ئهگهرێن سهركهفتنا ڕۆژا بهدرێ
شهڕێ بهدرێ ئهوێ ل سپێدهیا ڕۆژا ئهینییێ ههڤدهی رهمهزانا سالا دووێ مشهختی چێبووی، ئێكهمین شهڕ بوو د ناڤبهرا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- و دوژمنێن گازییا ئیسلامێ دا چێبووی، و ئێكهمین سهركهفتن بوو لهشكهرێ ئیسلامێ د مهیدانا جیهادێ دا ب دهست خۆ ڤه ئینای، و ب ئهگهرا ڤی شهڕی وڤێ سهركهفتنێ سوورهتهكا قورئانێ یا تایبهت ئهوا دبێژنێ: (سورة الأنفال) هــاتبوو خوارێ وهكی ئیمامێ بوخاری ژ عهبدللاهێ كوڕێ عهبباسی ڤهدگوهێزت.
د ڤی شهڕی دا -وهكی مه گۆتی- موسلمان ههر چهنده هژمارا وان یا كێم بوو و چهكێ وان یێ سڤك بوو وئهو بۆ شهڕی دهرنهكهفتبوون ژی بهلێ ئهو ب سهركهفتن، و حهفتێ كهس ژ لهشكهرێ كافران كوشتن و گهلهك ژ وان كوشتییان ژ مهزن و كهنكهنهیێن وان بوون، و حهفتێ كهسێن دی ژی هاتنه ئێخسیركرن، و مال و چهكهكێ باش یـــــێ وان كهفته دهستێ موسلمانان.. و چونكی ئهڤ شهڕه ئێكهمین شــهڕ بـــــوو د ناڤبهرا پێغهمبهری و دوژمنێن وی دا چێ دبت، و چو شریعهت هێشتا ژ نك خودێ نه هاتبوون كانێ موسلمان د حالهتهكێ ب ڤی ڕهنگی دا چ بكهن، خیلاف د ناڤبهرا موسلمانان دا چێبوو د دهر حهقا ئێخسیران دا ههر وهسا د دهر حهقا وی مالی ژی دا یێ ژ كافران گههشتییه وان، و دویماهییێ ئهڤ سوورهته هــاتـــه خـــــوارێ دا خــیـلافێ ژ ناڤبهرا وان ڕاكهت، و شریعهتهكێ نوی د ڤی لایی دا بۆ وان دهسنیشان بكهت و بهرێ وان بدهتێ..
و ل ڤێرێ مه نه ل بهره ئهم سهرهاتییا شهڕێ بهدرێ وهكی د كتێبێن دیرۆكێ دا هــاتـــی ڤهگوهێزین، یان تهفسیرا سوورهتا (الأنفال) بێژین، بهلكی ب تنێ مه دڤێت ب كورتی بهرێ خۆ بدهینه وان ئهگهران یێن موسلمان د ڤی شهڕی دا ب سهر ئێخستین وهكی سوورهتا (الأنفال) بۆ مه دیار دكهت، بۆ هندێ دا ئهم ئهڤرۆ مفای بۆ خۆ ژێ ببینین ئهگهر هات و مه ڤیا د شهڕێ خۆ دا د گهل دوژمنان ب سهركهڤین.
ل سهری دێ بێژین: ئهو ئایهتێن ب ڕهنگهكێ ئێكسهر بهحسێ سهرهاتییا ڕۆژا بهدرێ دكهن د سوورهتا (الأنفال) دا دههـ ئایهتن (ژ ئایهتا 5-14)، ئایهتا ئێكێ و دووێ بـــهحــســـێ دهســـپـــێكا دهركهفتنا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- و صهحابییێن وی ژ مهدینێ دكهن ب ئنیهتا گرتنا ڕێكێ ل كاروانێ قورهیشییان یێ تجاری ئهوێ ژ شامێ ڤهدگهڕیا مهكههێ، قورئان دبێژت:(كما أخرجك ربك من بيتك بالحق وإن فريقا من المؤمنين لكارهون (5)يجادلونك في الحق بعدما تبين كأنما يساقون إلى الموت وهم ينظرون(6).
