ل بهر سیبهرا سێ حهدیسێن پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن-
تشتێ بهرچاڤ یێ گۆتنێن پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ژ گۆتنێن مرۆڤێن دی جودا دكهت ئهوه پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- د هلبژارتنا پهیڤێن خۆ دا، وچونكی ئهو ژ نك خۆ نائاخڤت، گهلهك یێ (هویره) ودشێت ب هژمارهكا كێم یا پهیڤان هژمارهكا مهزن یا ڕامانان كۆم بكهت، وئهڤهیه مهعنا وێ حهدیسێ ئهوا پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- تێدا دبێژت: ( بعثت بـجـوامـع الـكـلـم ) وهكی (موسلم) ژ (ئهبوو هورهیرهی) ڤهدگوهـێزت.
و ل ڤێرێ مه دڤێت ب كورتی ل سهر سێ حهدیسان باخڤین، دا كورت پهیڤی وگهلهك مهعنایییا وان بۆ مه بهرچاڤ ببت.
حهدیسا ئێكێ
(مــوســلــم) ژ (ئــهبوو هورهیرهی) ڤهدگوهـێزت، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت:
(والذی نفسی بیده لو لم تذنبوا لذهب الله بكم ولجاء بقوم یذنبون فیستغفرون الله فیغفر لهم)
ئهز ب وی كهمه یێ نهفسا من د دهستی دا ئهگهر هوین گونههـان نهكهن خودێ دێ ههوه بهت، وهندهكێن دی دێ ئینت دا گونههـێ بكهن وداخوازا ژێبرنا گونههان ژ وی بكهن، ڤێجا دا ئهو وان گونههـان بۆ وان ژێ ببهت.
دهمێ مرۆڤی گوهـ ل ڤێ حهدیسێ دبت بێی وی پسیارهك دئێته سهر دلی: ئهرێ تو بێژی خودێ كرنا گونههـێ بۆ مرۆڤی دڤێت؟ ئهگهر نه پا ئهڤه چییه؟
ودا بهرسڤا ڤێ پسیارا ههر ئێك ژ مه ب دزی ڤه د گهل خۆ دكهت ئاشكهرا ببت گوهـدارییا ڤێ روهنكرنێ بكهن:
ژینا مه دڤێ دنیایێ دا حهتا دورست ب ڕێڤه بچت گهلهك موژیلاهییێ ژ مه دخوازت، خودێ لهشهكێ ماددی یێ وهسا یێ دایه مه حهتا بشێت خۆ بگرت هندهك تشتێن ماددی دستینت وهندهكان ددهت، وحهتا خودان بشێت ڤان تشتان بۆ لهشی دابین بكهت تویشی گهلهك وهستیانێ دبت، وگهلهك جاران ئهڤ وهستیانه وی هند موژیل دكهت حهتا دهرهجهكێ ئهو دبته پالـێ دنیایێ وهشیارییا خۆ یا دلـی بۆ دهمهكی ژ دهست ددهت ودویر نینه بكهفته هندهك خهلهتییان، وهندهك گونههـان ژی بكهت، وته هند دیت دهمهكی ب هشیارییا دلێ خۆ حهسیا، ژ بهر گوهـدانا وهعزهكی یان كرنا عیبادهتهكی، یان ههر ئهگهرهكا دی یا ههبت، ڤێجا ئهو هنگی لۆمهیهكێ دێ ل خۆ كهت وبێژت: ئهرێ بۆچی ههمی گاڤان ئـهز د ڤـێ هشیارییێ دا نابم، هنگی پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- دبێژتێ: نه، ئهگهر تو ئهو نهبی یێ هندهك جاران ب خۆ ڤه موژیل ببی، تو دێ ژ تبیعهتێ خۆ یێ مرۆڤینییێ دهركهڤی، وهنگی تو یێ ژ ههژی نابی بژی مرۆڤ!
