ترس و تهقوا
ئبن قهییم -خودێ ژێ رازى بت- دبێژت: مهتهلا وى دلێ ل سهر ڕێكا خودێ دچت، مهتهلا طهیرهكییه، ڤیان سهرێ وییه، و هیڤى چهنگهكێ وییه، و ترس چهنگێ دى، ئهگهر سهر هاته بڕین، طهیر دێ مرت، و ئهگهر ئێك ژ ههردو چهنگان هاته قوصاندن، ئهو طهیر نهشێت ب دورستى بفڕت، لهو ههر طهیرهكێ نێچیرێ یێ ههبت دێ خۆ تێ وهركهت و وى نێچیر كهت!
هندهك زانایێن سهلهفان حهز دكر كو هندى (طهیر) یـێ سـاخـلـهم بت و ل سهر هێزا خۆ بت، چهنگێ ترسێ یێ وى یێ ب هێزتر بت، و چى گاڤا ئهو كهفته بهر مرنێ و ڕۆژا وهغهرێ هات، دگۆتن: بلا ئهو چهنگێ هیڤییێ ل نك خۆ ب هێزتر لێ بكهت. و یا دورستتر ئهوه ههردو چهنگێن وى ل ههمى دهمان وهكى ئێك ب هێز بن، چونكى چى گاڤا چهنگهك لاواز بوو فڕین یا دورست نابت.
بـهرى نــوكــه مــه بـهحـسـێ سهرى كر، كو مهحهببهته، پاشى مه بهحسێ چهنگێ ئێكێ ژ كر، كو هیڤییه، ما ل وێرێ ئهم بهحسێ چهنگێ دویێ ژى بكهین، كو ترسه.. ڤێجا ترس چییه؟ و چاوا ئهو دبته زادێ ڕێكا چوونا بهر ب خودێ ڤه؟ و چاوا ئهم ترسهكا وهسا ل نك خۆ پهیدا بكهین كو كارى ل ڤیانێ نهكهت؟
ئهڤه دێ بابهتێ سوحبهتا مه یا ڤێ جارێ بت..
•ترس و گرنگییا وێ:
ئێك ژ گرنگترین زادێن ڕێكێ یێن پێتڤییه مرۆڤ د گهل خۆ ببهت دهمێ بهر ب خودێ ڤه دچت ترسه، چونكى ئهو مفایهكێ مهزن دگههینته دلى، ژ بهر ڤێ چهندێ خودێ ئهو یا كرییه تشتهكێ فهرض ل سهر مه، دهمێ گۆتى: ( فَلَا تَخۡشَوُاْ ٱلنَّاسَ وَٱخۡشَوۡنِ ) (المائدة: 44) یهعنى: هوین ژ مرۆڤان نهترسن و ژ من بترسن.
و ترس د بنیات دا ئهوه دل ڤهلهرزت دهمێ بیرا تشتهكێ ب ترس بكهت، و مهخسهد ب ترسێ ل ڤێرێ ئهوه ڕێڤنگێ ڕێكا خودێ -ژ بهر تهخسیرى و گونههێن خۆ- هزرا هاتنا غهزهب و عهزابا خودێ د دنیایێ دا ب سهر وى دا بكهت، و كو ئهو ل ئاخرهتێ -ئهگهر لێ نهبۆرت- وى ببهته جههنهمێ.
و ترسا ژ خودێ تشتهكێ مهقصوود نینه ژ بهر ترسێ ب خۆ، بهلكى ئهو تشتهكێ مهقصووده ژ بهر وان مفایێن پێڤه دئێن، یهعنى: ئهو رێكه نه ئارمانجه.. لهوا ل ئاخرهتێ دهمێ بهحهشتى دچنه بهحهشتێ ئێدى وان چو ترس نامینت و ئهو ب خهم ناكهڤن، بهروڤاژى ڤیانێ ئهوا هنگى زێدهتر لێ دئێت، و ئهڤه ژ بهر هندێیه چونكى ترس ب كریاران ڤه یا كرێدایه، و ڤیان ب ذات و صیفاتان ڤه، مرۆڤى ئهو دڤێت ژ بهر وى و سالۆخهتێن وى، و ژ وى دترست ژ بهر كریارهكا وى یا بۆ مرۆڤى نهخۆش كو نه كو ژ وى بگههته مرۆڤى، لهو گاڤا وى ل ئاخرهتێ مرۆڤ بره بهحهشتێ و گۆتێ: ئێدى چو تشتێن ته پێ نهخۆش بن ژ من ناگههنه ته، ترسا وى ژ وى نامینت، و ڤیانا وى بۆ وى زێدهتر لێ دئێت.
