سالۆخهتێن مرۆڤێن خودێ
خواندهڤانێن هێژا:
بهرى ئهم گهشه بهرپهڕێن ديرۆكا ئيسلامێ قهلدهين، و د گهل مرۆڤێن خودێ ب گهشتهكا درێژ ڕاببين، يـا د جهێ خۆ دايه ئهم ڤى توخمێ مرۆڤان ب ههوه بدهينه ناسين، وهندهك ژ مهزنترين سالۆخهتێن وان بۆ ههوه بهرچاڤ بكهين وهكى ژ گۆتنێن وان ب خۆ دئێنه وهرگرتن، ئهو گۆتنێن هـــهر ئـێــك د جهێ خۆ دا دنيايهكێ دئينت؛ چونكى د گهل كورتییا خۆ دنيايهكا ڕامانان د ناڤ خۆ دا هل دگرت..
ومن نه باوهره ئێك ژ مه ههبت نهزانت هندى ئهڤ ژيانهيه يا ئهم تێدا ژيانهكا بهروهخته، يا كورته، چهند درێژ ببت دێ ب دويماهى ئێت، بهلێ كێم كهس ژ مه ههنه ڤێ زانينێ بـۆ خــۆ دكــهنـه دهرسهكا وهسا كو ههردهم وجێ بۆ خۆ ژێ وهربگرت.. مــرۆڤـێ ئـێكێ ژ مـرۆڤـێـن خـودێ وسهروهرێ ههمى مرۆڤان پێغهمبهرێ خۆشتڤى موحهمـمهد -سلاڤ لێ بن- د گۆتنهكا خۆ دا -يا كو ئيمامێ بوخارى ژێ ڤهدگوهێزت- ڤێ ڕاستییێ ب جوانترين ڕهنگ بۆ مه دنهخشينت دهمێ كهرهم دكهت ودبێژت:( كُنْ فِي الدُّنيا كأنَّكَ غريبٌ أو عابرُ سبيلٍ )یەعنى: تو د دنيايێ دا يێ وهسا به ههر وهكى تو مرۆڤهكێ غهريب يان مرۆڤهكێ ڕێڤنگ.
باوهرییا خۆ ب دنيايێ نهئينه.. ڕاسته هندى تو بێژى ئهو يا جوانه، يا خۆشه، بهلێ پا ژ بيـر نهكه ژى كو يا ههڤال هێله، يا خاپـيـنـۆكه، جارهكێ ههڕه ناڤ قهبران، بهرێ خۆ بده وان ههمى كێلیێن ب ڕهخ ئێك ڤه، باش هزرا خۆ تێدا بكه.. دنيايێ ئهو ههمى يێن بن ئاخ كرين! ڤێجا چاوا مرۆڤ باوهرییا خۆ پێ بينت؟
عهبدللاهێ كوڕێ عهبباسى -ئهوێ حهديسا بۆرى بۆ مه ڤهگوهاستى- ههرگـاڤ دگـۆت: ((ئهگهر ل ته بوو سپێده ل هيڤییا ئێڤارى نهبه، وئهگهر ل ته بوو ئێڤار ل هيڤییا سپێدێ نهبه))، ئهرێ چهند مرۆڤ ته ديتينه د گهل ته، يا ل وان بوويه سپێده ونهگههشتينه ئێڤارى؟ يان ژى يا لێ بوويه ئێڤار ونهگههشتينه سپێدێ؟ ئهگهر تو ئهڤرۆ ژ وان نهبى، كى نابێژت سوباهى دێ بییه ئێك ژ وان ودۆر دێ گههته ته ژى؟!
مرۆڤێن خودێ ئهون يێن ڤێ ڕاستییێ باش دزانن، دنيايێ باش دناسن، لهو دنيا نهشێته وان.. بهرى ههر تشتهكى ئهو دزانن هاتنا وان بۆ ڤێ دنيايێ ومانا وان د ڤێ ژيانێ دا گهشتهكه، ئهو ب ڕێڤنگى يێن هاتينێ، وپشتى دهمهكى دێ ئێنه زڤڕاندن..
ژين گهشتهكه، ژ كيڤه دهست پێ دكهت؟ ودێ بۆ كيڤه چت؟
مرۆڤێن خودێ دهمێ بهرسڤا ڤێ پسيارێ ددهن دبێژن: ژ نك خودێ.. وبۆ نك خودێ! ( هو الأوَّلُ والآخِرُ ) خودێیه يێ ئێكێ وئهوه يێ دويماهییێ.. ژ نك خودێ قويناغا وان دهست پێ دكهت، وبۆ نك وى ڤهدگهڕيێت، ڤێجا چونكى هۆيه دڤێت ئهوا د ناڤبهرا دهستپێكێ ودويماهییێ ژى دا ههر بۆ خودێ بت، ژ بهر ڤێ چهندێ كاروانێ ژییێ وان كاروانهكێ خودايیه، ئهو كيڤه بهرێ خۆ بدهن ژ خودێ پێڤهتر كهسێ نابينن.
جارهكێ كۆمهكا مرۆڤێن دنيايێ، ئهوێن تام نهكرییه شرينییا باوهرییێ ب مرۆڤهكێ خـودێ وهرهـاتـن، ژ كێم فامییا خۆ وان هزركر دێ شێن دهليڤهيهكێ خودێ ژ بيـرا وى بهن، ڕابوون دهست وپێ لێ گرێدان، ل سهر ڤێ تهنشتێ وهرگێڕا سهر تهنشتا دى، شيـرێن خۆ باش هوسيـن، گهفێن مرنێ لێ كرن.. وى چ گـۆت؟
گوهێ خۆ بدهنه گـۆتنا وى.. وى گـۆت:
ولست أبالي حين أُقْتَلُ مسلماً
على أيِ جنبٍ كان في الله مصرعي
يهعنى: مادهم دلێ من باوهرى تێدا ههيه بهرێ من ههر دێ ل خودێ بت، وهندى بهرێ من ل خودێ بت ئهز د خهما هندێ نابم هوين ل سهر كيژ تهنشتێ من بكوژن يان بهرێ من بدهنه كيژ لايى، چونكى كهفتنا من -ل سهر كيژ تهنشتێ بت- ههر دێ بۆ خودێ بت.
