چاوا ب ڕهنگهكێ ناڤنجى دێ سهرهدهرییێ
د گهل واقعى كهین؟
ل دهستپێكێ و بهرى ئهم دهست ب بابهتێ خۆ بكهین سێ روهنكرنێن فهر ل دۆر ناڤ و نیشانێن بابهتێ مه ههنه دا دڤێت ب كورتى ئیشارهتێ بدهینێ، یان سێ پسیارێن فهر دڤێت بهرسڤێ ل سهر بدهین، دا پتر مهسهله ل بهر مه یا ئاشكهرا بت، ئهو ژی ئهڤهنه:
(ئهم كی؟ و كیژ واقعێ مه؟ و چاوا ناڤنجى، یان چ ناڤنجى؟)
پشتى هنگى -ئهگهر خودێ حهز بكهت- دێ بهرێ خۆ دهینێ كانێ بۆچى و چاوا ئهم دێ شێین ب ڕهنگهكێ ناڤنجى سهرهدهرییێ د گهل واقعێ خۆ كهین.
سێ روهنكرنێن فهر:
دهمی ئهز دبێژم: (ئهم) ل ڤێرێ، مهخسهدا من پێ ئهو كهسن یێن خۆ ب (داعیه) و گازیكهر بۆ ئیسلامێ دزانن، و خهما خۆ دكهنه ئهو بهرێ خهلكى بدهنه ڕێكا خودێ یا ڕاست، دویر ژ بهرژهوهندییێن بهرتهنگ و تایبهت، و پێ نهڤێت بێژین: زانایێ دینى، یان خوتبهخوین و ئهوێ د نڤێژێ دا ب بهرا خهلكى دكهڤت، ل پێشییا ڤان كهسان دئێت.
و ئهو واقعێ ئهز بهحس ژێ دكهم -ل ڤێرێ- واقعێ مه یێ (دهعهوى)یه، یهعنى: ئهو واقعێ مه و خهلكى ل خالهكێ دگههینته ئێك: كو مه دڤێت بهرێ وان ژ وى تشتى یێ ئهم دبینین د گهل دینێ مه و شریعهتێ مه ڕێك ناكهڤت و ل نك وان ههى وهرگێڕێن، پشتى ئهم باوهرییێ و قهناعهتێ بۆ وان ب گرنگى و مفایێ ڤێ وهرگێڕانێ چێ دكهین، و پشتى هنگى ئهم وان ب شێوهیێ ساخلهم و دویر ژ توندى و گهف و گوڕ و فهند و فێل و خاپاندنێ وان بۆ وێ ڕێكێ داخواز بكهین یا سهرفهرازییا وان یا دنیایێ و ئاخرهتێ تێدا ههى، كو ڕێكا ئیسلامێیه.
و ئهو چ ڕهنگهكێ ناڤنجییه یێ ئهم دخوازین؟
ب ڕاستى ڕهنگهكێ شــێــل و بێلییێ ئهڤرۆ د تێگههشتنا مهعنا (ناڤنجییێ) دا د ناڤ مه دا ههیه، هندهك وه هزر دكهن ناڤنجى ئهوه ئهم دینى ل دویڤ دلێ خهلكى ببهین، و چى تشتێ وان ڤیا ئهم (فهتوایێ) بۆ پێ بدهین و دورســــت بكهیــن، دا ئهم ب توندییێ نهئێینه تاوانباركرن، و دا خهلك حهز مه بكهن و مهدحێن مه بكهن، و نهبێژنه مه: هوین دپاشكهفتینه!
و بهرانبهر ڤێ سستییێ هندهك دینداران ئهم دبینین، ب تایبهتى جحێلێن سهرگهرم یێ حهماسا دینى ل نك ههى، بێى علمێ شهرعى بزانن، هزر دكهن ئهو كهسێ ب ڕهنگهكی ناڤنجى سهرهدهرییێ د گهل خهلكى دكهت، و وهكى وان یێ حهماسى نهبت، مرۆڤهكێ سسته، و خهما دینى د دلى دا نینه، و بهلكى هندهك جاران ئهو وان ب دویڤهلانكى و (تهنازولێ) ژى گونههبار دكهن.
