پێغهمبهر ـ سلاڤ لێ بن ـ دهمێ دكره كهنى
د پهیڤا بۆرى دا چهندهكێ ئهم د گهل پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ ژیاین دهمێ وى دكره گرى ، وبۆ مه ئاشكهرا بوو كانێ ئهو چ تشت بوون ئهو دگراند ، وپشتى ڤێ چهندێ و د پهیڤا خۆ یا ڤێ جارێ دا مه ل بهره بهرێ خۆ بدهینه لایێ بهرانبهر دا دیمهن پتـر ل بهر چاڤێن مه ئاشكهرا ببت .. د گهل پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ دهمێ دكره كهنى ، بهرێخۆدانا وى بۆ كهنىیێ یا چاوا بوو ، وئهو چ كار بوون ئهو دكهناند ، دیسا دێ بێژین بۆ هندێ دا ئهم هندهك دهرسان بۆ خۆ ژ ڤێ چهندێ ببینین .
ل سهرى دێ بێژین : ههر كهسێ پێغهمبهر ـ سلاڤ لـێ بن ـ دیتى ، وتێكهلـىیا وى كرى ، وسالۆخهتێن وى بۆ مه ڤهگوهاستیـن ، ل سهر هندێ كۆمبووینه كو پێغهمبهر ـ سلاڤ لـێ بن ـ مرۆڤهكێ ناڤچاڤ گرێ نهبوو ، و ب ڕهنگهكێ وهسا یێ گرتى نهبوو كو ههڤالێن وى نهخۆشىیا خۆ ژێ ببینن ، بهلكى ئهو مرۆڤهكێ سوحبهتچى وناڤچاڤ ڤهكرى بوو ، ههمى گاڤان یێ ب گڕنژین بوو ، پشكدارىیا ههڤالێن خۆ د سوحبهت وتڕانهیان دا دكر ، نه وهكى هندهك دیندارێن مه ئهوێن هزر دكهن ناڤچاڤ گرێیى وخۆ بێ تبعهتكرن پشكهك ژ تهقوایێیه ، لهو دێ بینى ئێك ژ وان جارهكێ د ڕوویێ ههڤالـێ خۆ دا ناگڕنژت ، وئهگهر ئێكى سوحبهتهك ل نك كر ب عێجزى ڤه ڕادبت دێ بێژى كوفرییهك ل نك هاتهكرن !
پـێـغـهمـبـهر ـ سـلاڤ لـێ بـن ـ مـرۆڤـهك بوو كهیف وكهنىیێ پشكهكا مهزن ژ پـهیوهندىیا وى د گهل خهلكى ڤهدگرت ، كانێ چاوا تــرســێ وگــرىیــێ پـشـكا مــهزنـتـر ژ پهیوهندییا وى د گهل خودێ ڤهدگرت ، د گهل ههڤالان یێ رح سڤك بوو ، ههردهم یێ ب كهیف وگڕنژین بوو ، لهو هـهر كـهسهكێ تێكهلىیا وى دكر ، ههست ب ههبوونا چو ئاستهنگان د ناڤـبـهرا خۆ ووى دا نهدكر ، وگهلهك ژ وان كهسان یێن گوهــ ل ناڤێ وى بووى پاشى ژ نێزیك ههڤالینىیا وى كرى دبێژن : مه باوهر نهدكر ئهو هنده یێ رح سڤك وناڤچاڤ ڤهكرىیه ! گاڤا بۆ جارا ئـێكێ ددیت ژ ههیبهتێن وى دا ڤهدلهرزى ، وپشتى بێنهكێ ل نك دڕوینشته خـوارێ هزر دكر ئهڤه دهه ساله تێكهلـێ وى ، ژ بهر وێ مهیانێ یا كو وى د گهل ددیت .. بهلـێ د گهل هندێ ژى دڤێت نهئێته هزركرن كو كهنى وسوحبهتا پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ وهكــى یـا گهلهك ژ خهلكێ زهمانێ مه بۆ نهحهقىیێ و ل سهر نهحىقىیێ بوو ، و ژ ڤێ پهیڤێ دێ بۆ مه ئاشكهرا بت كانێ سهرهاتىیا پێغهمبهرێ مه ـ سلاڤ لـێ بن ـ د گهل كهنییێ چ بوو .