بهلێ.. ب ڕێڤنگى ئهو يێن هاتين، مێڤانن.. وما كهنگى ڤهمان بۆ مێڤانى ههيه؟
(حهسهنێ بهصرى) ئێك ژ مـرۆڤـێـن خودێ بوو، د كـۆشا كـابـانـییهكـا پـێـغـهمبهرى دا -سلاڤ لێ بن- هـاتـبـوو ب خودانكرن، ڕۆژهكێ وى گـۆتـه هـنـدهك هـهڤـالێن خـۆ: ((ب خودێ من حهفتێ زهلام ژ خهلكێ بهدرێ ديتبوون ئهگهر ههوه ئهو ديتبان هوين دا بێژن: ئهڤه ددينن! من ديت ئهو توخمهكێ مرۆڤان بوون دنيا ل نك ئێك ژ وان ژ وێ ئاخێ بێ خێرتر بوو يا وى پێ خۆ ددانا سهر..))! ئهو دنيايا خــهلك خۆ سهرا ددهنه كوشتـن، ل نك مرۆڤێن خودێ ژ وێ ئاخێ بێ بهاتره يا ئێك ژ وان پێ لێ ددانت، وئهگهر ژ بهر هندێ نهبا كو وان د ڤێ دنيايێ دا سهرێ خۆ بۆ خودێ دچهماند ئهو دا ژ دنيايێ ههمییێ ڕهڤن، ئهگهر جههكێ ڕهڤێ ههبا!
مرۆڤێن خودێ د دنيايێ دا دژين، بهلێ ئهو ژيانا خۆ د دنيايێ دا حسێب دكهن گهشتهكا شرين بهر ب كنارێ خودێ ڤه، ژ نك خودێ ئهو دهست پێ دكهن وبۆ نك وى دزڤڕن، وحهتا پشت ڕاست ببن كو ئهو د ڤێ دنيايێ دا دێ ب سلامهت بن، ئهو زێرهڤانییێ ل نـهفـسـا خـۆ دكـهن، دا ئـهو وان دسهردا نهبهت، (سهلهمێ كوڕێ دينارى) دبێژت: ((ترسا من ئهو نينه دوعايێن من نهئێنه قهبويلكرن، ترسا من ئهوه وه ل من بێت ئهز دوعايان نهكهم)).
بهلێ.. خودايێ مه باشترين خودايه، يێ وهسايه چى گاڤا ئهم بووينه يێن وى ئهو دێ يێ مه بت، وچى گاڤا مه ب دورستى و ژ دل ههوارێن خۆ گههاندنێ ئهو دێ د ههوارا مه ئێت، وهكى ئهو ب خۆ دبێژت:( وَقَالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ ۚ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِينَ ) سورة غافر 60.
لهو (شهقيقێ كوڕێ سهلهمهى) دگۆت: ((خودايێ مه چێترين خودايه، ئهگهر ئهم گوهدارییا وى بكهين ئهو نهگوهدارییا مه ناكهت))!
مرۆڤێن خودێ هيڤییهكا هندا مهزن ب خودايێ خۆ ههيه كو ئهو وان بهرنادهت ووان ناهێلته ب تنێ، هندى ئهو پشتا خۆ نهدهنه وى، لهو ترسا وان ئهوه نهفسا وان هند بێ سـهر وبهر بـبـت كو بۆ شهيتانى ببته پێڕهههكا شهنبۆز وبهرێ وان بدهته كهندالێ تێچوونێ، (ئيبـراهيمێ نهخهعى) گهلهك جاران دهمێ دوعا بۆ خۆ دكرن دگۆت: ((ئهى خودا! نهفسا من ڕهحـمـێ ب من نابهت تو ڕهحـمـێ ب من ببه، ئهى خودا! تو نهفسا من بۆ من چێكه)).
ئهگهر نهفسا مرۆڤى چێبوو، پشتییێ گونههان ل سهر پشتا مرۆڤى نامينت، مرۆڤ دێ ب بارسڤكییێ حهسيێت، لهو دهمێ قهستا خودێ دكهت دێ يێ سڤك بت، چو گونههـ نابن وى ڤهكێشن، وخودێ ب خۆ -ب ههمى مهزنییا خۆ ڤه- دبـێــژت: ((هــهچــیـیــێ بهۆستهكێ ب نك من ڤه بێت، ئهز دێ گهزهكێ ب نك وى ڤه چم))..
جارهكێ پشتى هندهك مـرۆڤێن خودێ يێن ههژار ودهست ڤالا ژ قڕێژا دنيايێ خۆ فرۆتییه خودێ، وهاتينه د ناڤ ڕێزا مرۆڤێن خودێ دا، هندهك ژ ماقويل ومال مهزنێن خودێ نهناس هاتنه نك پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- وگۆتنێ: تو دزانى ئهم وفلان نه ل ڕێزهكێينه، وان ژ نك خۆ بكه دهر دا ئهم بشێيـن بێينه ديوانا ته، خودايێ وى..
