خۆپاراستن بەری چارەسەریێ
دختۆران قاعیدەیەكێ هەی دبێژت: " خۆپاراستن ژ چارەسەریێ باشـترە " بۆ نموونە: ئەگەر ئێشەكا ڤەگر ل جهەكی یا بەلاڤــ بت، وئەڤێ ئێشێ گەلەك خەلك ڤەگرت بت، ودختۆر ئاگەهداریێ بدەن كو كەس نەچتە ڤی جهی، چونكی ئحتمالا مەزن ئەوە ئەو ئێش وی ژی ڤەگرت.. وكەسەكی ل بەر بت بچتە وی جهی، پشتی وی گوهــ ل ڤێ هشیركرنێ دبت دێ چ كەت؟
دێ چت قەستا وی جهی كەت ودلێ خۆ ب هندێ خۆش كەی كو بەلكی ئەو ئێش نەئێتە وی، یان ئەگەر خۆ هاتێ ژی قەیدی ناكەت ئەو دێ چارەسەریا خۆ كەت ژ وێ ئێشێ.. یان ژی ئەو دێ ل چوونێ لێڤە بت، ئەگەر خۆ ئەو لێڤەبوون هندەك خوسارەیێ ژی بگەهینتێ؟
عەقلێ ساخلەم دبێژت: خۆپاراستنا وی ب نەچوونا وی جهی باشترە ژ چارەسەریا وی ژ وێ ئێشێ پشتی چوونێ، چونكی ئحتمالا سلامەتیێ د خۆپاراستنێ دا پترە، پشتی هنگی چارەسەری نە هەر جار یا ب مفا وبەرهەمدار.
پشتی ڤێ چەندێ ئەڤــ قاعیدە نە ب تنێ د مەسەلێن ساخلەمیێ دا ڕاست دەردكەڤت، بەلكی ئەو د مەسەلێن جڤاكی ژی دا دەورێ خۆ دبینت، وئێك ژ وان مەسەلان مەسەلا پاراستنا مالێ یە ژ گرفتاریان، یەعنی: ئەگەر مرۆڤەكی بڤێت مالا وی مالەكا بێ ئاریشە وگرفتاری بت دڤێت ئەو ڤی قاعیدەیی ب كا بینت، قاعیدەیێ: " خۆپاراسـتـن باشـتـرە ژ چارەسەیێ " چونكی خۆپاراستن بەراهیێ دئێت.
مەعنا: ئەو زەلام وئەو ژنا بڤێت مالا وان یا بێ گرفتای بت، دڤێت هەر زوی وهێشتا بەری مالا ئێك ژ وان بێتە دانان ئەو هزرا خۆ د دانا مالەكا بێ گرفتاری دا بكەت، وخۆ ب هیڤا هندێ ڤە نەهێلت كو مالەكا تێر گرفتاری بدانت، پاشی ل ڕێكێن چارەسەریا وان گفتاریان بگەڕیێن، چونكی كی دبێژت چارەسەری هنگی دێ فایدە كەت؟
وئەگەر ئەم شەریعەتێ ئیسلامێ بخوینین، وبەرێ خۆ بدەینە وان ئەحكامان یێن بۆ دورستكرنا مالێ هاتینە دانان، دێ بینین پویتەیەكێ باش ب ڤێ مەسەلێ یێ هاتیە دان، و ل ڤێرێ سێ خالێن گرنگ هەنە دڤێت بەحس ژێ بكەین:
یا ئێكێ: هلبژارتنا باش:
ومەخسەدا مە ب هلبژارتنێ ل ڤێرێ ئەوە زەلام ــ هەر وەسا ژن ژی ــ بەری هزرێ د چێكرنا مالا خۆ یا پاشەڕۆژێ دا بكەت دڤێت هلبژارتنا هەر ئێك ژ وان بۆ شریكێ وی یێ دی هلبژارتنەكا ڕاست ودورست بت، یەعنی: هەر ئێك ژ وان دڤێت باش ل بیرا خۆ بینتەڤە كو ئەو كەسێ ئەو ئەڤرۆ بۆ خۆ هل دبژێرت سوباهی مالەك دێ وان هەردووان كۆم كەت، وژیانەكا هەڤپشك دێ وان گەهینتە ئێك، وئەو هەردو پێكڤە دێ بنە ستوینێن دورستكرنا مالەك وخێزانەكێ.
وزەلام دەمێ ژنكەكێ بۆ خۆ هل دبژێرت دڤێت ژبیر نەكەت كو ئەڤــ ژنەیە یا كو ژ ئەڤرۆ وێڤە دێ پشكدریا وی د ژیانا وی دا كەت، وئەوە ا دێ بتە دەیكا زارۆكێن وی، وجهێ باوەری وسڕ ونهێنیێن مالا وی، ڤێجا خۆشیەكا بەروەخت یان مەصلحەتەكا ئەرزان بلا ئێكا هند ژ وی چێ نەكەت ئەو ڤێ ڕاستیێ ژ بیرا خۆ ببەت.. نە بەس هندە، بەلكی دڤێت ئەو ل بیرا خۆ بینتەڤە كو ئەو ئەو مالا وی ئەو ژن ژێ هلبژارتی ئەوێ ژی كارتێكرنەكا مەزن ل پاشەڕۆژێ دێ ل سەر مال وعەیالێ وی هەبت، چونكی خوارزا ددەنە ب خالا ڤە ــ وەكی ئەم ب كوردی دبێژین ــ ڤێجا دەمێ ئەو ژنەكێ بۆ خۆ هل دبژێرت دڤێت ئەو ڤێ ژی ژ بیر نەكەت.
