهعنا: ئهو نێزیكى حهشتێ و حهفت سالان ژیابوو.
بوونا وى ل مهكههی بوو، و مرنا وى ل مصرێ بوو، دهمێ موعاویهى -خودێ ژێ رازى بت- كرییه والى ل وێرێ، ل سهر دهمێ خیلافهتا خۆ.
* * *
دیرۆكێ دهنگ و باسێن وى ژ هنگى وهره د ناڤ بهرپهڕێن خۆ دا هلگرتینه دهمێ هژمارهكا موسلمانان (سێزده زهلام و چار ژن) بۆ خۆ ژ مهكههێ ڕهڤین و قهستا وهلاتێ حهبهشه كرین، ئینا مهزنێن مهكههێ ل سهر هندێ پێكهاتن كو كوڕێ خۆ عهمرێ كوڕێ عاصى، ههڤالێ نهجاشییێ مهلكێ حهبهشه، د دویڤ وان موسلمانان دا بهنێرنه حهبهشه؛ دا داخوازێ ژ نهجاشى بكهت كو وان مرۆڤان دهربێخت یێن ژ مهكههێ هاتینه وهلاتێ وى..
و د گهل وێ ههمى شارهزایى و تێگههشتنا عهمرى ههى، بهلێ ئـهو حــهقــیــیا خــودێ ل سهر ئهزمانێ جهعفهرێ كوڕێ ئهبوو طالبى گێڕای ئهو ههمى (عهبقهرییهتا عهمرى) ههى پویچ كر!
و پشتى ڤێ (شكهستنێ) یا عهمرى دیتى، جارهكا دى ئهو ژ بهر چاڤێن دیرۆكێ بهرزه دبت، بهلێ ههڤڕكى ل مهكههێ یا بهردهوام بوو، و دهمێ مهیدانا ههڤڕكییێ هاتییه گوهاڕتن و پـێغـهمبهرى -سلاڤ لێ بن- و صهحابیێن وى قهستا مهدینێ كرى، و ب دهستێن موهاجر و ئهنصارییان دهولهتا خۆ ل وێـرێ داناى، قـورهیشى گههشتنه وێ باوهرێ كو مهسهله ئێدى یا ژ دهسـت وان دهردكهڤت، لهو وان هزر ل هندێ كر كو ڕهنگێ گێڕنا ههڤڕكییێ بگوهۆڕن.. و عهمرى ژى د گهل ههمى مهزنێن دى یێن قورهیشییان هزرا خۆ دا كارى، و نهخشه و پیلان گێڕان، ڕۆژا بهدرێ هات، و یا ئوحودێ چوو، و ڕۆژا خهندهقێ ئهو مهندههووش كرن، و یا صولحا حودهیبییێ ئهو مهجبوور كرن ئعترافێ بكهن كو موحهممهد یێ هاتییه ڕێزا وان، و دهم هات عهمر -وهكى هندهك ماقویلێن دى یێن مهكههێ- ب هویرى هزرا خۆ د وى دینى دا بكهت یێ موحهممهد پێ هاتى، تو بێژى ئهو دینهكێ ڕاست بت؟ بهلێ چاوا عهمر وى دینى بهێلت یێ با و باپیرێن وى ل سهر چووین!
بهلێ بهرى عهمر بگههته ئهنجامهكێ دورست وى د گهل خۆ گۆت: هنده خلاس! مادهم مهسهلا موحهممهد گههشته وێ دهرهجێ بێت ل بهر دهرگههێ مهكههێ صولحێ ل سهر قورهیشییان فهرز كهت، مهعنا ئهو ب سهركهفت، ئێدى جهێ من ل ڤێرێ نهما، یا باش بۆ من ئهوه ئهز بچم قهستا حهبهشه بكهم، ل نك ههڤالێ خۆ نهچاشى، و ئهگهر مللهتێ مه شیانه موحهممهدى دێ زڤڕمه ناڤ وان، ژ خۆ ئهگهر موحهممهد شیا وان، ژیانا ل بن دهستێ نهجاشى بت من پێ خۆشتره ژ ژیانا ل بن دهستێ موحهممهدى!
بهلێ مهندههووشییا عهمرى چهند یا مهزن بوو دهمێ ل حهبهشه دیتى ههڤالێ وى نهجاشى ژى گۆتییێ: ئهى عهمر، ئهز ب خودێ كهمه ئهو نامووسێ دئێته نك موحهممهدى ههر ئهوه یێ دهاته نك مووساى ژى، و ئهو دێ ب سهركهڤت كا چاوا مووسا ب سهركهڤت، ڤێجا ئهگهر تو دێ ب یا من كهى، بزڤڕه وهلاتێ خۆ و ههڕه باوهرییێ پێ بینه، ئهو بۆ ته باشتره.