د گهل من هزر بكهن مرۆڤهكێ ههی قهت ب دنیایێ وپێتڤییێن لهشی ڤه موژیل نهبوویه، وههمی گاڤا ب هشیاری ژیایه وقهت نهكهفتییه گــونــههــــێ.. ئهرێ ئهڤه چێتره یان ئهو مرۆڤێ خودایێ خــــۆ ب دورستی نیاسی، وهندهك جاران تهحسی وههر زوی ل خودایێ خۆ زڤڕی وداخوازا ژێبرنا گونههـێ ژێ كری، كی ژ ههر دووان چێتـره؟
ههر ئێك ژ مه ئهگهر ئهڤ پسیاره ژێ بێته كرن، ههر زوی دێ بێژت: مرۆڤێ ئێكێ چێتـره، بهلـێ پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- دبێژت: نه، یێ دووێ چێتـره!
بۆچی؟
چونكی ههبوونا مرۆڤهكێ ژ ڕهنگێ ئێكێ -یێ چو جاران گونههـان نهكهت وموحتاجی داخوازا ژێبرنا گونههـێ نهبت- دبته ئهگهرا پهیدابوونا هندهك خرابییێن مهزنتر ژ هندێ كو ئهگهر مرۆڤهك گونههـهكێ بكهت پاشی پهشێمان ببت وژێ تۆبه بكهت..
ومسۆگهر نوكه گهلهك دبێژن: چاوا؟
د بهرسڤێ دا دێ بێژین: بێ گومان مرۆڤهكێ ب ڤی ڕهنگی -ئهگهر ههبت- دێ یێ ب حالـێ خۆ (موعجب) بت، و ب كارێ خۆ (مهغروور) بت، وخهطهرا ڤـان ههردو دهردان ل سهر نهفسا مرۆڤی ژ خهطهرا كرنا گونههـا تۆبه د دویڤ دا دئێت گهلهك پتره، ویا ژ ڤێ ژی خرابتر ئهوه ئهڤ مرۆڤێ ب ڤی ڕهنـگـی بـت خـهلكی ههمییێ ب چو حسێب ناكهت، وهزر دكهت حهقێ وی ل سهر خودێ ههیه ئهو وی ببهته بهحهشتێ، وئهڤهیه دهمێ زانایهكێ مه دبێژت: دبت گونههـهك ههبت خودانێ خۆ ببهته بهحهشتێ وباشییهك ههبت خودانێ خۆ ببهته ئاگری، ئهڤه گونههـ كری ل گونههـا خۆ پهشێمان ببت وهاوار بكهته خودێ ڤـێـجـا خـودێ ل وی بـبـۆرت، وئێكێ دی باشییهكێ بكهت وغوروور بۆ وی ب باشییا وی چێ ببت ڤێجا خودێ لـێ ب غهزهب بێت.
حهدیسا دووێ
(بوخاری) ژ خزمهتكارێ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ڤهدگوهـێزت، دبێژت: من خزمهتا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- دكر ومن گهلهك جاران گوهـ ل وی دبوو وی ئهڤ دوعایه دكر:
اللهم إني أعوذ بك من الهم والحزن والعجز والكسل والبخل والجبن وضلع الدین وغلبة الرجال
یا رهببی ئهز خۆ ب ته دپارێـزم ژ خــهم وكـۆڤـانـان، و ژ بێزاری وكسلانییێ، و ژ بهخیلی وترسنۆكییێ، و ژ غهلهبهتا دهینی وڕهزیلییا زهلامان ).
ومرۆڤ ئهگهر هزرا خۆ د ڤێ دوعایێ دا بكهت یا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گهلهك جاران بۆ خۆ دكر، دێ بینت دوعایهكا كۆمكره، ونهخۆشییێن ژینێ ههمییێ ڤهدگرت، چاوا؟
پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- د ڤـێ دوعایێ دا خۆ ب خودێ ژ ههشت تشتان دپارێزت، ههر دو پێكڤهنه:
(الهم والحزن) هــهچــی نهخۆشییا د دنیایێ دا بێته سهرێ ته ئێك ژ دووانه، ئهگهر سهرا تشتهكێ بـۆری بـت ب عـهرهبی دبێژنێ: (هم) وئهگهر سهرا تشتهكێ نههاتی بت دبێژنێ: (حزن).