پێغهمبهر د ناڤبهرا كهنییێ وگڕنژینێ دا :
دهسپێكا كهنىیێ گڕنژینه .. ئهگهر هات وكهیفهك یان خۆشىیهك بۆ مرۆڤى چێبوو نیشانێن ڤێ خۆشىیێ ل سهر دێمێ وى ئاشكهرا دبــن ، دێـمــێ وى ڤهدبت وگهش دبت وگڕنژین ل سهر دئێته نهخشاندن ، تشتێ هندێ دگههینت كو ئهڤ كهسه ب ڤى تشتێ هاتىیه بهراهىیێ یـێ دلـخـۆشه ، وئهو مرۆڤێ تو ببینى دگڕنژت ئێكسهر دێ ئێته سهر هزرا ته كو ئهو د ژینا خۆ دا مرۆڤهكێ دلـخـۆشه ..
وگڕنژینێ ئهگهر وهرار كر ، ونیشانێن بهرچاڤ پتـر لـێ دیاربـوون وهكـى دهنگى ـ بۆ نـمـوونه ـ ئهڤ گڕنژینه دێ بته كهنى ، وئهڤه دێ نیشانا هندێ بت كو دلـخۆشىیا وى زێدهتره ، وكهنى ب خۆ ژى ههمى وهكى ئێك نینه ، هندهك جاران ئهو دگــههــتـه ڕێزا حیلحیلێ ، وهكى ئهم ب كوردى دبێژینێ ، یان ( قههقهه ) وهكى ب عـهرهبـى دبـێـژنـێ ، وئهڤه ئهو كهنىیه یا ب دهنگهكێ هندێ بلند بت كو ب سهر دیوانێ بكهڤت ، یان دهڤێ مرۆڤى وهسا ڤهببت كو پشتا دهڤى بێته دیـتـن .
وپسیار ل ڤێرێ ئهڤهیه :
ئهرێ كهنییـا پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ یا ب چ ڕهنگ بــوو ؟ وحالـێ وى د گــهل صهحابـىیێن وى چ بوو دهمێ ئهو د گهل وان ؟
بۆ بهرسڤ دێ بێژین : پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ گڕنژینا د ڕویێ ههڤالان دا ژ وان كاران دهـژمارت یـێـن بـۆ خـودانـى ب خـێـر دئێنه نڤیسین ، ( ئیمامێ ترمذى ) ژ ( ئهبوو ذهررى ) ڤـهدگـوهـێـزت ، دبێژت : پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆت : [ تبسمك في وجة أخيك لك صدقة ـ گڕنژینا ته د ڕوىیێ برایێ ته دا بۆ ته خێره ] .