و عهمرى ب یا وى كر.. زڤڕى مهكههێ، و ڕۆژهكێ ل دهسپێكا سالا ههشتێ مشهختى، و پشتى بیست سالان ژ ههڤڕكییهكا دژوار د گهل ئیسلامێ، بهرێ عهمرى ب ههر دو ههڤالێن وى كهفت: خالدێ كوڕێ وهلیدى و عوثمانێ كوڕێ طهلحهى، د سویار بوون، و دا ژ مهكههێ دهركهڤن، عهمرى گۆته وان:
- دێ كیڤه چن؟
خالدى گۆت: دێ چینه مهدینێ..
- مهدینێ؟! مهدینێ بۆچى؟
خالدى گۆتێ: چونكى پێغهمبهرێ خودێ یێ ل مهدینێ..
و عهمرى ههوجهیى ب دهمهكێ درێژ نهبوو كو خهطهرترین بڕیارێ د ژینا خۆ دا بدهت، بڕیارا چوونا مهدینێ د گهل خالدى و عوثمانى!
و دهمێ ئهو گههشتینه مهدینێ، و موسلمانان ب هاتنا وان زانى هند كهیفا وان هات دا بێژى ڕۆژا جهژنێیه، و ما وان چ ددى دڤێت ژ بلى هندێ كو خالد و عهمر د ئێك ڕۆژێ دا ب مشهختى بێن و ئیعلانا ئیسلاما خۆ بكهن؟!
و پێغهمبهرى ژى -سلاڤ لێ بن- كهیف ب هاتنا وان هات، و دهمێ ئهو ب ژۆر كهفتینه مزگهفتێ، پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- و صهحابیێن وى ژ نڤێژا ئێڤارى خلاس بووبوون، خالد ب نك پێغهمبهرى ڤه چوو و دهستێ خۆ كره د دهستى دا و شاهده دا، پاشى عوثمانێ كوڕێ طهلحهى ژى، و بوو دۆرا عهمرى.. دهمێ پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- دهستێ خۆ ب نك ڤه درێژكرى، عهمرى دهستێ خۆ ڤهكێشا، پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- گۆتێ: ته خێره ئهى عهمر؟ عهمرى گۆتێ: من شهرتهكێ ههى! پێغهمبهرى گۆتێ:
شهرتێ ته چیه؟ وى گۆت: كو خودێ گونههێن من یێن بۆرین ههمییان بۆ من بغهفرینت..( )، ئینا پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- گۆتێ: ئهى عهمر! ما تو نزانى ئیسلام تشتێ بهر خۆ ژێ دبهت، و مشهختبوون تشتێ بهرى خۆ ژێ دبهت؟ و هۆسا ل ههیڤا صهفهرێ ژ سالا دووێ عهمر هاته د ئیسلامێ دا.
* * *
و ههر ژ دهسپێكا هاتنا وى د ئیسلامێ دا، پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- پویتهیهكێ مهزن پێ كر، و سهنگهكێ گران دایێ.. و پشتى چهند ههیڤهكێن كێم چووین، ڕۆژهكێ پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- هنارته ب دویڤ عهمرى ڕا، عهمر دبێژت: ئهز هاتمه نك وى دهسنڤێژا خۆ دشویشت، بهرێ خۆ دا من پاشى سهرێ خۆ چهماند و گۆت: من دڤێت ته بكهمه مهزنێ لهشكهرهكى و ته ب غهزایهكێ بهنێرم، خودێ دێ ته ب سلامهتى زڤڕینت، و مال ژى دێ ب دهست ته كهڤت، و من ژ دل دڤێت مال بگههته ته..
عهمرى گۆت: ئهى پێغهمبهرێ خودێ! ژ بهر مالى ئهز موسلمان نهبوویمه، بهلكى ژ بهر ڤیانا من بۆ ئیسلامێ و دا كو ئهز د گهل پێغهمبهرێ خودێ بم ئهزێ هاتیم موسلمان بوویم، پێغهمبهرى گۆت: ئهى عهمر، چ باشه مالێ باش د دهستێ مرۆڤێ باش دا بت!
و پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- ئهو كره ئهمیرێ لهشكهرهكى ژ سێ سهد كهسان پێك دهات و ب لایێ شامێ دا هنارت؛ دا وان ئویجاخێن عهرهب ئهدهب بدهت یێن ههڤالینییا رۆمێ دژى موسلمانان كرى ل شهڕێ (موئته) و پشتى هنگى لهشكهرهكێ دى ژى بۆ هاریكارى هنارت هندهكێن وهكى ئهبوو بهكرى و عومهرى و ئهبوو عوبهیدهى د ناڤ دا بوون، و عهمر ئهمیرێ وان بوو، تشتێ هندێ دگههینت كو بهایێ عهمرى د ناڤ كۆما موسلمانان دا ههر ژ سهرى گهلهك بوو.. و ئهڤ غهزایا هه ب ناڤێ (ذات السلاسل) دئێته نیاسین.