گەلەك كەسان ــ ژ كچ وكوڕان ــ دەمێ ژێ دئێتە خواستن بڕیارا ژن ئینانێ یان شویكرنێ بدەت، وگاڤا مەسەلە دبتە هلبژارتنا لایێ دی ئێك ژ وان هزرا خۆ گەلەك د ڤێ چەندێ دا ناكەت، ودبت هــەر ئــعــتــبــارێ نەدەتە ڤێ خالا گرنگ، بەرێ وی ب تنێ دمینتە ل هندێ كانێ جوانی ومال مەزنی ومەنصب ودەولەمەندیا لایێ دی هند تێ هەیە وی هێژای هندێ بــكــەت ئـــەو وی هــلــبــژێــرت یان نـە، دێ بێژت: ئەڤە مرۆڤێ منە چێترە ژ ئێكێ بیانی، ئەڤە یێ زەنگینە دێ ژیانەكا خۆش بۆ من پەیدا كەت، ئەڤی جوانی یان مەنصبەكێ مەزنێ هەی دێ پێ سەربلند بم.. وهتد، وهزرا هندێ ناكەت كانێ ئەڤی ئەو پێتڤی و ( موئەهلات ) هەنە یێن وی دكەنە زەلامەكێ باش وبابەكێ ب كێرهاتی بۆ عەیالی.. ڤێجا پشتی چار دیوار وان دگەهیننە ئێك وئەو ژ نێزیك ب سەر ئێك ودو هل دبن، ژ نوی دێ زانن كو بەرێ وان نەمابوو ل تشتێ ژ هەمیان گرنگتر، ئەو ئەخلاقێ باش یێ بەردەوامیێ ددەتە ژینا وان یا هەڤپشك، ڤێجا هەر ژ هەیڤا ئێكێ گرفتاری وئاستەنگ دێ كەڤنە د ڕێكا سەعادەتا وان دا، ڤێجا هنگی لۆمە ل كێ بێتەكرن؟
پێغەمبەرێ خــودێ ــ ســـلاڤــ لێ بن ــ د گۆتنەكا خۆ دا دبێژت: [ تُنْكَحُ الْمَرْأَة لأرْبَعٍ: لِمَالِهَا، ولِحَسَبِهَا، ولِجَمَالِهَا، ولِدِینِهَا، فَاظفَرْ بِذاتِ الدِّینِ تَربَتْ یدَاكَ ] (موسلم ڤەدگوهێزت ) یەعنی: عەدەتێ مرۆڤانە ئەو ژنكێ ژ بەر چار تشتان مارە دكەن: ژ بەر مالێ وێ، و ژ بەر حەسەب ومال مەزنیا وێ، و ژ بەر جوانیا وێ، و ژ بەر دینێ وێ، وتە ئەگەر باشیا دین ودنیایێ دڤێت تو ژنكا خودان دین هلبژێرە..
ــ بۆچی یا خودان دین؟
ــ چونكی ئەو دێ شریكەكا قەنج بت بۆ ژینا تە، ودێ دەیكەكا باش بت بۆ عەیالێ تە، ودێ هاریكارا تە بت ل سەر دورستكرنا مالەكا بێ گرفتاری.
ئــەڤـــە ب نــســبـــەت ژنكێ، و ب نسبەت زەلامی هەر پێغەمبەر ــ سلاڤــ لێ بن ــ دبێژت: [ إذا أتاكم من ترضون خلقه ودینه فزوجوه، إلا تفعلوا تكن فـتـنـة فـي الأرض وفــســاد عریض ](ئبن ماجە ڤەدگوهێزت ) یەعنی: ئەگەر ئەو كەسێ هوین ژ ئەخلاقێ وی ودینداریا وی درازی ژنكەكا هەوە خواست هوین وێ بدەنێ، چونكی ئەگەر هوین وە نەكەن فتنە وفەسادەكا بەرفرەه د عەردی دا دێ بەلاڤــ بت، ووە نەبت بێتە هزركرن كو گرنگیدانا ب ئەخلاقی ودینداریێ ب تنێ تێرا هندێ هەیە كو ژینەكا بێ گرفتاری بۆ هەردو لایان پەیدا بكەت، فاگما كچا قەیسی د گۆتنەكا خۆ دا ئاشكەرا دكەت كو دو زەلامان ئەو دخواست، ئەو چوو پسیارا خۆ ب پێغەمبەری ــ سلاڤــ لێ بن ــ كر، ئینا پێغەمبەری ــ سلاڤــ لێ بن ــ گۆتێ: هندی فلان كەسە مرۆڤەكێ صعلووكە یێ ڕویتە چو مال نینە، وهندی یێ دییە كەسەكێ بێ تبعەتە ژنكان دقوتت! ( وەکی موسلم ژێ ڤەدگوهێزت).