وچونكى دبت هندهك كهس ههبن ب چاڤهكێ كێم بهرێ خۆ بدهنه ڤى كارى وحسێب بكهن ئهڤ خێره نه یا بهركهفتىیه ، پێغهمبهر ـ سلاڤ لـێ بن ـ د حهدیسهكا خۆ دا یا ( ئهبوو داوود وترمژى ونهسائى ) ژێ ڤهدگوهێزن ، دبێژت : [ لا تحقرن من المعروف شيئاً ، ولو أن تفرغ من دلوك في إناء المستقي ، ولو أن تكلم أخاك ووجهك إليه منبسط ، وإياك وإسبال الإزار فإنه من المخيلة ولا يحبها الله ، وإن امرؤ شتمك بما يعلم فيك فلا تشتمه بما تعلم فيه فإن أجرة لك ووباله على من قاله ـ تو چ خێران كێم نهبینه ، ئهگهر خـۆ تـو ژ سهتلا خۆ ئاڤێ بكهینه ئامانێ وى یێ ئاڤێ دخــوازت ، وئهگهر خــۆ تو ب ڕوىیهكێ گهش وڤهبووى د گهل برایێ خۆ باخڤى ، وهشیار بى جلكێ خۆ هند شۆڕ نهكهیه بێته د بن گۆزهكان دا چونكى ئهو ژ خۆمهزنكرنێیه ، وخودێ ئهو نهڤێت ، وئهگهر ئێكێ خهبهرك ب وى تشتى گۆته ته یێ ئهو ژ ته دزانت ، تو خهبهران ب وى تشتى نهبێژێ یێ تو ژ وى دزانى خێرا وى دێ بۆ ته بت وگونهها وى دێ ل سهر وى بت یێ ئهو ئاخفتن گۆتى ] .
مهعنا : نه چێ دبت مرۆڤ ب چاڤهكێ كێم بهرێ خۆ بدهته خێران ، ونه ژى گونههێ ب چو حسێب نهكهت ، ئهگهر خۆ ئهو خێر یان ئهو گونههــ د چاڤێن خهلكى دا دبچویك ژى بن .
وپێغهمبهرى ب خۆ ـ سلاڤ لـێ بن ـ ئهڤ چهندا هه د ژینا خۆ دا ب كاردئینا صهحابىیێ پێغهمبهرى ( عهبدللاهێ كوڕێ حارثى ) دبێژت : (( پێغهمبهر ـ سلاڤ لـێ بن ـ ژ ههمى كهسان پتـر د ڕوىیێ ههڤالێن خۆ دا دگڕنژى ودكهنى ، ووى ژ ههمىیان پتـر كهیف ب سوحبهتێن وان دهات وتێكهلـى وان دبوو )) ، یهعنى : ئهو یێ نێزیكه وان وكهیف ب كهیفا وان دهات ، نه وهكى هندهك دیندارێن مـه ئـهڤـرۆ دهمـێ دبـیـنـن دو هـهڤالێن وان ب سوحبهتهكێ دكهنه كهنى خۆ ژێ ددهنه پاش ، دا تهقوادارىیا وان كێم نهبت وهكى ئهو هزر دكهن !
( مــوســلــم ) ژ ( جــابــرى ) ڤهدگوهێزت ، دبێژت : (( صهحابىیان بهحسێ خۆ وجاهلییهتێ دكر وكره كهنى ، وپـێـغـهمبهر ـ سلاڤ لـێ بن ـ ل نك وان یێ ڕوینشتى بوو دگڕنژى )) یهعنى : كهنىیا وى یا نزمـتـر بوو ژ یا وان .. ئـهڤـه ل سهر ئاستێ كــۆمــێ ، و ل ســـهر ئاسـتـێ كتێ ( بوخارى ) ژ صهحابىیێ پێغهمبهرى ( جهریرێ كوڕێ عهبدللاهێ بهجهلـى ) ڤهدگوهێزت ، دبێژت : (( ئهڤه ژ وێ ڕۆژێ وهره یا ئهز تێدا موسلمان بــوویــم جارهكــێ پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ خۆ ژ من نهڤهشارتىیه ، وچى گاڤا وى ئهز دیتبم ئهو یێ كهنى یان گڕنژى )) ، ڤێجا هزر بكهن ئهو چهند مرۆڤهكێ خۆش وناڤچاڤ ڤهكرى بوو .
و ل دۆر ڕهنگێ كهنىیا پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ كابانىیا وى عائیشا ( وهكـى بـوخارى ژێ ڤـهدگـوهێزت ) دبێژت : (( من نهدیـتـبـوو جارهكێ پێغهمبهر ـ سلاڤ لـێ بن ـ وهسا بكهتـه كهنى حهتا ئهز پاشىیا دهڤێ وى ببینم ، بهلكى ههما ئهو دگڕنژى )) .