و هندهكێن دى ههنه، بهلكى نه ژ ڤان بن و نه ژ ڤان، بهلێ -د گهل ئیخلاصا وان د كارێ دهعهوى دا- تیگههشتنا وان بۆ (مهفهوومێ شهرعى) یێ (مهنههجێ وهسهطییهتێ) یێ تمام و شامل نینه، لهوا دهمێ ئهو ب كارێ خۆ یێ دهعهوى ڕادبن ئهو دكهڤنه هندهك خهلهتییێن وهسا دبنه ئهگهرا پهیداكرنا (رهدفعلهكا) خراب ژ لایێ خهلكى ڤه، یا بهرى ههر ئێكى سهگێژییێ بۆ وان ب خۆ چێ دكهت.
ژ بهر ڤێ چهندێ ئهز دبێژم: ڤێ مهسهلێ ههوجهیى ب روهنكرنی ههیه.
ڕامانا (ناڤنجییێ) د كیتاب وسوننهتێ دا:
ناڤنجى ئهوا ب عهرهبى دبێژنێ: (الوسطیة) وهكى ژ لایێ زمانى ڤه ئاشكهرا دبت ئهوه: مرۆڤ د نیڤا دو لایێن بهرانبهر یان ههڤدژ دا ڕاوهستت.
و ههر كهسهكێ د ئیسلامێ دا شارهزا بت، كیتاب و ســونــنـــهت خـــوانــدبــن، و ب ئهحكامێن شهرعى یێ ئاگههدار بت، باش دزانت كو ئێك ژ سالۆخهتێن ئیسلامێ یێن سهرهكى و بهرچاڤ (ناڤنجیاتییه)، و دهمێ ئهم دبێژین: ئێك ژ سالۆخهتێن ئیسلامێ ئهوه ئهو دینهكێ ناڤنجیه، مهعنا وێ ئهوه د وان مهسهلهیان دا یێن دو لایێن بهرانبهر ههین، لایهكێ (ئیفراط) تێدا ههى و لایهكێ (تهفریط)، ئێكێ شدیاى و ئێكێ سست، ئێكێ توند و ئێكێ خاڤ.. ئـــیـــســــلام ههولویستهكێ ناڤنجى وهردگــــرت، نه ب تمامى ب ڤى لایى دا دچت، و نه ب تمامى ب لایێ دى دا، و ئهو ب ڤێ چهندێ ههڤسهنگیێ (تهوازنێ) دپارێزت. و ئهصل و بناخه د ڤێ مهسهلێ دا ئهو ئایهته یا خودایێ مهزن تێدا دبێژت: (وَكَذَٰلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا ) (البقرة: 143) یهعنى: ب ڤى ڕهنگى مه هوین كرنه ئوممهتهكا ناڤنجى.. یا ناڤنجى د هــــهر مهسهلهكێ دا یا توندى ژ لایهكى ڤه كهفتیێ و سستى ژ لایهكێ دى ڤه.
و ژ بهر كو پهیڤا (وسط) ئهوا د ئایهتا بۆرى دا هاتى، د زمانێ عهرهبان دا دو مهعنایێن سهرهكى بۆ ههنه، ئێك: دادى وباشى. دوو: كهفتنا د ناڤبهرا دو تشتێن بهرانبهر وههڤدژ دا، ئهم دبێژین: ئهو تشتێ دو سالۆخهت تێدا ههبن: چێترى (خهیرییهت) و ناڤهندى (بهینییهت) ئهوه یێ دورسته تو بێژى ئهو: تشتهكێ ناڤنجییه.