خودايێ وان ئێكسهر فهرمان دا:( وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ ۖ مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَمَا مِنْ حِسَابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ ) الأنعام 52 هەروەسا گوت: ( وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ ۖ وَلَا تَعْدُ عَيْنَاكَ عَنْهُمْ تُرِيدُ زِينَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ۖ وَلَا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنَا وَاتَّبَعَ هَوَاهُ وَكَانَ أَمْرُهُ فُرُطًا ) الکهف 28 ٬ چهند گـۆتـنـهكا مهزنه: (يريدون وجهه) ئهوان خودێ يێ هلبژارتى، كنارێ خودێ يێ ڤياى، ويــێ خــودێ هـلـبـژێــرت خــودێ ژى دێ وى هلبژێرت، ويێ خودێ وى هلبژێرت دێ بته ئێك ژ مرۆڤێن خودێ، وته -ئهى موحهممهد- ماف نينه مرۆڤێن من ژ ديوانا خۆ بكهيه دهر، ئهوان ئهزێ هلبژارتيم ومن ئهو يێن هلبژارتين!
مرۆڤێن خودێ دئێنه ڤێ دنيايێ وهندى خودێ بۆ وان ڤياى ئهو لێ دمينن پاشى ژێ بار دكهن، بهلێ تشتێ بهرچاڤ ل نك وان ئهوه: دنيا ب ههمى خۆشییێن خۆ ڤه نهشێت دهليڤهيهكا ب تـنــێ ژى وان ژ بــيـرڤــهكهت، يان ئێكا هند ژێ چێ بكهت كو ئهو ئێكێ دى د گــهل خــودێ ببينن، بهرێ وان ههر يێ ل كنارێ خودێ وهنگى ههدارا وان دئێت گاڤا ئهو ب تنێ د گهل خودايێ خۆ دمينن، ل وى دهمى ئهو ب خۆشییهكا وهسا دحهسيێن دنيايێ ههمییێ ژ بيـر دكهن، ژ ڤێ ژيانێ دهردكهڤن، بلند دبن، بهر ب (مهلهكووتا) خودێ ڤه دچن.
ئهو ژى وهكى مه د ڤێ دنيايێ دا ددهنه ڕێ، بهلێ ئهو وهكى مه ناچنه ڕێ، خۆشییێن ڕێكێ بهرێ وان ژ ئارمانجێ وهرناگێڕت، ودلێ وان ژێ سار ناكهت، وجهى ل ڤيانا وان يا ئێكانه تهنگ ناكت.. ڕاسته ڕێكهكا دوير وان يا ل بهر ههى، ڕێكهكا تژى نهخۆشى وئاستهنگه، بهلێ مرۆڤينییا وان بۆ خودێ ڤێ گرانییێ ل بهر وان سڤك دكهت، هندى ئهو بيـرا خۆ ل دويماهـیـیـێ دئـيـنـن بهراهى وان دسهردا نابهت، ئێك ژ ڤان مرۆڤێن خودێ يێن ب دورستى دنيا ناسى دبێژت: ((من ئينا بهرچاڤێن خۆ ههر وهكى ئهز يێ ل جههنهمێ، خوارن وڤهخوارنا وێ، زنجيـر ودوكێلا وێ، بێهن يا ل من تهنگ كرى، من د گۆته خۆ: ئهرێ ته چ دڤێت؟ نهفسا من دگۆت: خوزى ئهز زڤڕيبامه دنيايێ دا من باشى كربان بهلكى ئهز نههاتبامه ڤى جهى.. پاشى من ئينا بهرچاڤێن خۆ ههر وهكى ئهزێ ل بهحهشتێ، د ناڤ خۆشییێن وێ دا، ومن دگۆته خۆ: ئهرێ ته چ دڤێت؟ نهفسا من دگۆت: خوزى ئهز زڤڕيبامه دنيايێ دا من هێشتا باشى كربان بهلكى جهێ من ئهڤرۆ هێشتا يێ خۆشتربا.. ڤێجا ئهز دبێژمه نهفسا خۆ: ئهڤه تو يا د دنيايێ دا، ڤێجا كارى بۆ خۆ بكه)).
ب ڤى ڕهنگى مرۆڤێن خودێ د دنيايێ دگههن، دنيا جهێ كارییه، زهڤییا چاندنێیه، وتو چو لێ بچينى دێ وى ل ئاخرهتێ ههلينى، وئهگهر تو ئهو بى يێ ته كارهكێ خراب تێدا كرى دێ پهشێمان بى كو ته باشى نهكرين، وئهگهر ته باشى ژى كربن دێ پهشێمان بى كو ته هێشتا باشى نهكرين! ڤێجا لهزێ بكه، دنيا خۆ ل ته ناگرت وههچى ڕۆژا ل ته ئاڤابوو نائێتهڤه..
ومهتهلا دنيايێ مهتهلا ئێك ژ ههوهيه دهمێ تبلا خۆ دكهته د دهريايێ دا، بلا سهح بـكـهتـێ كـانـێ دێ شێت چ پێڤه ئينت؟
ب ڤى ڕهنگى پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- مهتهلێ ب دنيايێ دئينت!
ژ بـهر ڤـێ چهندێ مرۆڤێن خودێ ب دنيايێ نائێنه خاپاندن، و(غوروور) بۆ وان چێ نابت، باشییا وان بهرێ وان نادهته هندێ ئهو هزر بكهن حهقێ خودێ ل سهر وان نهمايه، وبهحهشتا وان يا مسۆگهره، ههردهم ژ خۆ ب ترسن، زهلامێ ئێكێ د ئوممهتێ دا -پشتى پــێــغــهمــبــهرى ســلاڤ لــێ بــن- ئــهبـــوو بهكرێ ڕاستگۆ دبێژت: ((ئهگهر پییهكێ من بچته د بهحهشتێ دا ويێ دى هێشتا مابته ژ دهرڤه ئهز ژ (مهكرا) خودێ پشت ڕاست نابم))، وعومهر ژى وهكى وى دبێژت: ((ئهگهر ڕۆژا قيامهتێ بێژن: گهلى مرۆڤان هوين ههمى ههڕنه بهحهشتێ مرۆڤهك تێ نهبت بلا بچته ئاگرى، ئهز دێ ترسم ئهو مرۆڤ ئهز بم))..
