خۆ پهروهردهكرنا ل سهر موخالهفا نهفسێ
وپشتى ته حسێب د گهل نهفسا خۆ كر، تو باش بزانه كو ڕزگارییا ته دێ د هندێ دا بت كو تو (موخالهفا نهفسا خۆ) بكهى..
بۆچى؟
چونكى ئهوێ (نهفس) چێكرى، وئهو وێ چێتر ژ مه دنیاست، بهحسێ نهفسێ دكهت، ودبێژت:
إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ (يوسف 53)
وباش بهرێ خۆ بدێ چاوا خودایێ مهزن كارێ نهفسێ بۆ مه دهستنیشان دكهت، دبێژت: هندى نهفسه، گهلهك جاران فهرمانێ ب خرابییێ دكهت.. یهعنى: نهفس جارهكا ب تنێ بهرێ مرۆڤى نادهته خرابییێ وخلاس! نه، ئهگهر وێ بهرێ ته دا خرابییێ وته گوهدارییا وێ نـهكـر، ئهو جارهكا وئێكا دى دێ فهرمان ب خرابییێ ل ته كهت، وئهگهر ته گوهدارییا وێ كر ژى، دیسا ئهو بهلا خۆ ژ ته ڤه ناكهت، جارهكا دى وئێكا دى دێ بهرێ ته دهته خرابییێ!
لهو یهحیایێ كوڕێ موعاذى دگۆت: ((باوهرییا خۆ ب نهفسا خۆ نهئینه، ئهگهر خۆ ئهو بهرێ ته بدهته باشییێ ژى)).
بۆچى؟
چونكى دهمێ كهسهكى دڤێت دزیهكێ ژ ته بكهت، ئحتماله ل سهرى بێته نك ته، وخۆ جامێر بكهت، دا باوهرییا ته پێ بێت، دا پشتى هنگى بشێت دربێ خۆ بدانت، وئهحمهدێ كوڕێ حهوارى دگۆت: ((من گوهـ ل هندهك سهیدایێن خۆ دبوو دگۆت: ئهگهر دو كار كهفتنه بهراهییا ته، وته نهزانى چ كار ژ وان یێ دورسته، بهرێ خۆ بدێ كانێ ههوایێ نهفسا ته د گهل كى ژ وان، وى نهكه؛ چونكى حهقى یێ د گهل موخالهفا ههوایێ نهفسێ)).
ودڤێت مرۆڤ باش بزانت كو حهتا ئهو بشێت موخالهفا ههوایێ نهفسا خۆ بكهت، وههردهم وێ (لغاڤ) بكهت، دڤێت ئهو چهند پێگاڤهكان بهاڤێت:
یا ئێكێ: دڤێت ئهو ههردهم لۆمێ ل خۆ بكهت:
وكو مرۆڤ ههردهم لۆمێ ل خۆ بكهت، مهعنا وێ ئهوه ئهو یێ ژ نهفسا خۆ رازى نهبت، ویێ ب كارێ خۆ موعجب نهبت، دهمێ ئهو خرابییهكێ دكهت دڤێت ئهو لۆمهى خۆ بكهت وبێژته خۆ: بۆچى ته ئهڤ كاره كر.. وگاڤا ئهو باشییهكێ ژى دكهت دیسا دڤێت ئهو لۆمێ ل خۆ بكهت وبێژته خۆ: ئارمانجا ته ژ كرنا ڤێ باشییێ چییه، وبۆچى ته باشییهكا زێدهتر نهدكر!
وئهو نهفسا ب ڤى ڕهنگى لۆمێ ل خودانى دكهت، ئهوه یا خودێ ب قهدر ئێخستى دهمێ سویند پێ خوارى وگۆتى:
وَلَا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَةِ(القيامة2)
ڕۆژهكێ ریاحێ قهیسى شۆلهك ب ههڤالهكێ خۆ ههبوو، پشتى نڤێژا ئێڤارى چوو بهر دهرێ مالا وى پسیارا وى كر، هندهكان گۆتێ: ئهو یێ نڤستییه.. ئینا ریاحى سهرێ خۆ هژار وگۆت: یێ نڤستییه پشتى نڤێژا ئێڤارى؟ ما ئهڤه وهختێ نڤستنێیه.. وزڤڕى, گاڤا خودانێن مالێ زانى ئهو ژ بهر دهرى زڤڕى وان كهسهك هنارته ب دویڤ ڕا دا بێژتێ: ئهگهر ته بڤێت ئهم دێ وى بۆ ته هشیار كهین.