ڤێجا دهمێ ئهم دبێژین: دڤێت سهرهدهرییا مه بۆ واقعى سهرهدهرییهكا ناڤنجى بت، مهعنا وێ ئهوه: دڤێت سهرهدهرى و چارهكرنا مه بۆ واقعى دو سالۆخهتێن سهرهكى تێدا ههبن:
ئێك: دورستى و چێترى، و ئهو تشت یێ دورسته یێ ڕێككهفتى بت د گهل (دهقێن شهرعى) یێن كیتاب و سوننهتێ، و ژێ دهرنهكهڤت.
دو: ناڤهندى، یهعنى: نه ب لایێ توند ڤه بچت و نه ب لایێ سست، نه هند یێ ڕهق و هشك بت كو بێته شكاندن، و نه هندێ نهرم بت كو بێته گڤاشتن.
دیاردا ناڤنجییێ د ئیسلامێ دا:
حهتا سهرهدهرییا مه د گهل واقعى یا ناڤنجى بت، دڤێت ئهم ل بیرا خۆ بینین كو دیاردا ناڤنجییێ د ئیسلامی دا سێ لایان د ژیانا مرۆڤى دا ڤهدگرت: لایێ تاكهكهسى، و لایێ جڤاكى، و لایێ یاسادانان و تهشریعى.
ژ لایێ تاكهكهسى (فهردى و شهخصى) ڤه:
ئیسلام ئعترافێ دكهت كو مرۆڤ وهك تاكهكهس كى بت كى نهبت، چێكریهكێ لاوازه (وَخُلِقَ الْإِنْسَانُ ضَعِيفًا)(النساء: 28)، و ئهو خودان زانینهكا كێمه ( وَمَا أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا)(الإسراء: 85)، و مهعنا ڤێ ئهوه دڤێت ئهم هزر نهكهین و (تهوهققوعێ) ژى نهكهین كو ئهم بشێین جڤاكهكێ پهیدا كهین كهسێن وێ ههمى دنموونهیى و بێ گونههـ بن، و دڤێت (صهدمه) ژى بۆ مه چێ نهبت ئهگهر ئهم ببینین كو د ناڤ مرۆڤێن چاك ژى هندهك ههنه گونههێن مهزن دكهن.
ژ لایهكێ دى ڤه، مادهم ئهڤه حالێ مرۆڤییه دڤێت ئهم بزانین كو چو مرۆڤ، پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- تی نهبت، ئهوێ پشتهڤانییا وى ب وهحییێ دهاتهكرن، بناخه و سهنتهر بۆ مه كو ئهم دیندارییا خۆ ل سهر گۆتن و بۆچوون و سلووكی وى بدانین، چونكى ته هند دیت ئهو خهلهت بوو یان د سهر دا چوو، هنگى دیندارییا مه دێ چ لێ ئێت؟
ژ بهر ڤێ چهندێ دڤێت ئهم گهلهك دهشیار بین خهلكى ب تایبهتى ئهوێن زانینا وان ب دینى یا كێم ب شهخصێن خۆ ڤه گرێ نهدهین، و وان وه تێ نهگههینین كو ئهمین واسطه د ناڤبهرا وان و خودێ دا، و ئهگهر ئهم نهبین نهشێن بگههنه خودێ.. ئهڤ ڕهنگێ پهروهردهكرنێ ب ڕاستى پهروهردهكرنا (كهههنووتى و حزبى)یه نه یا شهرعی و ئیسلامییه!
ژ بهر ڤێ چهندێ ئیسلام قودسییهت و پیرۆزییێ نادهته چو مرۆڤان، نه ساخان نهمرییان، نه مهلا نه عامییان، و ههر ئێكێ ههبت ژ ئهبووبهكرى بگره، كو زهلامێ ئێكییه -پشتى پێغهمبهرى سلاڤ لێ بن- د دیــنـــێ مـــه دا، و حهتا تو دگههییه یـــێ ژ ههمییان كێمتر، دهمێ گۆتنهكێ دبێژت، دڤێت گۆتنا وى ب تهرازییا كیتاب و سوننهتێ بێته كێشان، ئهگهر یا دورست بوو دێ وهرگرین، ئهگهر نه دێ ل دیوارى دهین، و مهعنا ڤێ ئهو نینه مه چو قهدر و بها نهدانێ!