ل سهر ڤى بناخهیى پێك و مهقامێ ڤیانێ بلندتر و بهردهوامتره ژ پێك و مهقامێ ترسێ، ڤیان دمینت و ترس ڕادبت.
و ترسا مرۆڤى یا دورست ژ خودێ ئهو ترسه یا وى ژ كرنا گونههێن ئاشكهرا و ڤهشارتى ددهته پاش، و ههر جارهكا ئهو ژ ڤێ دهرهجێ زێدهتر لێ هات ئهو دێ بته تشتهكێ خراب و نهدورست چونكى ئهو دێ خودانێ خۆ بێ هیڤى كهت.
•ترسهكا نه ل بیر:
و مهخسهدا مه ب وێ ترسێ ترسا مرۆڤییه ژ كریارێن وى یێن باش! و بهلكى ئهڤ ئاخفتنا مه ل بهر گهلهك كهسان یا غهریب بت، كو مرۆڤ بترست ژ گونههێن خۆ، ئهڤه تشتهكه بارا پتر ژ خهلكى بیرا خۆ لێ دئیننه ڤه، و دوعایێ بۆ خۆ ژ خودێ دكهن كو ئهو وان ژێ بپارێزت، بهلێ كـو مــرۆڤ كـارێــن بـاش بكهت و بهر ب قهنجییێ ڤه بچت، و بترست ئهڤه ڕهنگهكێ (مهكرێ) بت د گهل هاتییهكرن.. ئهڤه تشتهكه بارا پتر ژ خهلكى بیرا خۆ لێ نائیننه ڤه!
(شیخ الإسلام الهروى) بهحسێ ڤێ ترسێ دكهت و ناڤێ وێ دكهته (خوف المكر) و دبێژت: ئهو د گهل وان نهفهسێن مرۆڤى دئێت و دچت ئهوێن زێده ب ناڤ هشیارییێ ڤه چووین و تاما شرینییا وێ دیتى. و بۆ زهلالكرنا ڤێ گۆتنا وى دێ بێژین: دهمێ كهسهك دویر ژ غهفلهتێ ب هشیارى ل ڕێكێ دچـت، تـامـا شـرینا چوونا دورستا ل ڕێكێ، و نێزیكییا ژ حوضوورێ و گههشتنا ئارمانجێ دێ تژى دهڤێ وى بت، و دویر نینه نقۆبوونا ڤى د ڤێ خۆشى و شرینییێ دا وى بهر ب ڕهنگهكێ بێ منهتى و غوروورێ ڤه ببهت، حهتا ئێكا هند ژ وى چێ بكهت ئهو هزر بكهت كو هنده خلاص ئێدى ئهو بوو ژ مرۆڤێن (واصل)، ڤێجا ئهو هند خۆ ببینت هشیارییا دلى د گهل شرینییا وێ ژێ هاته ستاندن، و ئهو ژ بهر دهرگههێ حوضوورێ هاته دهرێخستن، و ل سهر دهڤێ كۆره ڕێكهكێ ئهو ما ب تنێ.
گهلهك كهس ههنه، وهكى مه دیتى و گوهـ لێ بووى، كهیفا وان ب وى حالێ ڕاست هاتییه یێ ئهو تێدا، و خهلكى ژى حهسویدى پێ برییه كو ئهو گههشتینه ڤێ دهرهجێ ژ هشیارییێ، پاشى د ناڤبهرا چاڤ و بروییان دا -وهكى دئێته گۆتن- حال ل وان یێ هاتییه گوهاڕتن و ل شوینا ئهو بهردهوامییێ بدهنه چوونا خۆ یا بهر ب ڕێكا خودێ ڤه، شهیطانى ئهو یێن ڤهڕهڤاندین، و ههیڤا چارده شهڤییا وان ئهوا شهڤێن وان یێن تارى روهن دكر، هاته غهییراندن، و تارییێ ژ ههمى ڕهخان ڤه دۆر لێ گرت، و ئهو هاڤێتنه د بنێ بیرا غهفلهتێ دا.. و ئهڤه كهنگى؟ ل وى دهمێ تاما شرینا هشیارییێ یا تژى دهڤێ وان!
ڤێجا پێتڤییه ل سهر ههر ئێك ژ مه ل وى دهمێ ئهو دورست ل سهر ڕێكێ دچت ژى، ئهو ژ (مهكرا) خودێ پشت ڕاست نهبت، و هندى ئهو ل سهر ڕێكێ بت و نهگههشتبته ئارمانجێ ئهو یێ ب ترس بت و ژ فتنێ ئێمن نهبت، و ههر ژ بهر ڤێ چهندێ صهحابییهكى دگۆت: ئهگهر هوین چاڤ ل ئێكى بكهن، چاڤ ل وان بكهن ئهوێن مرین، چونكى ئهوێ زێندى بت ژ فتنێ یێ ئێمن نابت.