و پشتى هنگى و ل ههیڤا رهمهزانێ ههر ژ وێ سالێ (سالا ههشتێ) عهمرى د گهل پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- پشكدارى د ڤهكرنا مهكههێ دا كر، و پشتى ڤهكرنا مهكههێ عهمر ئێك ژ وان ئهمیران بوو یێن پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- هنارتین دا صهنهمێن ناڤدار بشكێنن، و بارا عهمرى ژ وان صهنهمێ (سواع) بوو، ئهوێ د ناڤ ئویجاخا (هوذهیلییان) دا ههى.
و پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- پشتى هنگى ئهو هنارته (عومانێ) دا ل وێرێ ببته ئهمیر پشتى خهلكێ وێ هاتینه د ئیسلامێ دا، و دهمێ پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- قهستا خودایێ خۆ كرى ل سالا (11) مشهختى عهمرى ئهمیرێ عومانێ بوو.. و پشتى ئهبوو بهكر بوویه خهلیفه وى ژى عهمر هێلا ل سهر كارێ وى دهمهكى، پاشى هنارته ب دویڤ ڕا و ئهو كره ئێك ژ سهركێشێن لهشكهرێ ئیسلامێ یێ كو بهر ب شامێ ڤه چووى.
و ل وى دهمێ ئهبوو بهكرى خاترا ژ ڤێ دنیایێ دخواست و قهستا خودایێ خۆ دكر، عهمر یێ بهردهوام بوو د سهركهفتنێن خۆ دا ل چهپهرێ شامێ، و دهمێ خهبهرێ مرنا خهلیفهى و هلبژارتنا عومهرى گههشتییه عهمرى و لهشكهرێ وى، بارا پتر ژ وهلاتێ فلسطینێ كهفتبوو ژێر ئالایێ ئیسلامێ، و عومهر.. ئهوێ گهلهك ب كهسینى و عهقلدارییا عهمرى یێ (موعجب) ئهو كار هێلانه د دهستێ وى دا یێن ئهبوو بهكرى كرینه د دهستى دا، و پشتى فلسطین بوویه پشكهك ژ وهلاتێ ئیسلامێ، و سهر و گرگرێن رۆمێ بهر ب مصرێ ڤه ڕهڤین، عهمرى بهرگهڕیان كر كو عومهر دهستویرییێ بدهتێ كو ئهو د دویڤ وان بچته مصرێ، و ڤى وهلاتى ژى بستینت؛ دا رۆمى وى بۆ خۆ نهكهنه بنگههـ بۆ هێڕشكرنا ل سهر وهلاتێ شامێ.
و عومهر ل دهسپێكێ ب ڤێ هزرێ یێ قانع نهبوو؛ چونكى وى نهدڤییا بهرێ لهشكهرێ خۆ بدهته وهلاتهكێ بهرفرههـ، و دهریا بكهڤنه ناڤبهرا وى و لهشكهرێ وى، بهلێ پشتى دهمهكى عهمر ب سیاسهتا خۆ شیا وى قانع بكهت، و لهشكهرهكێ پێكهاتى ژ چار هزار كهسان ب سهرۆكاتییا عهمرى بهرههڤكر، و ل سالا ههژدێ لهشكهرێ ئیسلامێ قهستا وهلاتێ مصرێ كر..
و ل درێژییا پتر ژ سالهكێ عهمر شییا ڕۆناهییا ئیسلامێ ل وهلاتێ فیرعهونى بهلاڤ بكهت، و پشتى مصر ژى بوویه پشكهك ژ وهلاتێ ئیسلامێ، عومهرێ كوڕێ خهططابى عهمر كره میرێ مصرێ( ).
بهلێ عومهرى قانوونهكا دژوار ههبوو، وى د گهل میر و والییان ب كار دئینا، ههردهم وى زێرهڤانى ل وى دكر ل وان دكر، و ههر جارهكا وى خهلهتییهك دیتبا، دهلیڤهیهكێ وى خۆ ژ چارهسهرییێ گیرۆ نهدكر..
جارهكێ گههشته گوهان كو مالێ عهمرى یێ زێده بووى، و پشتى عومهرى حسێبا خۆ كرى، دیت ئهگهر ئهڤ ههمى ماله بمینته د دهستێ عهمرى دا دهمهك دێ ئێت ئهو دێ بته تهخهیهكا جودا ژ مللهتى، لهو عومهرى (موحهممهدێ كوڕێ مهسلهمهى) هنارته مصرێ و گۆتێ: مالێ عهمرى ههمییێ بهژمێره، پاشى ب نیڤى بكه، نیڤهكێ بۆ وى بهێله، و نیڤا دى ل خزینهیا دهولهتێ بزڤڕینه!