ئهگهر ئهڤه مه ئهڤه زانى.. بلا ئهم مهلا و داعیه ژى بین، ئهم (ئیلزاما) خهلكى ب بیر و بۆچوونێن خۆ یێن ئجتهادى ناكهین، و هزر و حهزێن خۆ ناكهینه تهرازى خهلكى پێ بكێشین، یێ وهكى مه هزر نهكهت (فاسقه و موبتهدعه و مونحهرفه و زهندیقه..) و هتد، ژ لیستهیا گونههكارییێ، و یێ وهكى مه هزر بكهت (جامێره و موسلمانهكێ دورسته و برایێ مهیه و بهحهشتییه..)، مهعنا سهرهدهرییا مه د گهل واقعى د گۆشهیا شهخصى ڕا دهرباس نابت.
دیسا ژ لایێ تاكهكهسى و شهخصى ڤه ئیسلام ئعترافێ دكهت كو ئهڤ مرۆڤێ لاواز هاتییه چێكرن و زانینهكا كێم بۆ هاتییهدان، یێ بهرپڕسه ژ كارێ خۆ ب تنێ، و كهس گونهها كهسێ هل ناگرت، بلا چهند یێ نێزیكى وى ژى بت، مادهم ئهو نه طهرهفهكه د كرنا وى كارى دا: (وَكُلَّ إِنْسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طَائِرَهُ فِي عُنُقِهِ ۖ وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كِتَابًا يَلْقَاهُ مَنْشُورًا (13)اقْرَأْ كِتَابَكَ كَفَىٰ بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيبًا(14)مَنِ اهْتَدَىٰ فَإِنَّمَا يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ ۖ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا ۚ وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَىٰ (15))(الإسراء: 13-15)، ل سهر ڤى بناخهیى ئیسلام جزایێ ههر ئێكێ یێ دنیایێ بت یان یێ ئاخرهتێ بت ل دویڤ كارێ وى ددهتێ، و بارێ كهسێ نادانته سهر پشتا كهسێ دى، و ئهگهر ئهم ڤێ چهندێ بزانین و ژ بیرا خۆ نهبهین ئــــهم د ئهحكامێن خۆ دا ل سهر خهلكى دڤێت گهلهك ل خۆ دهشیار بین، و ژ بهر گــۆتـنـهكا ل كۆلانێ دئێته گۆتن یا ئهم نهزانین خودانێ وێ كییه، و ڕاسته یان درهوه، ڕانهبین كهسهكى یان لایهكى تاوانبار بكهین و لهعنهتان لێ ببارینین، و حــوكمى ب جههنهمێ ل سهر بدهین، و ئهگهر كهسهكى گۆته مه: هێدى هێدى مهسهله یا وهسا نینه وهكى تو هزر دكهى، ئهم بێژینێ: تو ژى وهكى وى دوژمنێ خودێ و پێغهمبهرى یى!!
و ئیمامێ ئهعمهش سهرهاتییهكا تێر مهعنا ههیه من دڤێت ل ڤێرێ بیرا ههوه لێ بینمه ڤه، دبێژن: جارهكێ خهلیفێ ئهمهوى هیشامێ كوڕێ عهبدلمهلكى كاغهزهك بۆ ئیمامێ ئهعمهش هنارت، تێدا گۆتێ: باشییێن عوثمانى و خرابییێن عهلى بۆ من بنڤیسه.. ئهعمهشى دو ڕێز ب تنێ بۆ نڤیسین، گۆتێ: ئهى ئهمیرهلموئمنین! ئهگهر باشییێن مرۆڤان ههمییان یێن عوثمانى بن چو فایدێ ته ناكهت، و ئهگهر خرابییێن مرۆڤان ههمییان یێن عهلى بن چو زیانا ته ناكهت، بهرێ خۆ بده باشى و خرابییێن خۆ و ته شۆله ژ كهسێ نینه.. وهسسهلام!