و دهمێ مرۆڤ سهرهاتییێن خودێناس و زاهدان د گهل تـرسـێ دخـویـنـت، مــرۆڤ تـشـتـهكێ عهجێب دبینت، د گهل وێ ههمییێ یا ل نك وان ترسێ دلێن وان تژى كربوو، دا بێژى: ههما جههنهم بهس بۆ وان یا هاتییه چێكرن، و ئهم د گهل وێ ههمییێ یا ل نك مه ههى، ئهم وهسا ژ خۆ دپشتڕاستین دێ بێژى: ههما بهحهشت بهس بۆ مه یا هاتییه چێكرن.. ئێك ژ مه دبێژت: بۆچییه بترسم، ما من چ گونههـ ههنه؟!
صهحابییێ پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- یێ نێزیك، راوییێ حهدیسا د ئیسلامێ دا، ئـهبـوو هـورهیره دهمێ ب نساخییا مرنێ كهفتى، كره گرى، هندهكان گۆتێ: بۆچى تو دكهیه گرى؟ وى گۆت: ئهز نه بۆ ڤێ دنیایا ههوه ناكهمه گرى، بهلێ گرییا من بۆ دویراتییا وهغهرێ و كێمییا زادییه، و ئهزێ گههشتیمه وێ ئێڤارێ یا كو ئهز دێ سهرئهڤراز چمه بهحهشتێ یان سهرنشیڤ چمه جههنهمێ، و ئهز نزانم ئهز دێ بۆ كیژ لایى ئێمهبرن.
و خهلیفێ راشد عومهرێ كوڕێ عهبدلعهزیزى دهمێ نساخبووى دختۆرهك بۆ ئینا دا بهرێ خۆ بدهتێ كانێ ئێشا وى چییه؟ پشتى دختۆر ژ نك دهركهفتى گۆتنێ: ئێشا وى چییه؟ وى گۆت: ئێشهكا وهسایه چو دهرمان بۆ نینه، ترسێ دلێ وى یێ ڤهگرتى.
و فوضهیلێ كوڕێ عیاضى دبێژت: جارهكێ هندهك مرۆڤان گۆته سولهیمانێ تهمیمى: تو یێ هۆیى و هۆیى.. و كهسێ وهكى ته نینه. وى گۆت: وه نـهبـێـژن! ئــهز نـزانم كانێ خودایێ من دێ چ ل من كهت، من گوهـ ل وى بوویه ئهو دبێژت: ( وَبَدَا لَهُم مِّنَ ٱللَّهِ مَا لَمۡ يَكُونُواْ يَحۡتَسِبُونَ ) (الزمر: 47) یهعنى: ل ڕۆژا قیامهتێ ئهو بۆ وان ژ خودێ ئاشكهرا بوو یا وان د دنیایێ دا چو هزر بۆ نهكرى.
ئهڤه حالێ وان بوو د گهل ترسێ، و ئهو ڕۆناهییێن ڕێكێ بوون.. و هوین حالێ مه ژى دبینن و ئهم ئهوین یێن ههین!!
بۆچى ئهم ناترسین؟
ئهڤه پسیارهكه ل ڤێرێ خۆ دهاڤێته مهیدانێ، ئهرێ بۆچى د گهل ڤێ غهفلهتا مهزن یا ئهم تێدا دژین ئهم ناترسین، و ئهو خودێناسێن مه هندهك نموونهیێن كورت ژ سیرهتا وان ڤهگێڕاى د گهل هشیارییا وان یا مهزن ئهو هند ژ خودێ دترسیان؟ یان ژى بلا پسیارا خۆ ب ڕهنگهكێ دى بكهین: ئهرێ ئهو چ تشتن یێن دبنه ئهگهر كو مرۆڤ ژ خودێ نهترست؟ یان ترسا مرۆڤ ژ خودێ لاواز ببت؟
بۆ بهرسڤ دێ بێژین:
ئێك: هیڤییێن ژ درهو و درێژ و خوزییێن چو پێڤه نهئێن، و هیڤییێن ژ درهو ئهون مرۆڤ چو باشییان نهكهت و هزر بكهت دێ چته بهحهشتێ، وهكى وى یێ چو زهڤى نهههین و خوزییان ڕاهێلت كو ل دهمێ دورینێ هند دهرامهت بۆ وى بێت ئهو پێ دهولهمهند ببت.