قاصد چوو وههیامهكێ ما نهزڤڕى، گاڤا زڤڕى وان گۆتێ: ته خێر بوو تو چووى ونهزڤڕى نێزیكه ڕۆژ ئاڤا ببت؟ وى گۆت: دهمێ ههوه ئهز ب دویڤ وى دا هنارتیم، من دیت ئهو چوو ناڤ قهبران، من گۆت: ئهز دێ سهحكهمێ كانێ ئهو دێ چ كهت، من گوهـ لێ بوو وى ب لۆمهكرن ڤه دگۆته خۆ: ما ڤێ گاڤێ وهختێ نڤستنێیه؟ وته شۆله ژێیه؟ وى كهنگى بڤێت دێ هنگى بۆ خۆ نڤت، تو مایێ خۆ د وى تشتى دكهى یێ مایێ ته تێ نهچت؟ ووى ئهڤ گۆتنه د گهل خۆ ههر دوباره دكر، وهندى ئهز د گهل دئاخفتم ژى، وى هاى ژ من نهبوو.
یهعنى: دهمێ وى دیـتـى نــهفــســـا وى مایێ خـــۆ د تشتهكى دا كو نهشۆلێ وییه، وى ب ڕهنگهكێ وهسا لۆمه ل خۆ كر حهتا وى ئاگههـ ژ دهور وبهرێن خۆ نهماى!
یا دویێ: دڤێت ئهو بشێته خۆ:
مرۆڤ د گهل نهفسێ دو ڕهنگن: هندهك ههنه د گهل نهفسێ وههوا و دلچوونێن وێ، دبێ دهسههلاتن، نهفسا وان حوكمى لێ دكهت، ووهسا وان دئینت ودبهت وهكى وێ دڤێت، وهندهك ههنه دشێنه نهفسا خۆ، ووێ وهسا دئینن ودبهن وهكى وان دڤێت، بهلێ دڤێت ژ بیر نهكهین كو ئهڤ مرۆڤه حهتا شیاین ڤێ چهندێ بكهن، زهحمهت ووهستیانهكا زێده مهزن وان دیتییه، ئهڤ زهحمهتا زانایێن (سلووكێ) دبێژنێ: (موجاههده) یهعنى: ئهو ڤێ وهستیانێ وهك جیهاد دزانن، وگهلهك جاران ئهو دبێژنه ڤى ڕهنگێ جیهادێ: جیهادا مهزن.. وجیهادا دوژمنى ل نك وان جیهادا بچویكه.
ئیمامێ غهزالى دبێژت: ((ههچییێ نهفسا وى شیایێ وئهو ئێخسته بن دهستێ خۆ، ئهو دێ بته ئێخسیرێ ڤیانا شههوهتێن نهفسێ، د گرتیخانهیا كهفتنان دا دێ ئێته گرێدان، ونهفس دێ بته ڕێگر د ناڤبهرا دلێ وى وفایدهیان دا)).
ژ بــهر ڤــێ چهندێ ئهم دبینین صهحابییێن پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- وشاگردێن وان ژ تابعییان خۆ ل سهر هندێ پهروهرده دكر (جیهادێ د گهل نهفسا خۆ) بكهن بهرى كو جیهادێ د گهل دوژمنێ خۆ بكهن، وئهگهر جارهكێ وان ههست كربا كو نهفسا وان پیچهكێ ئهو بن دهستى خۆ كرن، وان جزایهكێ دژوار ددا بهر نهفسێ، (تهمیمێ دارى) جارهكێ گوهدارییا نهفسا خۆ كر، وبۆ رحهتییا وێ ڕانهبوو نڤێژێت شهڤێ، سپێدێ گاڤا ئهو هشیار بووى، وى بڕیار دا سالهكێ ههر شهڤ حهتا سپێدێ عیبادهتى بكهت، ونهنڤت!
وجارهكێ زهلامهك هاته نك (ئهبوو دهردائى) وگۆتێ: شیرهتهكێ ل من بكه.. وى گۆتێ: ((ل بهرفرههى وتهنگاڤییێ خودێ ل بیرا خۆ بینهڤه، وئهگهر ته بیرا خۆ ل مرییان ئیناڤه خۆ حــســێــب بـكــه ئێك ژ وان، وئهگهر جـارهكێ نهفسا ته تشتهك ل بهر ته شرین كر بیرا وێ ل دویماهییا وى تشتى بینهڤه)) یهعنى: بێژه نهفسا خۆ: ئهو تشتێ تو ژ من دخوازى دویــمــاهـیـیـا وى دێ بــتـه (فلان تشت) ما ته ئهو تشت دڤێت؟!
و د ڤێ جیهادا خــــۆ دا یا د گــــهل نـــهفـــســێ ئێك ژ وان قهت نهدوهستیا، وحسێب نهدكر ڕێك درێژ بوو، ژ موحهممهدێ كوڕێ مونكهدرى دئێته ڤهگوهاستن، دبێژت: ((چل سالان من جیهاد د گهل نهفسا خۆ كر حهتا وێ خۆ ڕاستكرى)).