عهمر ب بڕیارا عومهرى ڕازى بوو..
چونكى وى بهرى ههر كهسهكێ دى دزانى كو عومهر بۆ ئوممهتێ پهردهیه یێ وان ژ غهفلهتێ و سهرداچوونێ و فتنێ دپارێزت.
و هۆسا عهمر ل مصرێ و د گهل وى ههمى ئوممهت پاراستى ما هندى عومهر یێ ساخ، و پشتى عومهر چووى، حال ل عهمرى ژى و ل ئوممهتێ ژى هاتهگوهاڕتن!!
* * *
و پشتى ئیمامێ عوثمان بوویه خهلیفه بــۆ دهمــێ چـــار ســالان عهمر والییێ وى بوو ل مصرێ، پاشى ل سالا (27) و پشتى نێزیكى ههشت نههـ سالان ژ والیاتییا مصرێ خهلیفهى بڕیار دا عهمر بێته لادان، و ل شوینا وى عهبدللاهێ كوڕێ سهعدێ كوڕێ ئهبوو سهرحى ببته والییێ مصرێ، و ههر چهنده عهمرى بڕیارا خهلیفهى ب جهئینا و خۆ نهرازى نهكر ژى، بهلێ ههر وهكى پیچهكێ ئهو عێجز بوو ژ ڤى كارێ عوثمانى كرى، لهو وى خۆ ڤهدهركر، و سالێن مایى ژ خیلافهتا عوثمانى ئهو ل وهلاتێ فلسطینێ ئاكنجى بوو، و چو دهور وى دڕویدانان دا نهبوو!
* * *
و پــشــتــى شــههـیــدبــوونا ئیمامێ عوثمان و هلبژارتنا ئیمامێ عـهلى بۆ خیلافهتێ، و دهســپــێــكــرنــا دهمێ شاریاى ژ دیرۆكا ئوممهتێ، جارهكا دى ناڤێ عهمرى هاته بهرچاڤ، و دهورێ وى ئاشكهرا هاته دیتن..
بهرى نوكه مه ئاشكهرا كربوو كو دهمێ عهلى بۆ خیلافهتێ هاتییه هلبژارتن، وى بڕیار دا والییێن چهند وهلاتهكان بگوهۆڕت، و ئێك ژ وان موعاویه بوو، والییێ شامێ، و ژ بهر كو موعاویهى و خهلكێ شامێ بهیعه نهدابوو عهلى، وان دیت كو ب جهئینانا فهرمانا عهلى ل سهر وان واجب نینه، لهو وان ئهو فهرمان ب جهـ نهئینا.
و پشتى ڤێ چهندێ، ئهو صهحابیێن هنگى ئاماده د مهسهلا ب جهئینانا حهددێ كوشتنێ دا ل سهر كوژهكێن ئیمامێ عوثمان، ل سهر سێ بۆچوونان ژێك چودا بوون:
- هندهكان گۆت: كوشتنا وان پێش ئیمامى ڤه یا ب ساناهى نینه؛ ژ بهر كو ئهو كوشتنا وان ب ڤێ لهزێ دێ فتنێ مهزنتر لێ كهت. و دێ ئوممهتێ تووشى دوبهرهكییێ كهت، و گیرۆكرنا ب جهئینانا حهددهكى (یان حهتا ب كارنهئینانا وى) چێتره ژ پهیداكرنا دوبهرهكییێ د ناڤ ئوممهتێ دا.. و ئهڤه بۆچوونا ئیمام عهلى بوو، و ژ بهر كو ئهو خهلیفه بوو، و طاعهتێ خهلیفهى واجبه، دڤیا ههمییان گوهدارییا وى كربا، ئهگهر خۆ ب دلێ وان نهبا ژى، بهلێ قهدهرا خودێ ب ڕهنگهكێ دى بوو!
- و هندهك صهحابیێن دى گۆتن: پێتڤییه كوژهكێن ئیمامێ عوثمان بهرى ههر تشتهكى بێنه كوشتن، و ئهگهر ب ئیمام عهلى ڤه نهئێت ئهو وان بكوژت، ئهم ب خۆ دێ كارى بۆ كوشتنا وان كهین، و دهمێ وان زانى كو كوژهكێن ئیمامى یێن ڕهڤین و چووینه بهصرا، ئهو ڕابوون قهستا بهصرا كرن، و ئهو بوو ئهو شهڕ چێبوو یێ ب ناڤێ (معركة الجمل) هاتییه نیاسین، و بهرى نوكه دهمێ مه بهحسێ ژیانا ئیمام عهلى كرى، مه بهحس ژێ كربوو.. و طهلحه و زوبهیر و هژمارهكا دى صهحابییان خودانێن ڤێ بۆچوونێ بوون.