هنده مرۆڤێن خودێ ژ غوروورێ ددويرن، شهڤ وڕۆژێن خۆ ئهو ب عيبادهتى ڤه دبۆرينن، وگاڤا ژێ هاته خواستن كو باشییێن خۆ ههلسهنگينن دێ بته ههوار ههوارا وان، (مالكێ كوڕێ دينارى) دبێژت: ((گاڤا بهحسێ مرۆڤێن باش دئێته كرن، ئـۆف بۆ من!)).
ئێك ژ مه گاڤا بهحسێ باشان ل نك دئێتهكرن عێجز دبت بۆچى ناڤێ وى بهرى يێ ههمییان نههاته گۆتن، ڕۆژهكێ مرۆڤهك هاته نك (عهلائێ كوڕێ زيادى) وگۆتێ: شڤێدى من دديت ئهز وتو ل بهحهشتێ بووين، وى گۆتێ: ((ما شهيتانى ژبلى من وته كهسێ دى نهديت بۆ خۆ يارییان پێ بكهت؟))، و (يوونسێ كوڕێ عوبهيدى) دبێژت: ((هندهك جاران ئهز سهد باشییان دهژمێرم، ئێكا ب تنێ ژى ژ وان ل نك من نينه)). و (سولهيمانێ تهميمى)، ئهوێ پترییا دهمێ خۆ ب كرنا عيبادهتى ڤه دبۆراند، ڕۆژهكێ هندهك ههڤالێن وى گۆتێ: خوزیێن ته، خودێ بهرێ ته يێ دايه چاكییێ، وى گۆت: ((وه نهبێژن، هندى ئهزم ئهز نزانم ڕۆژا قيامهتێ خودێ دێ چ ئينته سهرێ من ما ههوه گۆتنا خودێ نهخواندییه دهمێ دبێژت:(وَبَدَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مَا لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ).
تێگههشتنهكا گهلهكا هوير وكويره ژ لايێ مرۆڤێن خودێ ڤه بۆ ڤێ ڕاستییێ، هزر نـهكـهن ههما ئهڤه (تهواضوعهكه) ژ لايێ وان ڤه، نه.. ئهڤه ڕاستییهكه ههمى كهس باش نابينن، ئهڤ باشییێن ئهو دكهن وخهلك دبينن قهنجییهكه خودێ د گهل وان كرى، ئهڤه ئێك،
ويا دووێ: ئهڤ باشییێن ئهو دكهن وخهلك دبينن ب كێشان وپيڤانا وان ويا خهلكى يا بهرچاڤ باشينه، كى دبێژت خودێ دێ ژ وان قهبويل كهت وحسێب كهت باشى؟!
يا سییێ: ما پێغهمبهرى ب خۆ -سلاڤ لێ بن- نهگۆتییه: ((كهس ب عـهمـهلێ خۆ ناچته بهحهشتێ))؟ ودهمێ هندهكان گۆتییێ: خۆ تو ژى ئهى پێغهمبهرێ خودێ؟ وى گـۆت: ((خۆ ئهز ژى ئهگهر خودێ ڕهحمێ ب من نهبهت)).
ڤێجا چاوا ئهو ب عهمهلێ خۆ خۆ پشت ڕاست بكهن؟
يا چارێ: ئهو ژ خۆ پشت ڕاست نابن كو نهفسا وان بهرێ وان نادهته گونههێ، يان دلێ وان خرابییێ ل بهر وان شرين ناكهت، وبهرێخۆدانا وان بۆ گونههێ يا وهسايه ئهو هزر دكهن چى گاڤا گونهههك ل نك خودانى پهيدابوو دێ بته ئهگهرا ڤهمراندنا ڕۆناهییێ د دلى دا، ودل ئهگهر ژ ڕۆناهییا باوهرییێ ڤالا بوو سهروچاڤ ژى دێ تارى بن، پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- دبێژت: ((هشيارى گونههێن بچويك به، هندى گونههێن بچويكن ل سهر خودانى كۆم دبن وئهو چو هزرێ بۆ ناكهت حهتا ئهو وى دبهنه هيلاكێ)).
ژ لايهكێ دى ڤه: دهمێ گونههـ ڕێكا خۆ بۆ دلهكى دبينت وجهێ خۆ تێدا دكهت، هێدى هێدى جهێ خۆ فرههـ دكهت حهتا دلى ههمییێ دهستهسهر دكهت، و ژ ڕۆناهییا ئيمانێ ڤالا دكهت، ودا ئهڤ دله پتر خودانى ژ بيرڤه بكهت دێ بهرێ وى دهته هژمارتنا خهلهتییێن خهلكى، (ئيبـراهيمێ نهخهعى) دبێژت: ((يا ژ من ڤه ئهو كهسێ ل دويڤ عهيبێن خهلكى دگهڕيێت وى خۆ يێ ژبيـركرى لهوا..)) مهعنا ئهگهر ئهو خۆ ب عهيبێن خۆ ڤه موژيل بكهت، ولێ بگهڕيێت وان عهيبان ل نك خۆ نههێلت، ئهو ناگههت ل عهيبێن خهلكى بگهڕيێت.. تشتهكێ غهريبه عهيبهك ل نك مرۆڤى ههبت ڕابت چاڤێن خۆ ژێ بنقينت، وعهيبێن خهلكى بكهته ههلامهت!
زانايێ تابعى (رهبيعێ كوڕێ خهيثهمى) دبێژت: ((ئهز ژ خۆ ڕازى نابم حهتا من چو خهلهتى نهمينن.. ومن نهڤێت ئهز ژ وان كهسان بم يێن ژ بهر گونههێن خهلكى ژ خودێ دترسن بهلێ گونههێن خۆ ژبيـر دكهن وسهرا وان ژ عهزابا خودێ ناترسن)).