یا سێیێ: دڤێت خۆ ب خهلكى ڤه موژیل نهكهت:
گهلهك كهس ههنه ب هێجهتا ئهمرێ ب باشییێ، وباشڤهبرنا ژ خرابییێ كارێ خۆ دكهنه بهحسكرنا ژ خهلهتى وكێم وكاسێن خهلكى، لۆمهى ڤى دكهن، ودهاڤێنه وێ هه، ژ ڤى درازى نینن، وكهربێن وان ژ وێ هه ڤهدبن، وهۆسا.. وحهتا ئهو خۆ قانع بكهن كو ئهڤ كارێ وان یێ دورسته، ئهو وهسا خۆ تێ دگههینن كو ئهو یێ (بیدعهچییان) ئاشكهرا دكهن، وتشتهكێ مهعلوومه ژى د شریعهتى دا كو ئاشكهراكرنا بیدعێ ژ كرنا سوننهتان ب خێرتره!
وئهو ب خۆ ههر ئێك ژ مه ئهگهر هزرا خۆ د خرابییێن نهفسا خۆ دا بكهت، وحسێبێ د گهل خۆ بكهت، وى هند دهم نابت بمینته ب خرابییێن خهلكى ڤه وبهحس ژێ بكهت، ئیمامێ جونهید دبێژت: تشتهك ژ ئهبوو سولهیمانى دئێته ڤهگوهاستن گهلهك كهیفا من پێ دئێت، ئهو دبێژت: ((ههچییێ ب خۆ ڤه موژیل بت ناگههت بهحسێ خهلكى بكهت، وههچییێ ب خودایێ خۆ ڤه موژیل بت نه هاى ژ خۆ دمینت نه هاى ژ خهلكى)) ژ ڤێ گۆتنا وى دئێته زانین كو ههچییێ ب خهلكى ڤه موژیل بت نه دگههت زكرێ خودایێ خۆ بكهت، ونه هند مهجال بۆ دمینت حسێبێ د گهل نهفسا خۆ بكهت.
ڕاستكرنا خهلهتییێن جڤاكێ، ودیاركرنا بیدعه وكێماسییێن خهلكى، ئهڤه كارهكێ فهره، وپێتڤییه بێتهكرن، بهلێ ئهو كارێ مرۆڤێن زانا وبسپۆره، وچێ نابت ههر كهسهك خۆ بدانت دختۆرێ چارهكرنا نساخییێن خهلكى.. بهرى پسیار ژ ته بێتهكرن: بۆچى فلان كێماسى د ناڤ خهلكى دا ههبوو پسیار دێ ژ ته ئێتهكرن: بۆچى فلان خهلهتى ل نك ته ههبوو؟ وئهگهر تو خهلهتییێن دنیایێ ههمییێ دورست بكهى، وخهلهتییا ته ههبت، ئهو كار وێ خهلهتییا ته دورست ناكهت.
ڤێجا ئهو كهسێ بڤێت موخالهفا ههوایێ نهفسێ بكهت، بلا هشیارى خۆ بت، نهفس وى وه تێ نهگههینت كو وى حهقێ ههى ببته (حهكهم) ل سهر خهلكى.
یا چارێ: دڤێت بۆ خۆ ل هێجهتان نهگهڕیێت:
دڤێت ژ بیر نهكهین كو ئێك ژ وان ڕێكێن نهفسا مرۆڤى هندهك جاران پێ دئێته مرۆڤى ئهوه ئهو هێجهت و (روخصهتان) ل بهر مرۆڤى شرین دكهت، گاڤا ڤیا كارهكى ب وى بدهتهكرن، دێ بێژتێ: دێ كا ڤى كارى ژى بكه مانێ خودێ فلان روخصهت یا دایه فلان ڕهنگێ مرۆڤان، وتو ئێك ژ وانى.. وهێدى هێدى نهفسا وى دێ وى فێرى روخصهتان كهت حهتا (عهزیمه) ل بهر وى گران ببت، وئهگهر ئهو گههشته ڤى حالهتى ئێدى ئهو نهشێت حسێبێ د گهل نهفسا خۆ بكهت، چونكى ههر جارهكا وى گازندهیهك ژ نهفسێ كر، نهفس دێ هێجهتهكێ بۆ خۆ دهرێخت، ژ بهر ڤێ چهندێ یووسفێ كوڕێ حوسهینێ رازى دگۆت: ((ئهگهر ته دیت مورید یێ ل هێجهتان دگهڕیێت تو بزانه چو خێر ژ وى چێ نابن)).
وپشتى ئهو ڤان ههر چار مهسهلان ل بیرا خۆ دئینتهڤه، دڤێت ئهو بزانت كو (موخالهفا ههوایێ نهفسێ) باشترین كاره و ب زهحمهتترین كاره ژى مرۆڤ پێ ڕادبت، ئهبوو سولهیمانێ دارانى دگۆت: ((باشترین كار ئهوه مرۆڤ گوهدارییا ههوایێ نهفسێ نهكهت))، ومورتهعشێ زاهد دگۆت: ((ل نك من، موخالهفا ههوایێ نهفسێ ژ هندێ ب زهحمهتتره كو مرۆڤ ل سهر ئاڤێ ب ڕێڤه بچت)).