گهلهك ژ مه ب هێجهتا (ئهمرێ ب باشییێ و نههییا ژ خرابییێ) خوتبێن وان، سوحبهت و وهعزێن وان، ڕابوون و ڕوینشتنێن وان، خرابییێن فلانینه، و كێماسییێن پێڤانینه، ههر وهكى ئهو ب خۆ یێ صافییه یا مایه ل وێرێ خهلكى صافى كهت! جارێ ل خۆ بزڤڕه، كێماسییێن خۆ چارهسهر بكه.. ڕۆژا قیامهتێ بهرى بێژنه ته: بۆچى فلانى خرابى دكر و تو نهدئاخفتى، دێ بێژنه ته: بۆچى ته خرابى دكر، كانێ بهرسڤا پسیارا ئێكی ئاماده كه، پاشى ههڕه پسیارا دویێ.
ژ لایێ جڤاكى ڤه:
ئــیــســلام دبێژت: مرۆڤ ب تبیعهتێ خۆ چێكرییه جڤاكییه، ب ڕهنگهكێ كـههى د گهل ئێك و دو دژین، و چێ نابت مرۆڤ خۆ ژ خهلكى ڤهدهر كهت، و بكهفته خهلوێ، و بچته سهرێ لاتهكێ و ژ بلندى بهرێ خۆ بدهته خهلكى و حوكمى ب ئنحرافێ و تـێـچـوونــێ و هــیــلاكێ ل ســـهر خهلكى ههمییێ بـدهت، پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- د گۆتنهكا خۆ دا یا موسلم ژ ئهبوو هورهیرهى ڤهدگوهێزت، دبێژت: (إذَا قَالَ الرَّجُلُ هَلَكَ النَّاسُ، فَهُوَ أَهْلَكُهُمْ) یان: (فَهُوَ أَهْلَكَهُمْ).
پشتى هنگى من گرتى خهلك ههمى یێن چووینه هیلاكێ -وهكى تو هزر دكهى-، ئهرێ ئهڤه دێ ته عهفى كهت ژ هندێ كو تو ب (مهسئوولییهتا) خۆ ڕابى؟ و (مهسئولییهتا) ته نه ئهوه تو بچییه سهر مینبهرێ ههواران ڕاهێلى و مرنا ئوممهتێ ڕاگههینى، و ئهگهر ئێكى پیچهكێ هیڤییهك ل نك مابت وێ هیڤییێ ژى نههێلى، دهمــــێ تــــو ڤێ چهندێ دكــــهى ئـــــهو تــــو یێ هندهك هێجهتێن بێخێر بۆ ڕهڤینا خـــۆ ژ چارسهركرنا واقعى دگرى، تو یێ دبێژى: خهلك ههمى پویچ بوو بهس ئهزێ مایم دورست و ما ئهز ب تنێ دێ شێم چ كهم!!
ژ لایێ تهشریعى ڤه:
وهكى ئهم دزانین د شریعهتێ مه دا (تهشریعات) ههمى د ئێك دهرهجێ دا نینن، و ئهحكامێن وان دژێك جودانه، (روكن) مه یێ ههى (واجب) مه یێ ههى (موستهحهب) مه یێ ههى.. و ژ لایێ دى ژى ڤه: (حهرام) مه یێ ههى (مهكرووهـ) مه یێ ههى.. و د هندهك حالهتان دا -وهكى زانایێن ئوصوولێ- بنهجهكرى، هندهك ئهحكام دئێنه گوهاڕتن، ژ حهرامى بۆ حهلالى، ژ (موستهحهببى) بۆ (واجبى).. ئهڤه هندێ دگههینت كو دڤێت ئهم د سهرهدهرییا خۆ دا د گهل واقعى دڤێت دهشك نهبین، و خهلكى ههمییێ وهكى ئێك مهجبوور نهكهین كو ئێك گۆتن بن، ئێك ڕهنگێ هزركرنێ بن، ئێك فلان تشت بن.. و ههمى تشت ئێك ئێك! حهتا ههمى ئێك ڕهنگێ خێرێ ژى بكهن، برایێ من، بهحهشتێ ههشت دهرگههـ ههنه، و ههر دهرگهههك بۆ ڕهنگهكێ مرۆڤانه ڤێجا چاوا ته دڤێت وان ههمییان بكهیه ئێك ڕهنگ، ئهو ڕهنگێ تو ژێ رازى؟!