- و هندهك صهحابییێن دى ههبوون مایێ خۆ د ڤێ مهسهلێ نهكر، و گۆتن: ئهڤه فتنهیه، و یا باشتر بۆ دینێ مه ئهوه ئهم خۆ ژ ڤێ مهسهلێ بدهینه پاش، لهو وان خۆ ڤهدهر كر و ئهو نهچوونه د گهل چو ژ ههردو دهستهكێن بۆرین، و ژ خودانێن ڤێ بۆچوونێ: سهعدێ كوڕێ ئهبوو وهققاصى، و عهبدللاهێ كوڕێ عومهرى، و ئهبوو هورهیره، و ئوسامه.. و هندهكێن دى بوون.
هنگى عهمرێ كوڕێ عاصى ل كیڤه بوو؟ و بۆچوونا وى چ بوو؟
بۆرى د گهل مه كو ل سالا (27) مشهختى ئیمامێ عوثمان بڕیار دا عهمرێ كوڕێ عاصى ژ والییاتییا مصرێ بێخت، و هنگى عهمرێ چوو فلسطینى و ل وێرێ ئاكنجى بوو، و ئێدى مایێ خۆ د چو تشتان نهكر، و پشتى فتنه دژى عوثمانى ڕابووى، و دویماهییێ هاتییه شههیدكرن، و مهسهلا ستاندنا تۆلا وى هاتییه مهیدانێ، دهورێ صهحابییان -ئهوێن مایى ژ وان- هاته پێش؛ چونكى ئوممهت ههوجهیى رهئیا وان بوو، و ئهو بوو ئهو ل سهر وان ههر سێ بۆچوونان لێكڤه بوون یێن بۆرین د گهل مه.. و عهمر -وهكى پترییا خهلكێ شامێ- ل وێ باوهرێ بوو كو پێتڤییه ل سهر ئیمام عهلی بهرى ههر تشتهكى كوژهكێن ئیمامێ عوثمان بكوژت، و ژ بهر كو والییێ شامێ موعاویه (و ئهو پسمامێ عوثمانى بوو) بۆچوونا وى ژى ههر ئهڤه بوو، عهمرى -وهكى هژمارهكا صهحابیێن دى- خۆ دا د گهل موعاویهى.
و دهمێ ئیمام عهلى دیتى كو موعاویه و خهلكێ شامێ بهیعێ نادهنێ، بڕیار دا هێزێ ب كار بینت دا وان نهچار بكهت كو بهیعێ بدهنێ، و د ئهنجامێ ڤێ مهسهلێ دا ئهو شهڕ پهیدا بوو یێ ب ناڤێ (معركة صفین) هاتییه نیاسین.
و عهمرێ كوڕێ عاصى ئێك ژ وان صهحابییان بوو یێن پشكدارى د ڤى شهڕى دا كرین د گهل لهشكهرێ موعاویهى، و وى دهورهكێ بهرچاڤ ژى تێدا ههبوو، و بهرى ههر تشتهكى دڤێت بێته زانین كو نه موعاویهى و نه خهلكێ شامێ شهڕێ عهلى نهكر چونكى ئهو ب كێر خیلافهتێ نائێت، یانچونكى وان دگۆت: دڤێت موعاویه خهلیفه بت.. نه! سوحبهت ل سهر ڤێ چهندێ ههمییێ نهبوو، داخوازا لهشكهرێ شامێ ئهو بوو عهلى كوژهكێن عوثمانى بدهته وان؛ دا ئهو وان بكوژن، و گۆتن: ئهگهر ئهو ڤێ چهندێ بكهت ئهم دێ بهیعێ دهینێ، و دهمێ عهلى داخوازا وان ب جهـ نهئیناى، وان بهیعه نهدایێ.
و ب سهنهدهكا دورست هاتییه كو (ئهبوو موسلمێ خهولانى) چوو نك موعاویهى و گۆتێ: ما تو ل ڕێزا عهلى یى تو ههڤڕكیێ د گهل دكهى؟ وى گۆت: نه ب خودێ، ئهز دزانم ئهو ژ من چێتره، و ئهو یێ ههژى ڤى كارییه، بهلێ ما هوین نزانن زۆردارى ل عوثمانى هاته كرن حهتا هاتییه كوشتن؟ و ئهز پسمامێ ویمه، ئهز داخوازا خوینا وى دكهم، بێژنه عهلى بلا ئهو كوژهكێن عوثمانى بدهته من، وى چ دڤێت ئهز دێ كهم. و گاڤا ئهو چووینه نك عهلى، و ئهڤ داخوازا موعاویهى گههاندییێ، عهلى داخوازا وى ب جهـ نهئینا.