مەعنا: ژ ڤێ چەندێ ئاشكەرا دبت كو ڤان مەسەلێن دی یێن جڤاكی ژی دەورێ خۆ د بەردەوامیا ژینەكا تەنا ورحەت دا هەیە، بەلێ دین وئەخلاقێ باش ل مەرتەبا ئێكێ دئێت.
یا دووێ: دیتن وئێكدو ناسین:
ئـەڤــە ژی ئێك ژ وان ئەگەرانە یێن ل پاشەڕۆژێ گفتاری وئاریشەیان ژ مالێ ددەنە پاش، موغیرەیێ كوڕێ شوعبەی بەحسێ خۆ دكەت كو جارەكێ وی ژنكەك بۆ خۆ خواست، دبێژت: من سوحبەتا خۆ بۆ پێغەمبەری ــ سلاڤــ لێ بن ــ كر، ئینا وی گۆتە من: تە بەرێ خۆ دایێ؟ من گۆتێ: نەخێر، گۆت: وی گۆتە من: هەڕە بەرێ خۆ بدێ ئەو چەندەیە دێ بەردەوامیێ دەتە ڤیانێ د ناڤبەرا هەوە دا (ترمذی و ئبن ماجە ڤێ حەدیسێ ریوایەت دکەن ).
مەعنا: دیتن وئێكدو ناسین بەری بڕیاردانا رازیبوونێ تشتەكێ فەرە كو ( زەواجا وان ) مەشرووعەكێ سەركـەفـتـی بت، ونابت زەلام یان ژنك ب هەمی ڤە پال بدەتە سەر رەئی وبۆچوونا هەڤال وكەس وكاران بێی ئەو ب خۆ شریكێ ژینا خۆ ببینت وبنیاست، وگەلەك مال یێن تووشی گرفتاری وخراببوونێ بووین ژ بەر هندێ چونكی ژن ومێران ل سەری ئێك ودو نەدیتبوو، یان نەنیاسی بوو، و ب تنێ وان ئعتمادا خۆ دابوو سەر گۆتن ورەئی وبۆچوونێن هەڤال ونیاسان، وپشتی ئەو بەرانبەر واقعی ڕاوەستاین پەشێمان بووینە.
یا سیێ: هشیاری شەرتێن ب زەحمەت بە:
گەلەك جاران وەسا چێ دبت ل دەمێ خواستنێ زەلام یان ژن هندەك شەرت وداخوازیان ژ لایێ دی دكەت، وئەڤــ لایە رازیبوونا خۆ ل سەر وان شەرتان ئاشكەرا دكەت، ودبت دەمێ ئەو رازیبونا خۆ ڕادگەهینت ئەو دزانت كو ئەڤــ شەرتە بۆ وی یێ ب زەحمەتە ودبت هەر ئەو نەشێت ب جـه بینت، بەلێ د گەل هندێ ژی ئەو دێ موافەقێ كەت، وپشتی حەماسا وان یا عاطفی سار دبت، وئەو ڕوی ب ڕوی خۆ بەرانبەر واقعی دبینن، ژ نوی ئەو ب گرانیا وان شەرتان دحەسیێت یێن وی خۆ پێ مولزەم كری، وگاڤا لایێ بەرانبەر نە یێ مجدە د ب جهئینانا وان شەرتان دا گرفتاری وئاریشە دەست ب پەیدا بونێ دكەت، وخۆشیا ژینێ ل بەر هەردو لایان دبتە نەخۆشی!
ونێزیك ژ ڤێ مەسەلێ گرانكرنا ژنكێ یە بۆ بارێ زەلامی، دێ بینی ژنەك بەس ژ بەر هندێ دا خەلك نەه دەه ڕۆژان مەدحێن وێ بكەت، دێ ڕابت بارێ زەلامی هند گران كەت كو ئەو بكەفتە بن دەینان، و ژ بەر هەر ئەگەرەكا هەبت زەلام دێ خۆ مەجبوور بینت كو لێڤە نەبت وبەردەوامیێ بدەتە مەشرووعێ خۆ، لەو دێ دەست ب دەینان كەت دا مەسەلێ ببەتە سەری، وپشتی خەلك وگۆتنێن وان دچن، وژن خۆ د مالەكا وەسا دا دبینت یا ل بن دەینا، ڕۆژ بۆ ڕۆژێ تبعەت دێ ئێنە گوهاڕتن وموشكیلە دێ ســەری هـــلـدەن، ودویر نەبینە مــەســەلــە ب زیزبوونێ یان بەردانێ ب دویماهی بێت.
ڤێجا ئەگەر تە مالەكا بێ گرفتاری بڤێت هەر ژ دەسپێكێ خۆ ب وان شەرتان گرێ نەدە یێن كو تو دزانی ب جهئینانا وان ب تەڤە نائێت.