و د هژمارهكا حهدیسێن دورست دا هاتىیه كو هندهك جاران دهمێ پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ دكره كهنى ددانێن وى یێن پێشىیێ دهاتنه دیتن ، یهعنى : كهنىیهكا ژ گڕنژینێ بلندتر بوو ..
پێغهمبهر .. وئهگهرێن كهنییێ :
وهكى مه گۆتى : كهنى ، نیشانهكه ژ نیشانێن دلـخـۆشى وڕازیبوونێ ، وئهگهر مه بڤێت بزانین كانێ پێغهمبهرێ مه ـ سلاڤ لـێ بن ـ ب چ تشتى كهیفخۆش دبوو ، یان چ ئهگهر ههبوون دلـێ وى خۆش دكر وگڕنژین ل سهر دێمێ وى یێ پیـرۆز دنهخشاند دڤێت ئهم ل وان حهدیسان بزڤڕین یێن بهحسێ كهنى وگڕنژینا پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ دكهن ، دا ئهم كهنىیا خۆ وئهگهرێن وێ د گهل كهنىیا پێغهمبهرى وئهگهرێن وێ ههڤبهر بكهین ، وبـزانـیـن دهرهجا دویــرى ونـێـزیكىیا مه ژ پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ چـهنــده .. ڤێجا ژ وان ئهگهران یێن پێغهمبهر ـ سلاڤ لـێ بن ـ دكهناند :
1 ـ دهمێ وى ددیـت مـرۆڤـهكى ژ صهحابىیێن وى زانینهك ب دهست خـۆ دئـێـخست ، ( بوخارى ) ژ ( ئهبوو سهعیدێ خودرى ) ڤهدگوهێزت كو چهند مرۆڤهك ژ صهحابىیێن پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ جارهكێ دهركهتبوونه وهغهرهكێ ، ودهمێ ئهو هاتینه تاخهكى ژ تاخێن عهرهبان ، وان داخوازا مێڤاندارىیێ ژ وان كر ، بهلـێ وان ئهو نهحهواندن ، و ل وى دهمــى مـارى ب مـهزنـێ خــهلكێ وى تاخى ڤهدا ، ئینا هندهك ژ خهلكێ وى تاخى هاتنه نك وان صهحابىیان ، وگۆتنێ : ئهرێ كهسهك د گهل ههوه نینه دهرمانهكى یان پێڤهخواندنهكێ بزانت ، حال ومهسهلێن مهزنێ مه ئهڤهنه ؟
وان گۆت : ئهم تشتهكى دزانین ئهگهر ئهم ب ویڤه بخوینین ئهو دێ ساخ بت ، بهلـێ چهنكى ههوه ئهم نهحهواندینه ئهم وێ ب هــهروه پـێـڤـه ناخوینین ، تشتهكى بدهنه مه ئهم دێ پێڤه خوینین .. وان گۆت : ئهگهر مهزنێ مه ساخ ببت ئهم دێ كهرهكێ پهزى دێ دهینه ههوه ، ئێك ژ وان هاته نك وى مهزنى یێ مارى پێڤهداى ، و ( فاتحة ) خـوانـد وتفا خۆ د وى جهى دا یێ مارى پێڤهداى ، وپشتى دهمهكى ئهو مرۆڤ ساخ بوو ئینا وان كهرهكێ پهزى دا صهحابىیان ، وان صهحابىیان گۆته ئێك ودو : ئــهم دهست ناكهینه ڤى كهرى پهزى حهتا نهئێینه نك پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ وپسیارا ڤێ چهندێ ژێ نهكهین .. گاڤا وان سوحبهتا خۆ بۆ پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ ڤهگێڕاى ، پێغهمبهرى كره كهنى وگۆته وى یـێ پـێـڤـه خواندى : [ وتو ته چ دزانى كو ئهو یا پێڤهخواندنێیه ؟ وى پهزى وهرگرن ، وپشكهك بلا بۆ من ژى بت ] .