و پشتى شهڕێ (صففینێ) ب دویماهى هاتى، بێى سهركهفتنا لایهكى ل سهر لایێ دى، بڕیارا ههردو لایان ئهو بوو ل ههیڤا رهمهزانێ پێكڤه ڕوینن دا چارهیهكێ بۆ مهسهلێ ببینن، و ئهو بوو ئیمامێ عهلى ههڤالێ خۆ صهحابییێ ناڤدار (ئهبوو مووسایێ ئهشعهرى) پێش خۆ ڤه هنارت، و موعاویهى ههڤالێ خۆ صهحابییێ ناڤدار (عهمرێ كوڕێ عاصى) پێش خۆ ڤه هنارت، و گاڤا ئهو گههشتینه ئێك، و پشتى چهند دان و ستاندنهكا ئهو نهگههشتنه چو چارهیان، دویماهییێ عهمرى گۆته ئهبوو مووساى: ڤێجا تو چ دبێژى ئهڤ مهسهله چاوا دێ چارهسهر بت؟ ئهبوو مووساى گۆت: ئهز دبێژم ئهڤ مهسهله ب مه ڤه نائێت، و یا باش ئهوه ئهم وێ بهێلینه ب هیڤییا وان صهحابییان ڤه یێن پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- مرى و ئهو یێ ژێ رازى.. یهعنى: ئهم دێ صهحابیێن مهزن كۆم كهین، و بلا ئهو بڕیارهكا ئێكگرتى د ڤێ مهسهلێ دا بدهن، و ئهم ههمى دێ پێ رازى بین.
عهمرى گۆتێ: و تو من و موعاویهى ددانییه كیڤه؟
ئهبوو مووساى گۆتێ: ئهگهر وان صهحابییان دیت ههوه بكهنه هاریكار، هوین ب كێر هاریكارییێ دئێن، و ئـهگــهر وان خۆ ژ ههوه بێ منهت كر، دهمهكێ درێژ دینێ خودێ منهت ب ههوه نهبوو!
و ههردو (حهكهم) ل سهر ڤێ چهندێ پێك هاتن، و ههر ئێك زڤڕى نك ههڤالێ خۆ، و ئهو بوو (خهوارجان) ب ئهحمهقییا خۆ مهسهله خراب كر، دهمێ ئیمام عهلى كوشتى، و نههێلا صهحابى ڕێكهكێ بۆ مهسهلێ ببینن وهكى ههردو حهكهمان بڕیار داى..
و ل ڤێرێ مه دڤێت بێژین: د هندهك كتێبێن دیرۆكى دا سهرهاتییهكێ ل دۆر مهسهلا ههردو حهكهمان ڤهدگوهێزن كو عهمرى ئهبوو مووسا خاپاند، و گۆتێ: ئهم دێ عهلى وموعاویهى ئێخین! و دهمێ ئهبوومووسا ڕابوویهڤه و گۆتى: من عهلى ئێخست وهكى كو من ئهڤ گوستیركا خۆ ئێخستى.. عهمر ژى ڕابوو و گۆت: من ژى وهكى ته عهلى ئێخست، و من موعاویه بنهجهكر وهكى كو من ئهڤگوستیركه بنهجهكرى!
و ئهڤ سهرهاتییه ژ گهلهك لایان ڤه یا بێ بنهجهه:
ئێك: ژ لایێ سهنهدێ ڤه راوییێ وێ شیعهیهكێ درهوینه دبێژنێ: (ئهبوو موخنف) و زانایێن (جهرح و تهعدیلێ) ههمى ل وێ باوهرێنه كو ئهو مرۆڤهكێ درهوینه و گۆتنێن وى نه یێن باوهرێنه.
دو: چاوا بۆ دو مرۆڤان چێ دبت (ئهگهر خۆ حهكهم ژى بن) وى خهلیفهیى بێخن یێ پترییا ئوممهتێ بهیعه دایێ؟ و پشتى هنگى كهنگى كۆمبوونا وان بۆ هندێ بوو ئهو خهلیفهكى ڕاكهن یان ئێكى بدانن؟ و ئهگهر مهسهله یا وهسا با بۆچى عهلى پشتى هنگى خیلافهت نهدهێلا و ب رهئیا حهكهمێ خۆ رازى نهدبوو؟
سێ: تو بێژى ئهبوو مووسایێ ئهشعهرى، ئهوێ پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- دهنارته هــنــدهك وهلاتــان دا حوكمى د ناڤبهرا وان دا بكهت، هــنـده مرۆڤهكێ ساده بت، كو هۆسا ب ساناهى بێته خاپاندن؟ و ئهگهر ئهو یێ وهسا با چاوا ئیمام عهلى دا وى پێش خۆ ڤه هنێرت، و ئهو دزانت عهمر مرۆڤهكێ تێگههشتى و شارهزایه؟!