وئهگهر تو نهشیای بگههییه تشتێ ته بڤێت دێ ژ بهر ئێك ژ دووان بت: یان ته شیان نینه وئهڤه (عجز) ه، یان ته شیانا ههی بهلێ تو خیـرهت ناكهی ڤێ شیانا خۆ بدهیه كاری وئهڤه (كسل)ه.
وئهو باشییا دڤێت ژ مرۆڤی پهیدا ببت، ژ ئێك ژ دووانه، یان ژ وی ب خۆ وییه، ژ لهشێ وی، وئهگهر وی ئهڤه نهكر دێ بێژنێ: (جبان)، یان ژ مالـێ وییه وئهگهر وی ئهڤه نهكر دێ بێژنێ: (بخیل).
وڕهزیلبوونا مرۆڤان ژی دو ڕهنگن، یان ڕهزیلییا ژ تشتهكێ دورست چێ دبـت، وئهڤه ئهو ڕهزیلییه یا دهینداری دئینه ڕێكا مرۆڤی، یان ئهو ڕهزیلییه یا ژ تـشـتـهكێ نهحهق دگههتێ وئهڤه (غلبة الرجال) ه یان بلا بێژین: شكهستنا زهلامانه.
مـهعنا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ههمی نهخۆشی د ڤێ دوعایا كورت دا كۆم كرن، ڤێجا بلا ئهم ژی ههردهم ڤێ دوعایێ بۆ خۆ بكهین.
حهدیسا سییێ
ب هلكهفتنا بـهحــســـێ دوعاكــرنێ، پــێــغــهمــبــهر -سلاڤ لێ بن- د حهدیسهكا خۆ دا یا (ئهحمهد) ژ (ئهنهسی) ڤهدگوهێزت دبێژت:
( لا یزال العبد بخیر ما لم یستعجل، قالوا: یا رسول الله كیف یستعجل؟ قال: یقول: دعوت ربي فلم یستجب لـي )
عهبد هـنـد دێ یێ ب خێر بت هندی لهزێ نهكهت، گۆتن: ئهی پێغهمبهرێ خودێ چاوا ئهو لهزێ دكهت؟ گۆت: دێ بێژت: من دوعا كر وبهرسڤا من نههاته دان .
یهعنی: دهمێ تو دوعایهكێ ژ خودێ دكهی، وخودێ بهرسڤا دوعایا تــه نـــهدهت ووی تــشــتـــی بــۆ ته ب جه نهئینت یێ تو دخوازی، تو دێ د خێرێ دا بی، ودێ یێ ب خێر بی، هندی تو خۆ بێن تهنگ نهكهی ونهبێژی: هــنــدی ئـــهزێ فــلان دوعایێ دكهم، خودێ دوعایا من بۆ من ب جهـ نائینت!
وپسیار ل ڤێرێ ئهڤهیه: ئهرێ ئو چ خێره یا ب نه قهبویلكرنا دوعایا مرۆڤی دئێته ڕێكا مرۆڤی؟ یا ئهم دزانین ئهوه ئــهگـهر مرۆڤی دوعایهك ژ خودێ كر ودوعایا مـرۆڤـی ب جـه نههات ئهو خرابییهكه دگههته مرۆڤی، بهلـێ پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- یێ دبێژته مه: نه! ئهو باشییهكه دگههته ته، وتو یێ خودان خێری هندی تو نهبێژی: هندی ئهزێ دوعایان دكهم دوعایێن من قهبویل نابن.
ڤێجا ئهڤه چ خێره یا پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- د ڤـێ گـۆتنا خۆ دا ئیشارهتێ ددهتێ، وئهم ژ بـیـرا خۆ دبهین؟
بـۆ بـهرسـڤ دێ بـێـژیـن: دوعـاكـرن ڕهنـگـهكێ عیبادهتـییــه، ومــرۆڤ یێ (موكهللهفه) عیبادهتێ خودێ بكهت بێی لهزێ د قهبویلكرنێ دا بكهت، وكا چاوا چێ نابت تو بێژی: من نڤێژكر وقهبویل نهبوو، یان من ڕۆژی گرت وقهبویل نهبوو، وهسا چێ نابت تو بێژی: من دوعاكر وقهبویل نهبوو. ودڤێت ژبـیـر نهكهین كو خودێ خودانه، وخودانی حهق ههیه تشتێ وی بــڤــێــت ووهكـی وی بڤێت بكهت بێی كهسهكێ مافێ خۆنهڕازیكرنێ ل سهر كارێ وی ههبت، ئهڤه ئێك.