و ژ ڤــێ حــهدیـسـێ ئاشـكـهرا دبت كو كهیفا پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ ب هندێ هات كو صهحابىیهكێ وى گههشتىیه ڤێ زانینێ لهو پێ كره كهنى ، و ژ لایهكێ دى ڤه چهند دهرسهك ژ ڤێ حهدیسێ دئێنه وهرگرتن :
ئێك : كو سوورهتا ( فاتحێ ) بۆ پێڤهخواندنێ ب كێر دئێت ودهرمانه ، ئهگهر مرۆڤى باوهرى پێ ههبت و ژ دلهكێ صافى بخوینت .
•دو : دورسته بــۆ دختۆرى بهرانبهر دختۆرىیا خۆ تشتهكى ژ نساخى وهرگرت .
•سێ : و ژ ڤێ سهرهاتىیێ دئێته زانین كو صهحابىیان تشتهك نهدكر حهتا پسیارا وى ژ پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ نهكربا كانێ ئهو تشت یێ دورسته یان نه .
2 ـ كارێ دى یێ دلـێ پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ هند پێ خۆش دبوو حهتا كهنى ل سهر دێمێ وى دهاته نهخشاندن ئهو بوو دهمێ وى دزانى سـهركـهفـتـنـهك دێ ب دهست ئومـمـهتێ ڤه ئێت ، ئهگهر خۆ ئهو سهركهفـتـن پشتى زهمانێ وى ژى بت ، ( بوخارى ) ژ ( ئهنهسێ كوڕێ مالكى ) ڤهدگوهێزت ، دبێژت : عهدهتێ پێغهمبهرى بوو ـ سلاڤ لـێ بـن ـ دهاته مالا ( عوبادهیێ كوڕێ صامتى ) ، ژنكا عـوبادهى ئـهوا دگۆتنێ : ( أم حرام ) خوارن بۆ وى چێ دكر ، جارهكێ پشتى وى خوارن خوارى نڤست ، گاڤا ژ خهو ڕابووى وى دكره كهنى ، ژنكا عوبادهى پسیار ژێ كر : ئهى پێغهمبهرێ خودێ تو ب چ دكهیه كهنى ؟
گۆت : [ هندهك مرۆڤ ژ ئوممهتا بۆ من هاتنه پێشچاڤ كرن غهزایێ د ڕێكا خودێ دا دكهن ، مهلكن ل سهر تهختان ، یان وهكى مهلكانه ل سهر تهختان ، ل ڤێ دهریایێ سویار دبن ] .
وێ گــۆت : ئــهى پـێـغهمبهرێ خودێ : دوعایهكێ بۆ من ژ خودێ بكه كو ئهز ژ وان بم ، ئینا پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ دوعا بۆ وێ كرن .
پاشى پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ سهرێ خۆ داناڤه ، وپشتى هشیار بووى ، جارهكا دى كره كهنى ، ژنكێ گۆتێ : ئهى پێغهمبهرێ خودێ تو ب چ دكهیه كهنى ؟
پێغهمبهرى ـ ســلاڤ لـێ بــن ـ گۆت : [ هندهك مرۆڤ ژ ئوممهتا بۆ من هاتنه پێشچاڤ كرن غهزایێ د ڕێكا خودێ دا دكهن ] ووهكى جارا ئێكێ گۆت .. ژنكێ جارهكا دى گۆتێ : دوعایهكێ بۆ من ژ خودێ بكه ئهز ژ وان بم .
گۆتێ : [ تو ژ یێن ئێكێ یى ] .