و حهتا د مهجالێ فقهـ و تهشریعا ئیسلامى ژى دا -وهكى ئهم دزانین- شریعهتێ مه ژ دهولهت سهرێ مهدرهسێن فقهى، ئهوێن ئهم دبێژینێ: مهزههب، گهلهك یێ دهولهمهنده ب رهئى و بیر و بۆچوونێن ژێك جودا، تشتێ مهسهلێ ل بهر خهلكى فرههـ دكهت، و بارێ وان سڤك دكهت، ڤێجا بۆچى ئهم ڕابین دینى ل بهر وان بكهینه قهلپیچكا كهزانێ، و بێژین: ههچییێ وێ رهئییا ئجتهادى نهبێژت یا من (تهرجیح) كرى ئهو مرۆڤهكێ بیدعهچى و مونحهرفه، و دوژمنێ ئیسلامێیه؟
•چاوا سهرهدهرییا مه د گهل واقعى دێ یا ناڤنجى بت؟
واقع ل ههر جههك و ههر دهمهكێ ههبت د ناڤبهرا دو لایان دا دئێته كیشان: لایهكێ توند و دژوار، و لایهكێ سست و خاڤ، و د كاودانهكێ هۆسا دا حهتا ئهم بشێین ب ڕهنگهكێ ناڤنجى سهرهدهرییێ د گهل واقعى بكهین، دڤێت سهرهدهرییا خــــۆ د گهل واقعى ل سهر وان بناخهیان ئاڤا كهین یێن ئیسلامی بنهجهـ كرین و گهلهك كهس ژ بیرا خۆ دبهن، ئهو ژى ئهڤهنه:
1. شریعهتێ ئیسلامێ ل سهر ساناهى و ڕاكرنا تهنگاڤییێ هاتییه ئاڤاكرن:
چـــونــكـــى مــــرۆڤ -وهكى مه بــــهرى نوكه ژى گۆتى- یێ لاوازه، و ئارمــانــــج ژ دیندارییێ ئهو نینه خودێ مرۆڤى بوهستینت، بهلكى ئارمانج ئهوه ئهو پاقژ ببت، و دینێ ژ ههمییێ باشتر -وهكى د حهدیسهكێ دا هاتى یا ئهحمهد ڤهدگوهێزت- ئهوه یــێ ب ساناهیتر بت: ( إِنَّ خَيْرَ دِينِكُمْ أَيْسَرُهُ).