چار: ئهگهر عهمرێ كوڕێ عاصى مرۆڤهكێ هنده فێلباز و -حاشا- درهوین بت، چاوا پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- و پشتى وى ئهبوو بهكرى و عومهرى كار دئێخستنه دهستێ وى، و مهزنییا هندهك وهلاتان دهێلا ب هیڤییا وى ڤه؟
* * *
د شهڕێ (صفینێ) دا تشتهكێ وهسا چێبوو عهمر پالدا كو د ئجتهادا خۆ دا بكهفته گومانێ، و دوباره هزرا خۆ د مهسهلێ دا بكهت، ئهو ژى مهسهلا كوشتنا صهحابییێ ناڤدار (عهممارێ كوڕێ یاسرى) بوو.
و تشتهكێ بهلاڤبوو د ناڤ صهحابییان دا كو پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- گۆتبوو عهممارى: ويح عمار تقتله الفئة الباغية، يدعوهم إلى الجنة، ويدعونه إلى النار ( ) یهعنى: خودێ رهحمێ ب عهممارى ببهت، ئهو دهستهكا ژ بن حوكمێ ئیمامى دهردكهڤت وى دكوژت، ئهو بهرێ وان ددهنه بهحهشتێ، و ئـهو بهرێ وى ددهنه ئاگرى. لهو دهمێ بوویه شهڕ د ناڤبهرا لهشكهرێ عهلى و موعاویهى دا، و عهممارى خۆ دایه د گهل لهشكهرێ ئیمام عهلى، ههڤالێن موعاویهى ئهوێن گوهـ ل ڤێ حهدیسێ بووى د ههلویستێ خۆ دا كهفتنه شكێ، بهلێ عهمرى دلێ خۆ ب هندێ خۆش دكر كو عهممار دێ لهشكهرێ عهلى هێلت و ئێت گههته وان.. بهلێ پشتى عهممار هاتییه كوشتن، مهسهله كهفته لهپێن وان، د هندهك روایهتان دا هاتییه كو دهمێ خهبهرێ كوشتنا عهممارى گههشتییه موعاویهى و عهمرى، عهبدللاهێ كوڕێ عهمرى ژى د گهل وان بوو، و عهبدللاهى بیرا بابێ خۆ ل وێ حهدیسا پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- ئیناڤه یا بهرى نوكه د گهل مه بۆرى، عهمر ل معاویهى زڤڕى و گۆتێ: ته گوهـ ل عهبدللاهى ههیه؟
هنگى موعاویهى گۆتێ: عهممار نه مه كوشتییه، وان ئهو كوشت یێ ئهو ئینایه شهڕى!
و ههر چهنده ئهڤ هێجهتا موعاویهى بۆ خۆ گرتى و ئهو (تهئویلا) وى دایه حهدیسێ یا د جهێ خۆ دا نهبوو، بهلێ وهسا دیاره كو موعاویهى ژى خۆ پێ قانع كر، بهلێ عهبدللاهى رهئیا خۆ ئاشكهرا كر كو ئهو یێ قانع نینه، و ژ ئهڤرۆ وێڤه ئێدى ئهو چو شهڕان د گهل وان ناكهت، و گاڤا موعاویهى لۆمهى وى كرى بۆچى مایه د گهل وان، وى گۆت: پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- فهرمان ل من كرییه كو ئهز گوهدارییا بابێ خۆ بكهم هندى ئهو یێ ساخ بت.
و پشتى مهسهله بۆ موعاویهى صافى بووى، موعاویهى ههڤالێ خۆ عهمر زڤڕانده وى كارى یێ بهرى هنگى عومهرێ كوڕێ خهططابى ئهو لێ داناى، موعاویهى ئهو كره والییێ مصرێ، و ئهو ل سهر ڤى كارى ما حهتا ئهو مرى.
* * *
و دهمێ مرن ب سهر دا هاتى، ئهو والى بوو ل مصرێ، و گاڤا ئهو پێ حهسیاى كو مرن هات، وى گازى حهرهس و لهشكهرێ خۆ كر، گۆتێ: وهرنه ژۆر.. پاشى گۆتێ: ئهز ههڤالهكێ چاوا بووم بۆ ههوه؟
وان گۆت: تو باشترین ههڤال بووى بۆ مه، ته قهدرێ مه دگرت.. و ته هۆ كر و هۆ كر.. و دهست دانه مهدحێن وى.