ئهو كينه يێن هند ژ خۆ دڕازى كو ژ ئهنجامێ گونههێن خۆ دپشت ڕاست بن، وههردهم بهحسێ گونههێن خهلكى ل سهر ئهزمانێ وان؟
بێ گومان ئهو ئهون يێن كو هندهك باشى كرين، ڤێجا غوروور بۆ چێبووى وهزركرى هنده ئهو ژ عهزابا خودێ خلاس..
ژ بهر ڤێ چهندێ ئێك ژ سالۆخهتێن مرۆڤێن خودێیه نه دنيا وان دخاپينت، نه كريارێن وان يێن باش غوروورێ بۆ وان چێ دكهت، وخهلهتى وگونههێن خهلكى بهرێ وان ژ خهلهتى وگونههێن وان ب خۆ وهرناگێڕت.. و ل دۆر ڤێ خالا دويماهییێ ئيمام (جهعفهر ئهلصادق) دبێژت: ((ههچییێ پهردێ ئێكى بهلێڤڕت، د مالا وى دا نامويسا وى دێ ئێته هلێڤڕين، وههچییێ شيـرێ زۆردارییێ ڕويس بكهت ئهو ب خۆ دێ پێ ئێته كوشتـن))، وئيمام (ئـبـن قهييم) دبــێــژت: ((كـێـمـكـرنا ته بۆ برايهكێ ته سهرا خهلهتییهكا وى مهزنتره ژ گونهها وى ب خۆ؛ چونكى دبــت خــۆشـكــانــدنا وى بۆ خودێ سهرا وێ خهلهتییێ پتر مفا تێدا ههبت ژ خۆمهزنكرنا ته كو ئهو خهلهتى ل نك ته نينه، وئهگهر تو بنڤى يێ گونههكار وهشيار ببى يێ پهشێمان ل نك خودێ ژ هندێ چێتره تو شهڤا خۆ ب عيبادهتى ڤه ببۆرينى وسپێدێ يێ ب خۆ (موعجب) بى..)).
ئـهڤـه.. ودڤـێـت نهئێته هــزركـرن كو مرۆڤێن خودێ ب هێجهتا هندێ كو دڤێت مرۆڤ ل عهيبێن خهلكى نهگهڕيێت چاڤێن خۆ ژ خهلهتییێ دنقينن وبهلاڤبوونا گونههێ د ناڤ خهلكى دا دلێ وان نائێشينت، نه! پسيار ژ ئيمام (ئهحمهدى) هاتهكرن: ئهرێ مرۆڤ عيبادهتى بكهت چێتره، يان بهحسێ بيدعهچییان وخهلهتییێن وان بۆ خهلكى بكهت؟ ئيمامى گۆت: ((دهمێ تو عيبادهتى دكهى مفا دگههته ته ب تنێ، بهلێ دهمێ تو بهحسێ خهلهتییێن بيدعهچییان دكهى مفا دگههته ههمى موسلمانان)).
ل نك مرۆڤـێـن خـودێ چـو تـهقـوا د هـنـدێ ڕا نينه تو بێ ئهمرییا خودێ وپێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- ل نك كهسهكى يان كۆمهكێ ببينى وبێژى: ما من شۆلهژێیه گونههێن من تێرا من ههنه!
تــرســا ژ گونههێ جههكێ مهزن د دلێن مرۆڤێن خودێ دا ههيه، وهــنــدى هــنـــد ئـــهو ژ گونههێ دترسن گهلهك جاران ئهو خۆ ژ تشتێ حهلال ژى ددهنه پاش نهكو سهرى بكێشته گــونـــههــێ.. (ئيسماعيل كوڕێ عولهييهى) سهيدايێ ئيمام (ئهحـمـهدى) ئهو بيست سال بوو ژ ترسێن خودێ دا نهكرییه كهنى، و (ئيبـراهيمێ حهربى) شاگردێ ئيمام (ئهحـمهدى) ئهو بيست سال بوو چاڤهكێ وى تارى بووبوو كهسێ نهدزانى، ترسيا ئهگهر بێژت: چاڤێ من يێ تارى بووى، خودێ بێژتێ: تو ب ئهمرێ من يێ ڕازى نهبووى.
هنده ئهو ژ گونههێ دترسان، وگاڤا خودێ وهسا بۆ ئێك ژ وان نڤيسيبا كو گونهههكێ بكهت، ههر زوى ئهو دا ڕێكا پهشێمانییێ وتۆبێ گرت، وهندى ئهو يێ ساخ با دلێ وى ژ بهر وێ گونههێ دا ئێته گڤاشتـن، و ب شهڤ وڕۆژ چاڤێن وى دا ڕۆندكان بارينن، (سههلێ كوڕێ عهبدللاهى) دبێژت: ((تۆبه ئهوه تو چو جاران گونهها خۆ ژ بير نهكهى)) ب ديتنا مرۆڤێن خودێ ههر جارهكا كهيفا ئێكى ب گونهها وى بێت، يان ئهو گونهها خۆ ژ بير بكهت و ژ بهر وێ يێ ب ترس نهبت، هنگى ئهوى ب دورستى تۆبه نهكرییه..
تۆبه -ب ديتنا مرۆڤێن خودێ- ئهو دهرمانه يێ دلى ژ قڕێژا گونههێ دشۆت، شيشهيهكا زهلال ئهگهر ته خهم ژێ نهخوار ڕۆژ بۆ ڕۆژێ دێ قڕێژى بت حهتا د قڕێژێ ڕا دمينت وڕهش وتارى دبت، ڤێجا گاڤا ته ڤيا وێ زهلال بكهيهڤه دێ ڕابى دهرمانهكى لێ ڕهشينى وپاتهكى تێ دهى دا بتهييست، مهتهلا دلى وگونههێ وتۆبێ مهتهلا ڤێ شيشێ یه! ژ بهر ڤێ چهندێ تۆبه ل نك وان نه تشتهكێ كێمه، وبهسى تۆبهكهرانه خودێ ب خۆ د قورئانێ دا ئاشكهرا دكهت كو ئهو حهز ژ وان دكهت:( إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ )(ئيبـراهيمێ نـهخـهعـى) گـهلهك جـاران دگـۆتـه ههڤالێن خۆ: ((ل نك تۆبهكهران ڕوينن، چونكى ئهو ژ ههمى مرۆڤان د دل نازكترن، وڕهحما خودێ نێزيكترى وانه)).