د ئایهتێن بۆری ژ سوورهتێ دا خودایێ مهزن چاوانییا لێكڤهكرنا دهسكهفتییان دكهت، كو ئێك ژ وان مهسهلان بوون یێن صهحابی پشتی شهڕی تێدا ب خیلاف چووین، و پشتی ئهو مهسهله بۆ وان دیاركری ئایهت دویماهییێ ب بهراهییێ ڤه گرێ ددهت، و دبێژت: كانێ چاوا دهمێ هوین د لێكڤهكرنا دهسكهفتییان دا ژێك جودا بوون خودێ ئهو ژ دهستێ ههوه ئینا دهرێ، و لێكڤهكرنا وان هێلا ب هیڤییا خۆ و پێغهمبهرێ خـــۆ ب تــنـــێ ڤــــه، هـــــهر وهسا خودایێ ته -ئهی موحهممهد- فهرمان ل ته كر كو تو ژ (مهدینێ) دهركهڤی دا بهر سنگێ كاروانێ قورهیشییان بگری، ب ڕێكا وێ وهحییێ یا جبریل بۆ ته پێ هاتی، مهعنا: ههر ژ دهسپێكێ مهسهله -د علمێ خودێ دا- یا (تهخطیط) كری بوو، و (صودفه) نهبوو، هوین ب ئنیهتا بهرسنگ گرتنا كاروانێ قورهیشییان دهركهفت بوون، ههوه دڤیا ب ساناهی كاروانییان بگرن و مالێ وان ژێ بستینن، و بێ زهحمهت بزڤڕنه مالێن خۆ، بهلێ خودێ تشتهكێ دی دڤیا، و یا خودێ ڤیای ئهو چێبوو، ئهبوو سوفیان ب دهركهفتنا ههوه حهساند، دا ڕێكا خۆ ڤهگوهێزت و ههوارێ بهنێرته مهكههێ، و خهلكێ مهكههێ د ههوارێ دهرێخستن، و نیشانێن هلبوونا شهڕهكی د ناڤبهرا ههوه و وان دا پهیداكرن، و بڕیار بوو ئهو هوین و ئهو د شهڕهكی دا بگههنه ئێك، ههر چهنده دهستهكهكێ ژ خودان باوهران ئهڤ چهنده پێ نهخۆش بوو ژی، و ڤێ دهستهكێ ژ خودان باوهران د مهسهلا كرنا شهڕی دا ههڤڕكی د گهل ته كر، ئهی موحهممهد، پشتی بۆ وان ئاشكهرا بووی كو هنده شهڕ دێ ئێتهكرن، و پشتی پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ئهو ئاگههدار كرین كو خودێ ئێك ژ دووان دێ دهته وان: یان سهركهفتنا ل سهر لهشكهری، یان ژی ستاندنا كاروانی، بهلێ وان ههڤڕكی كر وپێ نهخۆش بوو شهڕ بێتهكرن ههر وهكی ئهو بۆ مرنێ دهاتنه هاژۆتن و وان ب چاڤ بهرێ خۆ ددایێ.
و وه نــهبــــت بێته هـــزركـــرن ڤێ دهستهكێ ئهوا ل سهر پێ نهخۆش شهڕ بێتهكرن ل دهمێ شهڕ هاتییه كرن سستی كربت یان خۆ ژ مهیدانێ ڤهكێشا بت، نهخێر! بهلێ ئهڤ دودلییا د كرنا شهڕی دا ل دهسپێكێ بۆ چێبووی (رهد فعلهكا) طهبیعی بوو یا نهفسا مرۆڤی دهمێ بهرانبهر دهراڤێ شهڕكرنێ ڕادوهستت و ب تایبهتی ئهگهر كارێ خۆ باش نهكربت، بلا باوهرییا موكم وی ب وێ قهزییێ ههبت ژی یا ئهو شهڕی بۆ دكهت.
