فوضەیلێ كوڕێ عیاضى
فوضەیلێ كوڕێ عیاضى ناڤهكێ دى یێ گهشه د دیرۆكا تۆبهكهرێن ڤێ ئوممهتێ دا، ناڤهكه ل پێشییێ دئێت..(ئەڤ بابەتە د ئەصل دا مە د کتێبا خو (دگەل مروڤێن خودێ) دا ئینایە بەلێ ژبەر پەیوەندییا وی یا مەزن دڤی بابەتی دا مە ل ڤێرێ دووبارە کریە )
فوضەیل ل دهمهكى ژ ژییێ خۆ چهلهنگتـرین خلمهتكارێن ڕێكا شهیتانى بوو، پاشى خودێ وهسا بۆ وى حهزكر كو سهروبهرێ ژینا وى بهروڤاژى ببت، ئهو ژ مهزنتـرین دز وجـهردێـن وهلاتـێ خوراسانێ ببته سهیدایێ دهستهكا ئێكێ ژ ئیمام وزاهدێن ڤێ ئوممهتێ (سوفیانێ كوڕێ عویهینهى، عهبدللاهێ كوڕێ موبارهكى، بشر ئهلـحـافى، ئیمامێ شافعى..) ئهڤه د دیرۆكا ئیسلامێ دا گهلهك ژ وێ ڕۆژێ ئهوا هوین ل عهسمانى دبینن دگـهشــتـرن، وبـهسـى فوچهیلییه بێژین: ئهڤه ههمى ئهو بوون یێن هندهك ژ گهشاتییا فوضەیلى بۆ خۆ وهرگرتى!
ڤێجا سهرهاتییا فوضەیلى د گهل تۆبێ وزڤڕینا ل خودێ چ بوو؟
ئهڤه جهێ ئاخفتنا مه یا ڤێ جارێ یه، ئهگهر خودێ حهز بكهت.
فـوضەیـل ل ســالا (105) مشهختى ل باژێـركـێ (دهرهێ گهزۆیێ) ل دهڤهرا (سهمهرقهندێ) ل نێزیكى ئازهربیجانا نوكه هاتبوو سهر دنیایێ، وههر ل وێرێ پشكا ئێكێ ژ ژییێ خۆ بۆراند بوو..
ل دهسپێكێ فوضەیل مرۆڤهكێ دویر دین بوو، كار وكهسبێ وى ئهو بوو وى ڕێك ل كاروانى وڕێڤنگان دگرت وئهو دشهلاندن، د ناڤبهرا باژێرێ ئهبیووردێ ومهرۆیێ دا جههك ههبوو دگۆتنێ: (جهێ فوضەیلى)، چونكى ئهو ئهو جـه ئهو بوو یێ فوضەیلى كاروانى لـێ دشهلاندن. لهو ژ ترسا ڤى جهى دا گهلهك جاران وه ل خهلكى دكر ئهو بهرێ خۆ ژ ڤێ ڕێكێ وهردگێڕن وقهستا ڕێكهكا دى بكهن بلا چهند یا دویر ژى با!
و د ناڤ گێلهشۆك وپێلێن ڕێگرى ودز وجهردهییێ دا، یێن كو ژینا فوضەیلى ههمى ڤهگرتى مێرگهكا تهنا وڕحهت بۆ بێنڤهدانێ سهرێ خۆ هلدا، ڕۆژهكێ بێ ژڤان و ب خافلهتى ڤه چاڤێن فوضەیلى ب كچهكێ كهفتن، ههر زوى دلێن وان ب سهرێك هلبوون، وئهو كچ شیا گـوهـۆڕیـنـهكێ بێخته د ژینا فوضەیلى دا، ئهو فوضەیلێ شهڤ ونیڤ شهڤان ل سهرێن ڕێكا ڕادوهستا وبهرێ وى دما ل (فهریسهیهكێ) دا بشهلینت، ئێدى خهما وى ههمى بوو ئهو دلبهرا خۆ ـ ئهگهر خۆ ژ دویر ڤه ژى بت ـ ببینت، لهو ل شوینا ئهو بچت كاروانییان بێخته داڤێن خۆ ودهستێ خۆ بدانته سهر مالـێ وان، بهرێ وى ما ل هندێ ئهو دلبهرێ بێخته داڤێن خۆ وژڤانهكى ژێ وهرگرت..