ئهو مرۆڤێ ب كهيف قهستا گونههێ بكهت، وپشتى كرنا گونههێ پهشێمان نهبت وهزرا تۆبهكرنێ نهكهت، وڕۆندكێن لێڤهبوونێ نهبارينت، ئهو مرۆڤ -ب ديتنا مرۆڤێن خودێ- نهزانترين مرۆڤه (بــهكــرێ مــوزهنـى) دبێژت: ((ئهوێ ب كهنى ڤه قهستا گونههێ دكهت ئهو ب گرى ڤه دێ چته جههنهمێ))، و (بلالێ كوڕێ سهعيدى) دبێژت: ((ههوه خودايهكێ ههى، لهزێ ل عــهزابـدانا ههوه ناكهت، كهفتنا ههوه ڤهدگرت، وتـۆبا ههوه قهبويل دكهت، ههچییێ ل وى بزڤڕت ئهو خێرێ ددهتێ، وههچییێ ل وى پشت ڕێ بكهڤت ئهو ڕهحمێ پێ دبهت)).
ومرۆڤێن خودێ نه ب تنێ ژ كريارێن خۆ يێن خراب دترسن، نه! ئهو پتر ژ باشییێن خۆ دترسن، دترسن خودێ وان بهێلته ب هيڤییا باشییێن وان ڤه، وئهو باش دزانن كو باشییێن وان هــهمــى نائـێــنــه بــهرانبهر ئێك قهنجییا خودێ دگهل وان كرى.. بهرێ وان ههر دهم يێ ل هندێ خودێ ب ڕهحما خۆ د گهل وان بكهت ووان بۆ خۆ چێ بكهت، (مالكێ كوڕێ دينارى) د دوعايا خۆ دا دگۆت: ((ئهى خودا ته چاك يێن چاك كرين، تو مه چاك بكه)).
و ل نك مرۆڤێن خودێ كرنا عيبادهتى ژى تام وڕامانهكا تايبهت ههيه..
▫ عيبادهت ههر چهنده بلندكرنهكه بۆ خودانى بهر ب مهلهكۆتا خودێ ڤه، ئهو نيشانهكه ژى ل سـهر وهفادارییا مرۆڤى بۆ خودايێ وى، وئهو كهسێ د گهل خودايێ خۆ يێ ب وهفا نهبت ل هيڤییێ نهبه ئهو د گهل كهسهكێ دى يێ ب وهفا بت.
▫ عيبادهت ههر چهنده واجبهكه ل سهر خودانى، بهلێ ئهو دبته نيشانا شوكرا وى بۆ خودايێ وى، وئهوێ شوكرا خودايێ خۆ نهكهت ل سهر قهنجییێن وى ل هيڤییێ نهبه شوكرا كهسهكێ دى ل سهر قهنجییێن وى بكهت.
▫ عيبادهت ههر چهنده ئهو ڕێكه يا خودانى دگههينته خودێ، ئهو كاره ژى يێ وى پاقژ وبژوين دكهت ووى د چاڤێن خودێ دا بلند دكهت، وئهو كهسێ د چاڤێن خودێ دا يێ نزم بت، ل هيڤییێ نهبه ب هيڤییا كهسهكێ دى ڤه ئهو بلند ببت.
وســهرێ هـــهر عـيــبــادهتــهكــى -د فهرههنگا مرۆڤێن خودێ دا- (ئنيهتا دورسته) ئهوا ژ دلهكێ پاقژ وساخلهم دهردكهڤت، وئنيهتا دلى ههر جارهكا پاقژ بوو وكارێ لهشى ژى دێ دورست بت، (ئيبـراهيمێ نهخهعى) دگۆت: ((ههچییێ ژناڤدايییا خۆ چاك بكهت، خودێ ژسهرڤهيییا وى دێ چاك كهت))، ژ بهر هندێ پويتهپێكرنا مرۆڤێن خودێ ب ئنيهتا دورست پتر بوويه ژ پويتهپێكرنا وان ب كارێ دورست ب خۆ ژى.. ئنيهت د فێرگهها وان دا هۆنهرهكێ مهزنه، لهو بهرى ههر تشتهكى وان خۆ فێرى ئنيهتا دورست دكر ووان ئنيهتا دورست نيشا شاگردهيێن خۆ ددا، (سالمێ كوڕێ عهبدللاهى) دگۆت: ((بزانه هندى هاريكارییا خودێیه بۆ عهبدى ل دويڤ ئنيهتا عهبدییه، ههچییێ ئنيهتا وى يا موكم بت هاريكارییا خودێ ژى بۆ وى دێ يا تمام بت)).
و ژ بهر پويتهپێكرنا وان ب ئنيهتا دورست وان هاى ژ (پێشكێشییا د دنيايێ دا) و (مهنصبێن بلند) نينه، يێ وان ببينت چو هزرێ ژێ ناكهت وچو هزرێ بۆ ناكهت؛ چونكى ئهو ژ ههمى پلپلكێن دنيايێ يێن درهوين دڤالانه، ب پهرتالێ بێ خێرێ دنيايێ ئهو نه وهرمتينه، لهو كورسيك وخودانێن كورسيكان نهشێن وان ب نك خۆ ڤه بكێشن يان چاڤان لێ تارى بكهن! (ئهبو ئدريسێ خهولانى) دگۆت: ((دلهكێ پاقژ د ناڤ جلكهكێ پيس دا چێتره ژ دلهكێ پيس د ناڤ جلكهكێ پاقژ دا)).