پشتی خودێ كارێ ڤێ دهستهكێ بۆ مه ئاشكهرا كری دهمێ ههڤڕكی د گهل پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- دكر سهرا كرنا شهڕی، خودێ یا دلێ وان پتر بۆ مه ئاشكهرا كر، و بۆ مه دیاركر كانێ وان چ بۆ خۆ دڤیا، و خودێ چ بۆ وان دڤیا:(يعدكم الله إحدى الطائفتين أنها لكم وتودون أن غير ذات الشوكة تكون لكم ويريد الله أن يحق الحق بكلماته ويقطع دابر الكافرين(7)ليحق الحق ويبطل الباطل ولو كره المجرمون(8)
مرۆڤی ههردهم دڤێت -و صهحابی ژی مرۆڤ بوون!- بێ زهحمهت و وهستیان بگههته وێ یا وی دڤێت ژ خۆشی و سهركهفتنێ، و خودێ تشتهكێ دی دڤێت، دڤێت ب خۆشی و نهخۆشییێ مرۆڤان بجهڕبینت دا ب ڕهنگهكێ واقعی بهرچاڤ بكهت كانێ باوهرییا كێ یا ژ ڕاستییه ویا كێ گۆتنا دهڤییه، خودێ گۆت: هوین گهلی ئهێن ههوه ههڤڕكی د گهل پێغهمبهرێ مه كری، سۆزا من بیننه بیرا خۆ دهمێ من سۆز دایه ههوه كو ئێك ژ ههردو دهستهكان ب دهست ههوه ڤه بینم: كاروانی و ئهو مالێ د گهل دا، یان ژی كرنا شهڕێ دوژمنی و سهركهفتنا ل سهر وان، و ههوه دڤێت بێ شهڕكرن هوین كاروانی ب دهست خۆ ڤه بینن، و خودێ دڤێت كو ئیسلامێ حهق كهت و ب شهڕكرنا ههوه د گهل كافران دینی ب سهربێخت، و كافران ب تێبرنێ ببرینت، دا ئهو ئیسلامێ و موسلمانان سهرفهراز بكهت، و شركێ و موشركان نههێلت، ئهگهر خۆ موشركێن تاوانبار ب وێ چهندێ نهخۆش بت ژی.
ههوه ئێك دڤیا كو ب دهستڤه ئینانا دهسكهفتییان بوو، بهلێ خودێ دو خێر بۆ ههوه دڤیان: سهركهفتن و ب دهستڤه ئینانا دهسكهفتییان ژی.. ههوه دڤیا ب ستاندنا كاروانێ ئهبوو سوفیانی كافران رهزیل بكهن، و خودێ دڤیا وان ب كوشتن و گرتن و چوونا مالی بشكێنت، و یا خودێ دڤێت ههردهم باشتره ژ وێ یا مرۆڤی دڤێت، بهلێ بارا پتر ژ مرۆڤان ڤێ چهندێ نزانن، لهو ههڤڕكییێ دكهن.
و ئهڤرۆ ژی خودان باوهر ئهوێن دخوازن حهقییا خودێ ب سهر بێخن دڤێت ڤێ دهرســـێ باش وهرگـــرن: دبــت هندهك تشت ههبن ئهو هزر كهن باشی تێدا ههیه و ئهو ب خـــۆ باشـــی تــێـــدا نهبت، و هندهك تشت ههبن ئهو هزر كهن باشی تێدا نینه و ئهو ب خۆ باشی تێدا بت.. و بلا ئهو باش بزانن كو دیتنا وان یا توخویبدایه نه وهكی دیتنا خودێ یا بێ توخویب.