2. ههبوونا ڕێژهیهكا (تهلازومى) د ناڤبهرا واقعى و دیندارییا مرۆڤى دا:
و ئهڤ مهسهله ژى یا گرنگه و گهلهك ژ مه بیرا خۆ لێ نائیننه ڤه، و ل ڤێرێ دهست نادهت ئهم ب درێژى ل سهر باخڤین، ب تنێ ب كورتى دێ ئیشارهتێ دهینێ، ئهو ژى ئهڤهیه:
پهیوهندییهكا ڕێژهیى (نسبى) د ناڤبهرا واقعى و دیندارییا خهلكێ واقعى دا ههیه، ئهڤ نسبه یا (تهلازومییه) دڤێت ئهم ژ بیرا خۆ نهبهین، دا كو ئهم بارهكێ وهسا ل پشتا خهلكى نهكهین ئهو نهشێن هلگرن، و حهدیسهكا پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- ههیه ئیشارهتێ ددهته ڤێ مهسهلێ دهمێ دبێژته صهحابییان، وهكى ترمذى روایهت دكهت: ( إِنَّكُمْ فِي زَمَانٍ مَنْ تَرَكَ مِنْكُمْ عُشْرَ مَا أُمِرَ بِهِ هَلَكَ، ثُمَّ يَأْتِي زَمَانٌ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ بِعُشْرِ مَا أُمِرَ بِهِ نَجَا )یهعنى: هوین یێ ل زهمانهكى ههچییێ دههێكا وى تشتى بهێلت یێ فهرمان پێ لێ هاتییهكرن دێ تێ چت، پاشى زهمانهك دی ئێت ههچییێ ژ ههوه كارى ب دههێكا وى تشتى بكهت یێ فهرمان پێ لێ هاتییهكرن دێ ڕزگار بت.. مهعنا: واقعهك ههیه ژ ته دئێته خواستن ڕێژهیا (90%) ژ فهرمانان تو ب جهـ بینى حهتا ڕزگار بى، و واقعهكێ دى ههیه تێرا ته ههیه تو ڕێژهیا (10%) ب تنێ ب جهـ بینى دا ڕزگار ببى.
و مهعنا ڤێ ئهو نینه ئهم شریعهتى لادهین ژ بهر پێبهستا واقعى، نهخێر! مرۆڤ یێ داخوازكرییه كو شریعهتى ههمییێ ب جهـ بینت، بهلێ ئهڤه ئیشارهته كو واقعهكێ ئیجابى ههیه هاریكارییا ته دكهت كو تو ڕێژهیهكا پتر ژ دیندارییێ پێك بینى، بهرانبهر واقعهكێ سهلبى یێ هاریكارییا ته بۆ ڤێ چهندێ نهكهت.
جارهكێ هندهكان گۆته حهججاجى: بۆچى تو وهكى ئیمامێ عومهر نابى؟ وى گۆتى: ما هوین وهكى وانه یێن عومهرى حوكم لێ دكر، دا ئهز وهكى عومهرى بم؟!
3- واقعى كارتێكرنا خۆ ل سهر ئهحكامان ههیه:
و ئهڤه ژ گهلهك قاعیدهیێن گشتى ئاشكهرا دبت یێن زانایێن ئوصوولێ بنهجهـ كرین، وهكى: (المشقة تجلب التيسير، الضرورات تبيح المحضورات، دفع أخف الضررين، ما لايتم الواجب إلا به فهو واجب..) و ههر ژ بهر ڤی چهندێ موفتى دهمێ فهتوایێ ددهت واقعى ب بهرچاڤ وهردگرت، ئبن تهیمییه دبێژت: پسیار ژ هندهك زانایان هاتهكرن: ئهگهر كهسهك نهبوو ببته قازى ژبلى دو كهسان، ئێك یێ زانایه بهلێ یێ فاسقه، و یێ دى یێ دینداره بهلێ یێ جاهله، ئهم كێ بكهینه قازى؟ وى گۆت: ئهگهر خهلكى ههوجهیى ب دیندارییێ ههبت ژ بهر مشهبوونا فهسادێ یێ دیندار دێ بته قازى، و ئهگهر خهلكى ههوجهیى ب زانینا ئهحكامان ههبت ژ بهر كێموونا زانینێ، دێ یێ زانا بته قازى.