و د گهل ڤێ خهما وان يا مهزن ژ ئنيهتا دورست خهما وان ژ كارێ دورست ژى يا كێم نهبوو، چو ئاستهنگان نهدشيا بهرێ وان ژ عيبادهتى وهرگێڕت، (بێ خيـرهتى) و (شڕاتى) -بۆ نموونه- دو ئاستهنگێن مهزنن يێن كو مرۆڤى ژ كرنا عيبادهتى سست دكهن، لهو (موحهممهد ئهلباقرى) شيرهت ل كوڕێ خۆ دكر ودگۆتێ: ((كوڕێ من! هشيارى بێ خيـرهتى وشڕاتییێ به، ئهڤ ههر دووه كليلا ههمى خرابییانه، ئهگهر تو بێ خيرهت بووى تو چو حهقان ب جهـ نائينى، وئهگهر تو شڕ بووى تو صهبرێ ل سهر حهقییێ ناكهى)).
(مهنصوورێ كوڕێ موعتهمرى) ههڤالێ شهڤێ بوو، وهستيانێ ڕێكا خۆ ل نك وى نهدديت، گاڤا دنيا تارى دبوو ئهو دا ڕابت نڤينێن خۆ پێچت وشهملكا خۆ ڕائێخت ودهست ب عيبادهتى كهت، هندى دلێ دهيكا وى دما پێڤه ڕۆژهكێ وێ گۆتێ: كوڕێ من، پيچهكێ بۆ خۆ ڕازێ مانێ چاڤێن ته ژى حهقێ ل سهر ته ههى، وى گۆت: ((دادێ! ژ من بگهڕيێ ڕازانــهكـا درێـــژ د قــهبـــرى دا يا ههى))! وڕۆژا (مهنصوور) مرى كوڕێ جيرانهكا وى پسيار ژ دهيكا خۆ كر وگۆت: ههر شهڤ من ستوينهكا چكلاندى ل مالا (مهنصوورى) دديت، ئێدى ئهز وێ ستوينێ نابينم، ئهو چ لێ هاتییه؟ دهيكا وى گۆت: كوڕێ من ئهو ستوين نهبوو، ئهو (مهنصوور) بوو ب شهڤێ ڕادبوو نڤێژ دكرن!!
(حهسسانێ كوڕێ ئهبوو سنانى) كهفته بهر مرنێ، ههڤالێن وى چوون سهرا بدهن، ئێك ژ وان گـۆتێ: نوكه مرادا دلێ ته چيه؟ وى گۆت: ((خوزى شهڤهكا درێژ ژ شهڤێن زڤستانێ ب سـهر من دا هاتبا وئهز ڕاببام من عيبادهتێ خودێ تێدا كربا..)) هنده ئهو ب تاما خۆشییا كــرنــا عيــبــادهتـى دحهسيان، (ثابتێ بهنانى) پێنجى سالان نڤێژێن شهڤێ ژێ نهچووبوون، ب شهڤێ نڤێژ دكرن وگاڤا دبوو سپێده دهستێن خۆ بلند دكرن ودگۆت: ((يا ڕهبى! ئهگهر تـه قهنجى د گهل بهنییهكێ خۆ كربت كو ئهو د قهبرى دا نڤێژێ بكهت، ئهو ئێك بلا ئهز بـم))!
(رهبيعێ كوڕێ خهيثهمى) ئێشهك هاتبوويێ نهدشيا ب ڕێڤه بچت، دو زهلامان ملێن وى دگرتن حهتا دگههانده مزگهفتێ بۆ نڤێژا ب جـمـاعهت، ودگۆت: ((ئهز دزانم بۆ من دورسته نهئێمه مزگهفتێ، بهلێ گاڤا من گوهـ ل (حي على الفلاح) دبت ئهز نهشێم خۆ بگرم، چاوا ئێك بێژته مرۆڤى: وهره ئيفلهحێ، ومرۆڤ نهچت؟ ئهگهر خۆ ئهو ل سهر چالهپكان چوويه دڤێت بچت)).
و د گهل ڤى ههمى عيبادهتێ وان ژى شهرما وان ژ خودێ خهو ژ چاڤان دڕهڤاند، ئێك ژ وان ب شهڤێ دما هشيار وهزرا خۆ د هندێ دا دكر: ئهرێ چاوا ئهز دێ شێم سهرێ خۆ بهرانبهر خودێ ڕاكهمهڤه دهمێ ئهو گونههێن من ددهته بهرچاڤێن من؟
(ئـهسـوهدێ كوڕێ يهزيدێ نهخهعى) ئێك ژ وان خودێ ناسان بوو يێن ل سهر دهستێ (عهبدللاهێ كوڕێ مهسعوودى) هاتییه پهروهردهكرن، حهشتێ حهج كربوون، وههر شهش ڕۆژان جارهكێ قورئان ختم دكر، و ل رهمهزانێ دو ڕۆژان جارهكێ ختم دكر، گاڤا كهفتییه بهر مرنێ كره گرى، هندهكان گـۆتـێ: ته خێره تو هنده دترسى؟ وى گۆت: ((ئهگهر ئهز نهترسم پا كى بترست؟ ئهز ب خودێ كهمه ئهگهر ئهز بزانم سهدا سهد خودێ دێ من عهفى كـهت ژى، شـهرمـا ژ خـودێ دێ خـهما من گران كهت، ئهگهر مرۆڤ خهلهتییهكا بچويك د دهر حهقا مرۆڤهكى دا بكهت وئهو مرۆڤى عهفى بكهت ژى گاڤا مرۆڤ وى دبينت دێ شهرم ژێ كهت)).