ئهڤه بهری شهڕی، و دهمێ ههردو لا ل مهیدانا شهڕی كۆمبووین، ههڤڕكی نهما و ڕێز بوونه ئێك، و ههوار گههشته خودێ، لهو مزگینییا سهركهفتنێ گههشت:(إذ تستغيثون ربكم فاستجاب لكم أني ممدكم بألف من الملائكة مردفين(9)وما جعله الله إلا بشرى ولتطمئن به قلوبكم وما النصر إلا من عند الله إن الله عزيز حكيم(10)
خودێ دبێژته خهلكێ بهدرێ: هوین وێ قهنجییا خودێ ل ڕۆژا بهدرێ د گهل ههوه كری ل بیرا خۆ بینن دهمێ ههوه سهركهفتنا ل سهر دوژمنی خواستی، خودێ داخوازا ههوه ب جهـ ئینا و گۆت: ئهز ب هزار فریشتهیان ژ عهسمانی دێ پشتا ههوه گرم، هندهك ب دویڤ هندهكان ڕا دێ ئێن. و خودێ ئهو پشتهڤانی بۆ ههوه كربوو مزگینییهك بۆ سهركهفتنێ، و دا دلێن ههوه پێ ڕحهت و تهنا ببن، و ههوه باوهری ب سهركهفتنا خودێ ههبت و ههما سهركهفتن ب تنێ ژ نك خودێیه، نه ب هێز و زیرهكییا ههوهیه. هندی خودێیه د ملكێ خۆ دا یێ زاله، و د شریعهتێ خۆ دا یێ كار بنهجهه..
و ئهڤ ئایهته موسلمانان ل وی دهمی و ل ههمی دهمان ل ڕاستییهكا مهزن ئاگههدار دكهن ئهو ژی ئهڤهیه دڤێت بۆ سهركهفتنا ل سهر دوژمنان بهرێ مـــه ل خودێ ب تنێ بت، چونكی سهركهفتن ژ نك خودێ ب تنێیه، و مهعنا ڤێ ئهو نینه ئهم ئهگهرێن ماددی ب پشت گوهـ ڤه لێ بدهین، بهلێ دڤێت ئهم بزانین كو ب كارئینانا ئهگهرێن ماددی یێن سهركهفتنێ -د گهل گرنگییا وان- چو كارتێكرنا خۆ نابت ئهگهر حهزكرنا خودێ ل سهر نهبت، لهو ههوار و گازییا مه دڤێت خودێ بت.
پاشــی ئایـــهت بــیـــرا صهحابییان ل دو سهرهاتییێن ڕۆژا بهدرێ دئینتهڤه كو دبت د چاڤێن وان دا دبچویك بن بهلێ كارتێكرنا وان ل سهر ئهنجامێ شهڕی ل وێ ڕۆژێ یێ مهزن بوو:(إذ يغشيكم النعاس أمنة منه وينزل عليكم من السماء ماء ليطهركم به ويذهب عنكم رجز الشيطان وليربط على قلوبكم ويثبت به الأقدام(11).
ئهو دهمهك بوو پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- و لهشكهرێ موسلمانان دایه ڕێ حهتا گههشتینه مهیدانا بهدرێ، و دهمێ لهشكهر گههشتی ئێڤارهكا درهونگ بوو و یێ وهستیای بوو، و ل نێزیكی لهشكهرێ كافران دانا، دو هزرێن نهخۆش د سهرێن وان دا دلڤلڤین و هندهك دودلی بۆ چێ دكر:
یا ئێكێ: گۆتن ئهم دوهستیاینه چاوا دێ شێین سوباهی سپێدێ بهر سنگێ ڤێ هژمارا مهزن یا كافران گرین؟
یا دووێ: ئهو مهیدانا شهڕ دێ لێ ئێتهكرن عهردێ وێ ههمی خیزه و نهكو دهمێ دهست ب شهڕی دكهن خیز ل بن پییێن وان بتهحست.
مهعنا وان هزر د دو مهسهلان دا كر پهیوهندی ب حالهتێ وان یێ نهفسی ڤه ههبوو، كو كارتێكرنێ ل سهر لایێ عهسكهری دكهت، چونكی ئهگهر ئهو د وهستیای بن، و جهێ شهڕی لێ دكهن یێ هاریكار نهبت، شهڕ ل بهر وان دێ ب زهحمهت كهڤت، بهلێ خودێ د ههوارا وان هات و ئهڤ ههردو ئاستهنگه د ڕێكا وان دا نههێلان، دهمێ بوویه شهڤ لهشكهرێ موسلمانان د خهو چوو، ئیمام عهلی دبێژت: من دیت وێ شهڤێ ئهم ههمی نڤستین پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- تێ نهبت، ئهو حهتا سپێدێ یێ هشیار بوو دوعا دكرن و دكره گری.