ئهنهس دبێژت : ل سهر دهمێ موعاویێ كوڕێ ئهبوو سوفیانى ( أم حرام ) د گهل وى لهشكهرى دهركهفت یێ ل دهریایێ سویار بووى ، وپشتى ئهو ژ دهریایێ دهرباس بووى ، ئهو د دهوارێ دا كهفت ومر .
ژ ڤێ حهدیسێ ژى چهند مهسهلهك بۆ مه ئاشكهرا دبت :
•ئێك : دڤێت كهیفا مرۆڤى ب وان پێشكهفتن وسهركهفتنا بێت یـێـن ئـومـمـهت ب دهست خۆ ڤه دئینت ، ئهگهر خۆ مرۆڤ بزانت مرۆڤ وێ سهركهفتنێ ب چاڤ نابینت ژى .
•دو : ئهگهر مرۆڤى خهونهكا خۆش دیت یا سوننهت ئهوه مرۆڤ بۆ وان كهسان بێژت یێن حهز ژ مرۆڤى دكهن .
•سێ : ژ ڤێ حهدیسێ خێر وبهایێ موعاویهى ـ خودێ ژێ ڕازى بت ـ ولهشكهرێ وى ئاشكهرا دبت ، چونكى پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ كهیف ب وان وكارێ وان هات ، كو دهربازبوونا ل دهریایێ بوو د ڕێكا خودێ دا .
3 ـ وهندهك جاران كهنىیا وى ژ بهر هندهك كار وكریارێن صهحابىیێن وى بوو ، و ل ڤێرێ بۆ نموونه ئهم هندهك ژ وان حهدیسان ڤهگوهێزین یێن هندێ دگههینن كو پێغهمبهر ـ سلاڤ لـێ بن ـ د گهل صهحابىیێن خۆ مرۆڤهكێ ناڤچاڤ ڤهكرى بوو .
ـ ( بـوخـارى ) ژ ( عهبدللاهێ كوڕێ عومهرى ) ڤـهدگوهێزت ، دبێژت : دهمێ پـێـغـهمـبـهر ـ سـلاڤ لـێ بن ـ ل طائفێ ( دهمێ چوویه شهڕێ خهلكێ وێ ) گۆت : [ سوباهى ئهگهر خودێ حهز كهت ئهم دێ زڤڕین ] هندهك صهحابىیان گۆت : ئهم ناچین حهتا طائفێ ڤهنهكهین ، ئینا پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆت : [ پا دێ ههڕنه شهڕى ] عهبدللاهــ دبێژت : ئینا وان قهستا شهڕى كر ، وپشتى گهلهك برین كهفتینه لهشێ وان ئهو زڤڕین ونهشیان باژێڕى ڤهكهن ، پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ جارهكا دى گۆت : [ سوباهى ئهگهر خودێ حهز كهت ئهم دێ زڤڕین ] وان هـهمـىیان خـۆ بێ دهنگ كر ، ئینا پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ كره كهنى .