هێدى هێدى ئهو ژ ڕێگرییێ دویركهفت، ب ڤیانا خۆ ڤه موژیل بوو، حهتا ئهو شهڤ ب سهر دا هاتى یا كو فوضەیلێ دز وتالانكهر تێدا بوویه ئیمامێ تۆبهكهرێن ئوممهتێ..
ڤێجا دا پێكڤه ههڤالینییا فوضەیلى بكهین ل وێ شهڤا ژێگۆتى.. ههر ڕۆژ گـاڤـا دبوو ئێـڤار فوضەیلى هزرا خۆ دكر كانێ ئهڤ شهڤه (كهمینا) خۆ ل كیڤه بدانت، بۆ هندێ دا (فهریسهیهكا) باشتـر بێخته داڤێن خۆ وهكى مه گۆتى، بهلـێ ڤێ جارێ هزرا وى ب تشتهكێ دى ڤه یا موژیل بوو: كانێ چاوا دێ شێت ئهڤ شهڤه دلبهرا خۆ بینت؟ دویـماهییێ بڕیار دا خۆ بگرت حهتا شهڤ ژ نیڤێ دقولپت، وچاڤ دكهڤنه خهوا گران، وزێرهڤان غافل دبن، پاشى درهكهڤته ژڤانى، هنگى ئهو وئهو وشهڤ ب تنێ دێ میننه د گهل ئێك..
دهمێ ژڤانى هات، فوضەیل نێزیكى جهێ ژڤانى بوو، ژبلى دهنگێ پییێن وى شهڤێ گوهــ ل چو پێژنێن دى نهدبوو، گاڤا نێزیكى خانییێ دلبهرێ بـووى، (ئتتفاق) یا وهسا بوو ئهو د دهرگههى ڕا ب ژۆر نهكهڤت، دا كهس ل وان هشیار نهبت، ب ڕهخ سیاجێ خانى ڤه دارهكا بلند ههبوو، ب سهر دارێ كهفت.. خانى ـ د ناڤ تارییێ ڕا ـ وهكى بویكهكا خهملاندى هاته بهر چاڤێن وى، ژ سهر چهقهكێ دارێ خۆ هاڤێته سهر سیاجى دا خۆ ژۆردا بهردهته حهوشێ.. بهلـێ بهرى ئهو ڤێ پێگاڤا دویماهییێ بهاڤێت تشتهكێ وهسا چێ بوو چو جاران نهدهاته سهر هزرا فوضەیلى.. ژ جههكى ـ یێ وى ب خۆ ژى نهدزانى كیژ جهه ـ دهنگهك د گهل ههیبهتا شهڤێ ونازكییا (مهوقفى) هـاتـه گـوهـان، دهنگێ قورئان خوینهكى بوو ئهڤ ئایهته دخواند:(ألم يأن للذين آمنوا أن تخشع قلوبهم لذكر الله وما نزل من الحق ) ئهرێ ما نه دهمه بۆ خودان باوهران كو دلێن وان بۆ زكرێ خودێ ڤهببن و ژ ترسان دا بلهرزن، وبێنه سهر وێ حهقییێ یا خودێ ئینایه خوارێ؟
گاڤا فوضەیلى گوهــ ل ڤێ ئایهتێ بووى وى د دلـێ خۆ دا بهرسڤ دا وگۆت: بهلـێ یا ڕهببى دهمه!