و یا (موتهوقع) ئهو بوو حالهتهكێ نهفسی یێ وهسا ب لهشكهری دا بێت ئهو نهنڤن، بهلێ وهسا چێ نهبوو نقرۆسك ب سهر وان دا هات و ئهو ههمی نڤستن، و ڤێ خهوێ مفایهكێ مهزن دا وان ڕۆژا د دویڤ دا.
و گاڤا بـــوویـــه سـپـێده بهری شهڕ دهست پێ بكهت، خودێ وهسا حهزكر بارانهك ل مهیدانا بهدرێ باری، عهرد شدانت، و ئهو وهسواس ژی د دلێن وان دا نههێلا، ئهو پێ هاتنه پاقژكرن و پییێن وان ژی پێ هاتنه موكمكرن.
و گاڤا شهڕی دهست پێ كری هاریكارییا خودێ ب سهر وان دا هات، دا خودێ سۆزا خۆ بۆ پێغهمبهری ب جهـ بینت ونهیارێن وی بشكێنت:
(إذ يوحي ربك إلى الملائكة أني معكم فثبتوا الذين آمنوا سألقي في قلوب الذين كفروا الرعب فاضربوا فوق الأعناق واضربوا منهم كل بنان(12)ذلك بأنهم شاقوا الله ورسوله ومن يشاقق الله ورسوله فإن الله شديد العقاب(13)ذلكم فذوقوه وأن للكافرين عذاب النار(14).
خودێ دبێژت: ل بیرا خۆ بینن دهمێ خودایێ ته -ئهی موحهممهد- وهحی بۆ وان فریشتهیان یێن وی پشتهڤانییا خودان باوهران ل ڕۆژا بهدرێ پێ كری هنارتی كــو ئهزێ د گهل ههوه، و ئهز دێ هاریكاری و پشتهڤانییا ههوه كهم، ڤێجا هوین وان یێن باوهری ئینای ب هێز بێخن، ئهز دێ ترسهكا دژوار و شكهستنێ هاڤێمه دلێن وان یێن باوهری نهئینای، ڤێجا هوین -گهلی خودان باوهران- ل سهرێ كافران بدهن، و ل ههمی گههـ و لایــێـن وان بدهن. ئهڤا هه یا كو ب سهرێ كافران هاتی ژ لێدانا سهر وگههـ و ستویان، ژ بهر نهگوهدارییا وانه بۆ ئهمرێ خودێ و پێغهمبهرێ وی، و ههچییێ بێ ئهمرییا خودێ و پێغهمبهرێ وی بكهت، هندی خودێیه ل دنیایێ و ئاخرهتێ دێ جزایهكێ دژوار دهته وی. ئهوا هه ئهو عهزابه یا من بۆ ههوه پێش ئێخستی گهلی كافرێن بێ ئهمرییا خودێ و پــێـغــهمــبــهرێ وی د دنــیــایـــێ دا كری ڤێجا هوین د ژینا دنیایێ دا تام بكهنێ، و ل ئاخرهتێ عهزابا ئاگری بۆ ههوه ههیه. ئهڤ سهركهفتنا هه ل ڕۆژا بهدرێ خودێ دا ههوه چونكی دوژمنێن ههوه ئهو بوون یێن نهیارهتییا خودێ و پێغهمبهری دكر..
ڤێجا هوین گهلی ئهو كهسێن دبێژن: ئهم موسلمانین! گاڤا د ڤێ خالێ دا وهكی وان كافران لێ هاتن، و ههوه ژی نهیارهتییا دیــنـــێ خــــودێ كر، شهڕێ ههوه و وان ل سهر ئهگهرێن ماددی دێ ڕاوهستت، و چونكی د ڤی لایی دا ئهو ژ ههوه ب هێزترن سهركهفتن دێ یا وان بت، و فایدێ ههوه ناكهت هوین ب دهڤی ب تنێ بێژن: ئهم موسلمانین!!