ـ ( بوخارى ) ژ ( سهعدێ كوڕێ ئهبوو وهققاصى ) ڤهدگوهێزت ، دبێژت : عومهرى جارهكێ دهستویرى خواست بێته نــك پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ ، هندهك ژنكێن قورهیشىیان ل نك پێغهمبهرى بوون د گهل دئاخفتن وهندهك جاران وان دهنگێ خۆ هند بلند دكر حهتا ب سهر دهنگێ پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ دكهفت ، گاڤا عومهرى دهستویرى خواستى ، وپێغهمبهرى دهستویرى دایێ ، وژنكان گوهــ لـێ بووى عومهر ب ژۆر كهفتى ، ئهو هـهمـى ڕابوون خۆ ژ بهر وى ڤـهشارتـن وچوونه پشت پهردهى ، ئینا پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ كره كهنى ، گاڤا عومهرى ئهو دیتى پسیار ژێ كر كانێ ئهو بۆچى دكهنت ، پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆت : [ عجبت من هؤلاء اللاتي كن عندي ، فلما سمعن صوتك ابتدرن الحجاب ـ ئهز ژ ڤان عهجێبگرتى بووم ئهوێن ل نك من ، گاڤا وان گـوه ل دهنـگـێ ته بووى وان خۆ ب پهردهى ڕا گههاند ] ، عومهرى گۆت : تو حهقـتـرى ئهو ژ ته بتـرسن ئهى پێغهمبهرێ خودێ ، پاشى عـومـهر ل وان ژنكان زڤـڕى وگـۆت : ئهى دوژمنێن خۆ ! هوین ژ من دترسن و ژ پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ ناترسن ؟ وان گۆت : بهلـێ تو ژ پێغهمبهرى دژوارتر وزڤرترى ، ئینا پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆت : [ إيها يابن الخطاب ، والذي نفسي بيده ما لقيك الشيطان سالكاً فجاً قط إلا سلك فجاً غيره ـ ئێ كـوڕێ خـهططابى ! ئهز ب وى كهمه یێ نهفسا من ب دهستێ وى ، شهیگان ته نابینت تو ل ڕێكهكێ دچى ئهگهر ئهو ڕێكهكا دى نهگرت ] .
ـ و ( بـوخارى ) ژ ( عــومــهرى ) ڤهدگوهێزت كو ڕۆژا سهرۆكێ منافقان ( عـهبـدللاهێ كوڕێ ئـوبهیی ) مرى وپێغهمبهر ـ سلاڤ لـێ بن ـ ڕابووى دا نڤێژێ ل سهر بكهت ئهز چوومێ ومن گۆتێ : تو دێ نڤێژێ ل سهر كوڕێ ئوبهیى كهى ؟ وئهو ئهو بوو یێ فلان ڕۆژێ هۆ گۆتى وفلان ڕۆژێ هۆ گۆتى ؟! گۆت : پێغهمبهر ـ سلاڤ لـێ بن ـ گڕنژى وگۆت : [ ئهى عومهر خۆ بده پاش ] گاڤا من گهلهك درێژ كرى گۆت : [ ئهگهر من زانیبا كو ب حهفتێ نڤێژان پتـر گونههێن وى دێ بۆ ئێنه ژێبـرن ئهز دا ژ حهفتێ نڤێژان پتـر ل سهر وى كهم ] وئهو بوو پشتى هنگى ئهڤ ئایهته سوورهتا ( براءة) ێ هاتنه خوارێ : [ وَلا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَداً وَلا تَقُمْ عَلَى قَبْرِهِ إِنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَمَاتُوا وَهُمْ فَاسِقُونَ ] .
ژ ڤان هــهردو حـهدیـسان ئاشـكـهرا دبـت كو پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن كهیف ب دژوارىیا عومهرى ل سهر حهقىیێ دهات .
ـ ( ئیمام ئهحمهد ) ژ ( عائیشایێ ) ڤهدگوهێزت ، دبێژت : جارهكێ ئهز د گهل پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ دهركهفتمه سهفهرهكێ ، وهنگى ئهز هێشتا یا جحێل وزهعیف بووم ، ئینا پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ گـۆتــه وى خـهلـكـێ د گهل دا : [ پێشڤه ههڕن ] ، گاڤا ئــهو چووین پێغهمبهرى گـۆتـه مـن : [ وهره دا غاردانێ بكهین ] ڤێجا من وى غاردان كر من بهرى وى ڕاكر ، ئینا وى خۆ بێ دهنگ كر ، پشتى هنگى ئهز قهلهو بووم ، ومن ئهو مهسهله ژ بیـر كر ، حهتا جارهكێ ئهز د گهل دهركهفتیمه سهفهرهكێ ، دهمهكى وى گۆته وى خهلكێ د گهل دا : [ پێشڤه ههڕن ] گاڤا ئــهو چـووین پێغهمبهرى گۆته من : [ وهره دا غاردانێ بكهین ] ڤێجا من وى غاردان كر وى بهرى من ڕاكر ، ئینا پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ كره كهنى وگۆت : [ ئهڤه ب یا دى ] .