عهمرى گۆته وان: من ئهو ههمى بۆ ههوه دكر؛ دا هوین مرنێ ژ من دویر بكهن، و هوین یێ دبینن مرن یا دئێته من، ڤێجا هوینوێ ژ من بدهنه پاش!
وان گۆت: ئهى ئهمیر یێن وهكى ته ڤێ ئاخفتنێ دبێژن؟! ئهڤه ئهمرێ خودێیه، دهمێ دئێت كهس نهشێن وى بزڤڕینت..
عهمرى گۆت: ئهز ژى وێ دزانم یا هوین دزانن، بهلێ من ڤیا هوین عیبرهتهكێ بۆ خۆ ژ من وهربگرن!
بهلێ.. عهمر ئهوێ دنیا تێكڤه داى، و د گهلهك ڕهنگان ڕا بۆرى، كوفر دیتى، و تامكرییه شرینییا باوهرێ، فهقیرى دیـتـى و دهولـهمــهنـدى، وهختهكى خۆ دیتى یێ دهربهدهر و بێ خودان، پاشى خۆ دیتى مهزنێ مصرێ.. نوكه مرنێ خۆ نیشا دا، ل بهر دهرێ وى تژى حــهرهس و زێـرهڤـان هــهنــه، چهكێ وان یێ د دهستى دا، و چاڤێن وان دڤهكرینه، و كهسهك ژ وان نهشێت ڤى مێڤانێ وى پێ نهخۆش ژێ بدهنه پاش، و ئهو ئهو بوون یێن گهلهك جاران خهطهر و نهخۆشى ژ دهرێ وى داینه پاش..
كوڕێ وى عهبدللاهى گۆتێ: باب، گهلهك جاران من گوهـ ل ته دبوو ته دگۆت: خوزى من زهلامهكێ ب عهقل دیتبا دهمێ دكهفته بهر مرنێ دا بۆ من بهحسێ وى تشتى بكهت یێ ئهو دبینت، و تو ئهو زهلامى، ڤێجا تو بۆ مه بهحسێ مرنێ بكه.
عهمرى گۆت: كوڕێ من، ب خودێ ههر وهكى تهنشتا من ب دهپهكى ڤه یا گرێدایه، و ههر وهكى ئهز یێ د كونا دهرزیكێ ڕا بێهنا خۆ هل دكێشم، و ههر وهكى چهقهكێ سترییان ژ بنێ پییێن من حهتا كولۆڤانكا سهرێ من یێ دئێته كێشان.
پاشى وى ئهڤ مالكا شعرێ گۆت:
لیتنى كنت قبل ما قد بدا لى
فی تلال الجبال أرعى الوعولا
خوزى ئهرى ئهڤ تشتێ بۆ من ئاشكهرا بووى، من ل سهرێن چیا پهز كیڤى چهراندبان.. یهعنى: خوزى من مایێ خۆ د چو تشتان نهكربا؛ دا ئهز نوكه یێ پشت ڕاست بامه.
پاشى وى ڕویێ خۆ ب نك دیوارى ڤه لێدا، و گۆت: یا رهببى ته فهرمان ل مه كر مه گوهدارى نهكر، و ته نههییا مه كر و مه خۆ نهدا پاش، و عهفووا ته پێڤهتر تشتهك تێرا مه ناكهت ئهى (أرحم الراحمین).. پاشى وى دهست حهفكا خۆ نا و گۆت: یا رهببى ئهز نه یێ بهریمه عوزرێ ڤهخوازم، و نه من شیان ههنه خۆ ب سهربێخم، و ئهگهر رهحما ته نهگههته من ئهز دێ ژ وانبم یێن دچنه هیلاكێ، بهلێ.. (لا إله إلا الله)!
و ئهو ما ئهڤ گۆتنه گۆت (لا إله إلا الله) حهتا رحا وى هاتییه كێشان.. خودێ ژێ رازى بت.
و دویماهییێ دێ بێژین: عهمر ئێك ژ بهرچاڤترینێ وان صهحابییانه یێن نهیارێن ئیسلامێ درهو ب دویڤ ڤه ناین، و دیرۆكا وى تهشویهـ كرى، و هێجهتا وان ههلویستێ وى بوو ل دهمێ فتنی، كو پشتهڤانییا موعاویهى كرى، خودێ ژ ههردووان رازى ببت.. و یا غهریب نینه ئهڤه بۆچوونا وان بت د دهر حهقا دو صهحابیێن وهسا دا یێن ئمبراتوورییهتا كوفرێ و شركێ (ئنبراتوورییهتا رۆمێ) هژاندى، و ڕۆناهییا ئیسلامێ ل شامێ و مصرێ بهلاڤكرى.