یا دووێ: ل بهرچاڤ مه دیتییه كو گهلهك جاران تشتهك ههبوویه مرۆڤی هزركرییه بۆ مرۆڤی یێ باشه لهو بهرگهڕیان كرییه كو وی تشتی ب دهست خۆ ڤه بینت، پاشی پشتی هنگی ب دهمهكی بۆ مرۆڤی ئاشكهرابوویه كو ئهو تشت بۆ مرۆڤی یێ خراب بوو لهو دێ بێژت: باش بوو ئهو چێ نهبووی یا من دڤیا! ئهڤه گهلهك جاران ب سهربۆڕ مه دیتییه، ڤێجا دهمێ تو دوعایهكێ دكهی وئهو دوعا بۆ ته ب جه نههات، تو دویر نهبینه ب جه نههاتنا وێ دوعایێ پـتـر خێرا ته تێدا بت، وچونكی خودێ حهز ژ ته دكهت لهو وی ئهو دوعا بۆ ته ب جهـ نهئینابت.
یا سییێ: دویـر نـیـنـه ئـهو خـهما دگههته ته ژ بهر ب جهـ نههاتنا دوعایا ته ل ئاخرهتێ بۆ ته ژ وێ كهیفێ چێتـر بت یا د دنیایێ دا ژ بهر ب جه هاتنا دوعایا ته دگههته ته، چونكی ل ئاخرهتێ سهرا وان خهمێن گههشتینه مرۆڤی ژی گونههـێن وی بۆ دئێنه ژێبرن.
یا چارێ: دیسا ب سهربۆڕ مه زانییه كو ل دهمێ مرۆڤ یێ ههوجه مرۆڤ پـتـر ههوارێن خۆ دگههینته خودێ، وپـتـر وی دنیاست، وپـتـر خۆ نێزیكی وی دكهت، وگاڤا ئهو ههوجهیییا مرۆڤی قهتیا ئهو وهكی بهری هنگی خۆ موحتاج نابینت، لهو خۆشكاندنا وی بۆ خودێ كێمتـر لـێ دئێت، ڤێجا هزر بكه دهمێ هێشتا دوعایا ته قهبویل نهبووی چهند تو یێ نێزیكی خودێیی؟ ئهها ئهو خێر ئهوه یا پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- بهحس ژێ دكهت.
یا پێنجێ: گاڤا دوعایا ته ب جه نههات، بهری تو خودایێ خۆ بهرسویچ بكهی وبێژی: بۆچی دوعایا من قهبویل نهكر؟ بهرێ خۆ بده خۆ بهلكی هندهك كێماسی ل نك ته ههبن ببنه ئهگهرا نهقهبویلكرنا دوعایا ته، بهرێ خۆ بدێ كانێ خوارنا ته یا حهلاله یان نه؟ ودهمێ ته دوعا كری ئهو دوعا ژ دلهكێ صافی وهشیار دهركهفتبوو یان ژ دلهكێ غافل وشێلی؟
یان بهلكی گونههـهكا وهسا ته كـربت ببته ئهگهرا نهقهبویلكرنا دوعایا ته؟ گاڤا دوعایا قهبویل نهبوو ڤێ حسێبێ د گهل خۆ بكه، وگاڤا تو ب عهیبا خۆ كهفتی خۆ دورست بكه، وجارهكا دی ب دلهكێ پاقژ وبژوین ههوارێن خۆ بگههینه خـودێ.. مـهعنا: ئهڤ نهقهبویلكرنا دوعایا ته دێ بته ئهگهرا هشیاری و ل خۆزڤڕینا ته، وئهڤه خێرهكا مهزنه دگههته ته.
ئهگهر ته ئهڤه زانی دێ زانی ئهو چ خێره یا پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- د ڤێ حهدیسا خۆ دا بهحس ژێ دكهت.