و د گهل ئنيهتا دورست وكارێ دورست مرۆڤێن خودێ لێ دگهڕيێن زانينهكا دورست ژى ب دهست خۆ بێخن؛ چونكى وان باوهرى ههيه كو (كارێ) بێ (زانـيـن) دارهكا خرشه، وكو ههبوونا (زانايهكێ) دورست د ناڤ ئوممهتێ دا ل نك شهيتانى ودويكهفتییێن وى ژ ههبوونا سهد (عيبادهتكهران) نهخۆشتره..
بهلێ ئهو زانينا مرۆڤێن خودێ لێ دگهڕيێن ئهوه يا (تهقوايێ) ل نك خودانێ خۆ پهيدا دكهت، وزانا يێ زانا نابت ئهگهر نه ئهو بت يێ تهقوايێ جهێ خۆ د دلى دا كرى، زانيـن -ل نك مرۆڤێن خودێ- ئهو زانينه يا ژ تهقوايێ دزێت وتهقوايێ دزێت! وئهگهر ته بڤێت ڤێ گۆتنێ ڤاژى بكه: تهقوا ل نك مرۆڤێن خودێ ئهو تهقوايه يا ژ زانينێ دزێت وزانينێ دزێت.
(زيادێ ئهسلهمى) دبێژت: ((ئهو مرۆڤێن زانينا وان تهقوا ل نك پهيدا نهكر بت چو زانين وان نينه)).
زانينا دورست ڕۆناهییهكێ د دلێ خودانى دا پهيدا دكهت، دلێ وى فرههـ دكهت، دنـيــايـێ د چـاڤـێـن وى دا دكـهتـه چــونـنـه، گاڤا ته زانايهكێ بێ تهقوا ديت تو بزانه چو خێر د سهرێ وى دا نينه، (ئهبوولعاليه) دبێژت: ((هندهك جاران ئهز قويناغا چهند ڕۆژهكان دبڕم دا بچمه نك زانايهكى، گاڤا ئهز دگههمێ بهرى ههمى تشتان دێ سهحكهمێ كانێ ئهو بۆ نڤێژێت خۆ يێ چاوايه، ئهگهر من ديت يێ باشه ئهز دێ مينمه ل نك وزانينێ بۆ خۆ ژێ وهرگرم، ژ خۆ ئهگهر من ديت بۆ نڤێژێ ب كێر نائێت ئهز دێ ژ نك وى ئێم وچو زانينێ ژێ وهرناگرم، ودێ بێژمه خۆ: پا بۆ تشتێن دى ئێكجار ب كێر نائێت)).
وجارهكێ هندهكان گۆته (ئهبوو يهزيدى): ل فلان باژێڕى زانايهكێ مهزنێ ههى.. ئهو ڕابوو قهستا وى باژێڕى كر وچوو مزگهفتێ دا زانينێ بۆ خۆ ژ وى زاناى وهرگرت، ب ڕێكا مزگهفتێ ڤه گههشتێ، ديت يێ تف دكهته لايێ قيبلێ، (ئهبوو يهزيد) ههر ل وێرێ زڤڕى وگۆت: ((ئهو مرۆڤێ ل سهر ئهدهبهكى ژ ئهدهبێن پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- يێ ئهمين نهبت باوهرییا من ب زانينا وى نائێت)).
مهعنا نه زانينا بێ تهقوا بهايێ خۆ ل نك مرۆڤێن خودێ ههيه، ونه تهقوايا بێ زانين، وگـاڤــا مــرۆڤــهكــى زانـــيــن وتــهقـوا ههردو ل نك پهيدا بوون ئهوه مهزنترين پهرتال ل سهرمالێ ئوممهتێ زێده دبت، وههر جارهكا زانايهكێ ب ڤى ڕهنگى دمرت ههر وهكى چرايهكێ گهش ڤهمرى لهو ڕێ ل خهلكى تارى دبت، (ئهييووبێ سهختيانى) دبێژت: ((گاڤا من گوهـ ل مرنا زهلامهكى ژ خودانێن سوننهتێ دبت، ئهز وه هزر دكهم ههر وهكى پارچهيهكا لهشێ من ژێ ڤهدبت))، هنده زانايێ دورست بهايێ خۆ ل نك وان ههيه، وههر جارهكا زاناى خۆ ژ ڤێ بـلنـدییێ ئينا خوارێ وپشتا خۆ دا تهقوايێ وڕێكا سوننهتێ وبوو ئێك ژ پالێن دنيايێ هنگى -ب ديتنا مرۆڤێن خودێ- ئهو دبته جهێ گومانێ، ئيمام (جهعفهر ئهلصادق) دبێژت: ((مرۆڤێن زانا ل شوينا پێغهمبهرانه، چى گاڤا ههوه ئهو ل بهر دهرگههێن مهزنان ديتن لێ بكهڤنه شكێ))!
(ئهبو موسلمێ خهولانى) دبێژت: ((زانا سێ ڕهنگن: يێ ئێكێ ب زانينا خۆ دژيت ومرۆڤ ژى پێ دژين، يێ دووێ ب زانينا خۆ دژيت بهلێ مرۆڤ پێ ناژين، ويێ سییێ مرۆڤ پێ دژين وئهو خۆ تێ دبهن)).
مـهعـنـا زانايـێ دورسـت ئهوه يێ ب زانينا خۆ يا ڕاست ودورست دژيت، وڤێ زانينێ ل دهور وبهرێن خۆ ژى بهلاڤ دكهت وخهلك ژى پێ دژين، زانايهكێ ب ڤى ڕهنگى گاڤا ته ديت خۆ ڤێڕا بگههينه ئهو مرۆڤێ خودێیه، جێگرێ پێغهمبهرییه، ئهگهر تو تويشى دهردێ غهفلهتێ بووى ئهو دێ دلێ ته ساخ كهت..