دو: غوروور و كهیفهاتنا مرۆڤى ب كارێ وى یێ باش، كو هزر بكهت مادهم وى هندهك باشى كرینه دڤێت خودێ وى ببهته بهحهشتێ، و ژ جههنهمێ بپارێزت، و ئهوێ ل نك خۆ پشتڕاست بت كو وى هند حهقێ ل سهر خودێ ههى كو خودێ وى نهبهته جههنهمێ، ترسا خودێ ل نك وى نامینت یان دێ لاواز بت.. ته باشى یێن ههین بهلێ، بهس كى دبێژت: ته ب ئیخلاص و تهقوا ئهو باشى كرینه، و كى دبێژت: خودێ ئهو ژ ته قهبویلكرینه؟
سێ: حهژێكرنا دنیایێ ب ڕهنگهكێ وهسا كو مرۆڤ ب ههمى ڤه ببته پالێ وێ، و ههما ئارمانجا وى یا سهرهكى ئهو ئهڤرۆ ب ههر ڕێكهكا ههبت ئهو بۆ خۆ خۆش بكهت، و حهتا سوباهى خودێ كهریمه! ئهڤه ژى ترسا خودێ ل نك مرۆڤى ناهێلت، چونكى ڤیانا خودێ و ئاخرهتێ د گهل عشقا دنیایێ د دلهكى دا كۆم نابن.
چار: كرنا گونههان، ب تایبهتى گونههێن بچویك ئهوێن خهلك چو هزران بۆ نهكهن، و ب چاڤهكێ كێم بهرێ خۆ ددهنێ، ئهڤه دهمێ دكهڤنه سهرێك ستویر دبن، و دلێ خودانى ڕهق دكهن، و ئهو دلێ ڕهق بت ترسا خودێ كارى لێ ناكهت.
پێنج: ههڤالینییا مرۆڤێن غافل و گونههكار، ئهوێن ههمى دهمێ خۆ ب سوحبهت و تڕانه و موژویلاهییان ڤه دبۆرینن، ئهڤه ژى دبته ئهگهرا پهیدابوونا دلڕهقییێ ل نك خودانى.
چاوا دێ ترسێ ب دهست خۆ ئێخین؟
بهروڤاژى ئهڤا بۆرى، هندهك تشتێن دى ههنه بۆ مرۆڤ دبنه هاریكار كو ئهو ترسا ژ خودێ د دلێ خۆ دا پهیدا بكهت، ژ وان تشتان:
ئێك: نیاسینا خـودێ ب ڕهنـگـهكێ دورست، و نیاسینا سالۆخهتێن وى، ب ڕهنگهكێ وهسا كو هیڤییا وى ب سالۆخهتهكى ژ سالۆخهتێن خودێ ئێكا هند ژ وى چێ نهكهت ئهو سالۆخهتێن وى یێن دى ژ بیرا خۆ ببهت، وهكى وان ئهوێن هیڤییا وان ب رهحما خودێ عهزابا خودێ ل بیرا وان نههێلت.
دو: دڤێت مرۆڤ تهخسیرییا خۆ یا بۆرى د دهر حهقا خودێ دا ل بیرا خۆ بینته ڤه، و هزرا خۆ د وان ههمى گونههان ژى دا بكهت یێن وى كرین، و وان ههڤبهرى قهنجى و نعمهتێن خودێ بكهت، دا بزانت كو هندى ئهو باشییان بكهت ئهو نهشێت حهقێ قهنجییێن خودێ ژ سهر خۆ ڕاكهت، ڤێجا چاوا ئهو دێ گههته وێ دهرجێ كو وى حهق ل سهر خودێ ههبت؟!
سێ: هزركرنا ته د مهزنییا خودێ دا، و شیانا وى یا بێ توخویب، پاشى كو تو ل بیرا خۆ بینییه ڤه كو ڕۆژێ چهند جاران تو بێ ئهمرییا وى دكهى، ئهڤه ترسا ژ وى دێ ل نك ته پهیداكهت، چونكى دهمێ مرۆڤ بێ ئهمرییا ئێكێ وهسا دكهت یێ كو د ههر گاڤهكێ دا دشێت مرۆڤى تێ ببهت، ئهو ترسهكا زێدهتر بۆ وى چێ دكهت.
چار: هزركرنا د مرنێ دا، و ئهو پاشهڕۆژا د دویڤ دا دئێت، ئهگهر هات و ئهو یا وهسا نهبوو وهكى مرۆڤى دڤێت، ئهڤه ژى ترسێ ل نك مرۆڤى پهیدا دكهت، و ئێكا هند ژێ چێ دكهت ئهو ههردهم خۆ ههوجهیى وى خودایى بكهت یێ پاشهڕۆژ د دهستان دا؛ دا ئهو وێ پاشهڕۆژێ بدهته مرۆڤى یا ئهو پێ سهرفهرا دبت.