وهكى وى مرۆڤێ دلگرتى دبت فوضەیل ژ سهر دیوارى كهفت، ووهكى وى مرۆڤێ ژ بهر تایا گران ژ بهر باخڤت ئاخفتنا فوضەیلى بوو ئهڤه: بهلـێ دهمه یا ڕهببى، بهلـێ دهمه..
فوضەیلى بهرێ خۆ وهرگێڕا، ژڤان هێلا ب ڕێڤه و ل ژڤانهكێ گهلهكێ مهزن چوو، گازییا دلبهرێ هێلا و د گازییا مهحبووبێ خۆ یێ مهزن چوو وسۆز د گهل خۆ دا كو ئهو نهمینت فوضەیلێ بهرێ، وخودێ ل سهر سۆزا خۆ كره شاهد..
فوضەیلى پشت دا خانییێ دلبهرا بۆرى وبڕیار دا قهستا مالا مهحبووبێ خۆ یێ مهزن بكهت، وهندى یێ ساخ بت ل وێرێ بمینت.. بڕیارا فوضەیلى ئهو بوو پشتى تۆبهكرنێ قهستا مهكههێ بكهت و ل مالا خودێ بـمـینت.. بهلـێ نوكه، ل ڤێ نیڤا شهڤێ ئهو كیڤه بچت؟
فوضەیلى قهستا خانهكێ كر كو دكهفته سهر ڕێكێ ـ وهكى ئـۆتێلێن مه یێن نوكه ـ حهتا لـێ دبته سپێده.. ل وێرێ فوضەیلى هندهك كاروانى دیتن وان دڤیا ڕاببن بدهنه ڕێ، دا ل وهخت بگههنه بنهجها خۆ، بهلـێ هندهك ژ وان گۆته هندهكان: دێ كیڤه چن ڤێ شهڤێ؟ پا ئهگهر فوضەیل هاته د ڕێكا ههوه دا؟
چاڤێن فوضەیلى تژى ڕۆندك بوون، ووى گۆته وان: نهترسن خودێ ڕێك ژ فوضەیلى پاقژكر، ئهوێ هوین ل نك خۆ دبینن فوضەیله، وهیڤییا من ئهوه هوین ئێدى فوضەیلى ل ڤى وهلاتى ههمییێ نهبینن. پاشى فوضەیلى گۆته خۆ: ئهز شهڤێن خـۆ ب گـونـههـان ڤه دبۆرینم وخهلك ژ ترسێن من دا نهشێن دهركهڤن، یا ڕهببى من تۆبهیه وتۆبا من ئهوه ئهز بچم قهستا بهیتا ته بكهم. و د گهل ههلاتنا سپێدهیا وێ ڕۆژێ، وهلاتێ خوراسانێ ژ فوضەیلێ دز وڕێگر ڤالا ورحهت بوو، ووهلاتێ حجازێ ب هاتنا فوضەیلێ زانا وخـودێ نـاس شاد وكهیفخۆش بوو.
د ڕێكا خۆ ڕا فوضەیلى قهستا وهلاتێ عراقێ كر، و ل وێرێ ههڤالینییا گهلهك زانایێن تابعییان كر، وزانین بۆ خۆ ژ وان وهرگرت، پاشى قهستا حجازێ كر و ل وێرێ ژى ههمى دهمێ خۆ ب علمى وعیبادهتى ڤه بۆراند، وڕۆژهك ب سهر فوضەیلى دا هات د علمى وعیبادهتى وزوهدێ دا ئهو بوو زهلامێ ئێكێ د ناڤ خودێ ناسێن ئوممهتێ دا، وچهند جاران خهلیفێن وهكى هاروون ئهلرهشیدى وزانایێن وهكى ئیمامێ شافعى ڕیـهـێـن خۆ ل بهر وهعزێن وى ژ ڕۆندكان تهڕ دكرن!