4- دڤێت ئهم هشیارى (ئسقاطا خهلهت) یا نصووصان بین:
و ئهڤه ئهو گرفتارى بوو یا ئێكهمین دهستهكا (مونحهرف) د دیرۆكا ئیسلامێ دا كو خهوارج بوون كهفتینێ، دهمێ نصووصێن قورئانێ ل جهێ وان یێ دورست نهداناین، یهعنى: ئهو ئایهتێن بهحسێ كافران دكهن، ئینان ل ســـهر مـــوســلــمــانان ب كارئینان، و د ئهنجام دا موسلمان ههمى كافركرن، د واقعێ مه یێ ئهڤرۆ ژى هندهك كهسێن نه شارهزا ب تهفسیرا قورئانێ و شهرحا حهدیسان، هندهك دهقێن (موتهشابهـ) یان یێن مهجالێ دان و ستانـــدنێ ل ســــهر مهعنایا وان هـــــهى دێ ئینن و ل سهر موسلمانان ب كارئینن، و د ئهنجام دا دێ خهلكى ههمییێ ژ بیدعهچییان هژمێرن، یان كافر كهن و خوینا وان حهلال كهن.
و نێزیك ژ ڤێ گهلهك جاران ئالۆزییهك د سهرێ هندهك خهلكى دا چێ دبت دهمێ ئهو موسلمانێن مه یێن ئهڤرۆ د گهل جیلێن پێشییێ یێن ئوممهتێ ههڤبهر دكهن، حهتا دێ بینی ئێك ژ وان دبێژت: چ موسلمانهتى د ناڤ خهلكى دا نهمایه! ئهگهر بێژییێ: بۆچى؟ دێ بێژت: كانێ صهحابى و تابعى و كانێ ئهم؟!
و گهلهك جاران ئـــهڤ ئالۆزییه ژ هــنــــدێ دئــێـــت دهمێ ئهم وهعز و نصیحهتان ل خهلكى دكهین، یان خـــوتــبـهیان بۆ وان دخوینین، و هندهك نموونهیێن (راقى و بلند) ژ دیرۆكێ هل دبژێرین، كارتێكرنهكا سلبى ل نك وان پهیدا دبت، ل شوینا ئهڤ نموونه هممهتێ ل نك وان زێده بكهن، و وان پال بدهن كو ئهو ل دویڤ شیانا خۆ چاڤ ل وان بكهن، مهعنهوییاتێن وان پتر دی ئێنه خوارێ و بێژن: موسلمانهتییا مه یا ژ قهستایه!
دڤێت ئهم ڤێ گرێكێ باش ل بهر خهلكى ڤهكهین، دا وان نهئێخینه ههڤڕكییهكا نهفسى یا ئهنجامێن خراب پێڤه دئێن، ئهڤ نموونهیێن ئهم ژ دیرۆكێ هل دبژێرین یێن هندهك مرۆڤێن نهعهدهتى بوون، و دڤێت نهئێته هزركرن كو كو خهلكێ وى دهمى ژى ههمى ب ڤى ڕهنگى بوون، خهلیفێن عادل ههمى عومهر نهبوون، و مرۆڤێن زاهد ژى ههمى سوفیانێ ثهورى و فوضهیلێ كوڕێ عیاضى نهبوون.. دهمێ ئهم بهحسێ ڤان دكهین مهعنا وێ ئهو نینه دڤێت ئهم ببینه نوسخهیهكا كۆپیكرى ژ وان، ئهو ب كهسێ ڤه نائێت، چهند صهحابى پشتى عومهرى بوونه خهلیفه؟ ئێك شیا وهكى وى بكهت؟
5- حهلالى بناخهیه د شریعهتى دا، و حهرامى دهلیل پێ دڤێت:
و ئهڤه تشتهكێ مهعلوومه د كتێبێن فقهى وئوصوولى دا، مهعنا ڤێ چییه؟ مهعنا وێ ئهوه د ئیسلامێ دا خهلك ب شددهت و دژوارییێ نائێنه هاژۆتن، ئبن تهیمییه دبێژت: ((تشتێ ژ ههمییان پتر خودێ پێ هاڤێتییه مــوشـــركان د قـــورئانێ دا ژ مهسهلا دینى شركه و حهرامكرنا حهلالییه)).
بهلێ.. حهرامكرنا حهلالى، نه حهلالكرنا حهرامى!