ئهڤ حهدیسه ژى هندێ دگههینت كو پێغهمبهر ـ سلاڤ لـێ بـن ـ د گهل خهلكێ مالا خۆ ، و ب تایبهتى د گهل ژنكێن خۆ ، مرۆڤهكێ ڤهكرى وسوحبهتچى بوو ، نهكو یێ گرتى وناڤچاڤ گرێ بوو .
4 ـ وهندهك جاران پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ هندهك سهرهاتىیێن ( غهیبى ) بۆ ههڤالێن خۆ ڤهدگـێـڕان ، ووهك كهیف پێ هاتن ب وان سهرهاتىیان وى دكره كهنى ، ژ وان سهرهاتىیان بۆ نموونه :
ـ ( ترمذى ) ژ ( ئهبوو ذهررى ) ڤهدگوهێزت ، دبێژت : پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆت : [ ئهز دزانم كیژ جههنهمى پشتى ههمىیان ژ ئاگرى دهردكهڤت ، وكیژ بهحهشتى پشتى ههمىیان دچته بهحهشتێ ، زهلامهكى دێ ئینن ودێ بێژن : پسیارا گونههێن وى یێن بچویك ژێ بكهن وگونههێن وى یێن مهزن ڤهشێرن ، ڤێجا دێ بۆ وى ئێته گۆتن : فلان ڕۆژێ ته فلان كار كربوو ، وفلان ڕۆژێ ته فلان كار كربوو ، ڤێجا ل شوینا ههر خرابىیهكێ خێرهك بۆ ته ههیه ، ئهو دێ بێژت : یا رهببى هندهك تشت من كربوون ئهز ل ڤێرێ نابینم ] ئهبوو ژهر دبێژت : من دیت پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ وهسا كره كهنى حهتا ددانێن وى یێن سنگى ئاشكهرا بووین .
5 ـ وبهسه بێژین خاترخواستنا پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ بۆ صهحابىیێن وى ب گڕنژینێ بوو .. ( بوخارى ) ژ ( ئهنهسێ كوڕێ مالكى ) ڤهدگوهێزت ، دهمێ بهحسێ سهرهاتىیا مرنا پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ دكهت ، دبێژت : (( ڕۆژا دوشهنبێ دهمـێ مـوسلمان د نڤـێـژا سپێدێ دا و ئهبوو بهكرى نڤێژ ل بهرا وان دكر ، خافلهتى ب وان كهفت دهمێ وان پێغهمبهر ـ سلاڤ لـێ بن ـ دیتى پهردێ مهزهلكا عائیشا ڕاكرى وبهرێ خۆ دایه وان دهمـێ وان نڤێژ دكر ، پاشـى پـێـغهمبهر ـ سلاڤ لـێ بن ـ ب گڕنژین ڤه كهنى ، ئهبوو بهكر پاشپاشكى زڤڕى دا بچته ناڤ ڕێزێ وى هزر دكر پـێـغـهمـبـهر ـ سـلاڤ لـێ بـن ـ دێ ئـێـتـه جهێ خۆ نڤێژێ كهت .. ئهنهس دبێژت : و ژ كهیفان دا نێزیك بوو موسلمان نڤێژا خۆ بهگال كهن ، ئینا پـێـغـهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ ب دهستێ خۆ ئیشارهت كره وان كو نڤێژا خۆ تمام بكهن ، پاشى پهرده بهردا وچوو ژۆر )) .
وئهو بوو وان پشتى هنگى پێغهمبهر ـ سلاڤ لـێ بن ـ نهدیتهڤه ، وخاترخواستنا وى بۆ وان ب گڕنژینێ بوو .