ودهمـێ نــاڤ ودهنگێن فـوضەیلى ب زوهــدێ وعــلـمـى وبهڕهڤانییا ژ سوننهتێ د ناڤ خهلكى دا بهلاڤ بووین خهلیفێ عهبباسى هاروون ئهلرهشیدى حهزكر وى ببینت وگوهێ خۆ بدهته دهرس وشـیـرهتـێـن وى، وعـهدهتێ هـاروونــى بـوو ـ خودێ ژێ ڕازى بت ـ مرۆڤێن زانا وتهقوادار ل دۆرێن خۆ كۆم دكرن وههڤالینییا وان دكر.. ڕۆژهكێ هاروونى گۆته سوفیانێ كوڕێ عویهینهى: ئهز حهز دكهم فوضەیلى ببینم وگوهێ خۆ بدهمه ئاخفتنێن وى، سوفیانى گـۆتێ: ب تنێ ڕێكهك ته یا ههى تو وى پێ ببینى، كو تو ڕۆژهكێ جلكێن خۆ بگوهۆڕى وبێیه مزگهفتێ و ل دهرسا وى ڕوینى بێى كو ئهو بزانت تو (أمیـر المؤمنین) ى.. هاروونى ب یا وى كر، هات وقهستا دیوانا فوضەیلى كر، گاڤا فـوضەیـلـى دهســت ب وهعــزى كرى هاروون هندى گرى حهتا ڕیهێن وى ژ ڕۆندكان تـهڕ بـووین، پشتى هاروون چووى، سوفیانى گۆته فوضەیلى: ئهو (أمیـر المؤمنین) بوو.
جارهكا دى هاروونى زانایێن باژێرى ههمى ڤهخواندنه دیوانا خۆ، وفوضەیل ئێك ژ وان بوو، سوفیانێ كوڕێ عویهینهى دبێژت: گاڤا ئهم چووینه دیوانا خهلیفهى، فوضەیل پشتى مه ههمییان هات، و ب ڕهخ من ڤه ڕوینشت، پاشى هێدى گۆته من: كیژكه (أمیـر المؤمنین)؟
گۆت: من ئیشارهت دا هاروونى ومن گۆتێ: ئهڤهیه.. گۆت: فوضەیلى باش بهرێ خۆ دایێ، پاشى گۆتێ: ئهى خودانێ دێمێ گهش! تویى خودێ ئوممهت ههمى ئێخستییه بن دهستێ ته وگونهها وان كرییه ستویێ ته؟ ب ڕاستى بارهكێ گران ته یێ ب ستویێ خۆ ڤه گرتى! ئینا هاروونى ژ بهر گۆتنا وى كره گرى. پاشى بهرى ئهو دهركهڤن هاروونى ههر ئێكى دههــ هزار دهرههم دانێ، ههمییان وهرگرتن فوضەیل تێ نهبت، هاروونى گۆتێ: ئهگهر دلـێ ته نهچته پارێن مه ببه بده ئێكێ پێتڤى، فوضەیل ل بهر هندێ ژى نههات، ئینا هاروونى گۆتێ: تو چهند مرۆڤهكێ زاهدى! فوضەیلى گۆتێ: تو ژ من زاهدترى، وى گۆت: چاوا؟ فوضەیلى گـۆتــێ: چونكى ئهز د دنیایا فانى دا یێ زاهدم، وتو د ئاخرهتا باقى دا.. پاشى گۆته هاروونى: ئهى (أمـیـر الـمـؤمنین) دلـێ خۆ ژ خهمێ وترسێ تژى بكه، ئهو ههر دو دێ بهرێ ته ژ بێ ئهمرییا خودێ دهنه پاش، وئهو دێ ته ژ ئاگرى دویر كهن. فوضەیل ئهوێ ژیانا خۆ ب دز وجهدهیییێ دهست پێ كرى، پاشى هنگى ڕاوهستاى حهتا بوویه ئیمامێ حهرهما مهدینێ وحهرهما مهكههێ ل باژێرێ مهكهها پیرۆز ل ههیڤا موحهررهما سالا (187) مشهختى چوو بهر دلۆڤانییا خودێ.
