ل پایتهختا موقهوقسى
دهمێ سهرلهشكهرێ ڕۆمێ تیۆدرى دیتى هێزێن وى ل بهرانبهر زهحفا موسلمانان یێن دشكێن وپاشپاشكى دزڤڕن، وحهتا ئهو بشێت وان ژ قركرنێ ڕزگار بكهت، وى بڕیارا خۆ ڤهكێشانێ دا، وهنگى ڕاوهستیا حهتا خۆ د ناڤ شویرهه وسیاجێن باژێڕێ ئهسكهندهریێ دا ئاسێ كرى، و ل وى دهمى وى نـامـهیـهك بـۆ مـهزنـێ خــۆ هـرهقـلـى هـنـارت وداخواز ژێ كر ئهو بێژتێ كانێ ئهو چ بكهت، وبهرسڤا هرهقلى بۆ وى ئهو بوو كو بهرگریێ بكهت..
ئهڤ چهنده ب دلێ موقهوقسى نهبوو؛ چونكى وى دزانى بهرگریێ چو پێڤه نائێت، پشتى هنگى زڤڕاندنا عهمرى بۆ كچا وى ب وى ڕهنگێ ژ ههژى مهزنیا وى، هـیـڤـیـا وى ب ڤـان مــرۆڤــێــن نــوى هــاتـیـن مهزن كر، دهمێ وى هزرا خۆ د ئهخلاق وڕهوشتێ عهمرى وههڤالێن وى دا دكر، وئهو ههڤبهرى ئهخلاق وڕهوشتێ رۆمیان دكر، وى جوداهیا مهزن ددیت.. وهێشتا ژ بیرا وى نهچوویه دهمێ هرهقلى قهشێ خۆ كیروس هنارتیه وهلاتێ وى وفهرمان لێ كرى ئهو قبتیێن مصرێ ب كوتهكى ڤهگوهێزته سهر مهزههبێ رۆمیان ئهوێ دگۆتنێ: (ئكنازیز)، وهنگى برایێ موقهوقسى، بنیامین، ئوسقوفێ كهنیسهیا ئهسكهندهریێ ل بهر نههات مهزههبێ خـۆ بگوهــۆڕت و ژ ترسێن كیروسى دا ڕهڤى وخۆ ڤهشارت، وحهتا نوكه ژى ئهو ب دورســتــى چــو ژێ نــزانــت، كــانـێ ئهڤ ههلویستێ وان یێ تژى كهرب وكین ژ ههلویستێ عهمرى د گهل كچا وى وهرگرتى؟
پتر ژ جارهكێ موقهوقسى خواست دان وستاندنێ ئێكسهر د گهل مهزنێن مـوسـلـمـانان و ب تایبهتى عهمری بكهت، بهلێ ههولویستێ هشكێ وان كهسێن ل دۆر ورهخێن وى ژ زهلامان ڕێیا ڤێ چهندێ ل وى دگرت:
- تیۆدرێ هێژا! بهرگریا مه ب ڤى ڕهنگى بۆ لهشكهرێ موسلمانان مهعنا وێ ئـهوه ئــهم یــێ حـوكـمـى ب كـوشتنێ ل سهر خۆ ددهین.. قهیصهرێ ته یێ مهزن ب ههمى هێزا خۆ ڤه، وبهرى وى كیسرایێ فورسێ، نهشیان خۆ ل بهر هێزا موسلمانان بگرن، ههوه دڤێت ئهم خۆ ل بهر بگرین؟
تیۆردۆرێ رۆمى ب نهرازیبوون ڤه گۆته موقهوقسى:
- نابت بۆ مهلكى ڤان گۆتنان بێژت.. نه هیرهقلێ مهزن ونه سهلهشكهرێ وى ل مصرێ تیۆدۆر ئهون یێن ل بهرانبهر هندهك ڕویس وخواسێن بیابانێ دئێنه شكاندن، ئهمین زهلامێن شهڕان..
- ئهڤرۆكه ڕۆژا گۆتنان نینه ڕۆژا كریارانه، تهرنۆت.. نقیۆس.. سهلتیس.. كریۆن، ههمى نه ئهو جهـ بوون یێن فێرس وعهگیدێن ته لێ، چاوا ههوه ئهو ههمى بهردان ونوكه ئهڤه نێزیكى چار ههیڤانه ههوه وهكى ژنكان خۆ ل پشت شویرهێن ئهسكهندهریێ ڤهشارتیه..
- تو باش دزانى ئهگهر مهسهله ڕووى ب ڕوویبوونا شهڕى با چو هێز نهبوون بشێن مه بشكێنن، بهلێ مهسهله ئهو خیانهت بوو یا كهفتیه ناڤ مللهتێ ته یێ قبتى دا، ئـهوێـن پـهیمانـێـن ئاشتیێ د گهل عهرهبان گرێداین، ودهستێن خۆ كرینه د ناڤ دهستێن وان دا وپشتا مه بهرداى.
موقهوقسى دزانى كو ئهڤ گۆتنا سهرۆكێ هێزێن رۆمێ ل مصرێ دبێژت گۆتنهكا دورست بوو، وتشتێ وى ژى وتیۆدۆرى ژى باش دزانى ههر چهنده نه دگۆت ئهو بوو كو ئهو سیاسهتا زۆردار وسهرهدهریا كرێت ودژوار یا رۆمیان د گهل قبتیان ب كاردئینا ژ بهر جودابوونا مهزههبێ وان، ئهو بوو قبتى نهچار كرین پشتا وان بهردهن وتاگیریا عهرهبان بكهن ئهوێن دینێ وان یێ جودا، وان دگۆت: ههر چو نهبت بهلكى ئهو مایێ د مهزههبێ مه نهكهن.
وههڤڕكیا وان ههردووان گهلهك ڤهنهكێشا؛ چونكى ههوار گههشت لهشكهرێ موسلمانان ل هندهك لایێن باژێڕى ب سهر شویرهان دا گرت، وهاتنه د باژێڕى دا، وبهرگرى هێدى هێدى یا پاشدا دزڤڕت.. وعهمرى ئهوێ سهرلهشكهرێ خۆ عوبادهیێ كوڕێ صامتى ب ڤى كارى تهكلیف كرى ههر زوى دویماهى بۆ وێ ههڤڕكیێ دانا یا د ناڤبهرا موقهوقسێ قبتى وتیۆدۆرێ رۆمى دا چێبووى، پشتى ب سهر باژێڕێ ئهسكهندهریێ دا گرتى، وئێدى ئهو ژ (پایتهختینیێ) ئێخستى.. و ل دویر، ل سهرێ دهلتاى.. ل وى جهێ خیڤهتا عهمرى بۆ كۆتركێ مایه ڤهداى، خهلك كۆم بوو وخانى ل دۆران ئاڤاكرن، پشتى ل جهێ خیڤهتا عهمرى ئهو مزگهفت ئاڤاكرى ئهوا حهتا نوكه گازیا تهوحیدێ ل دلێ مصرێ بلند دكهت، ئهو مزگهفتا دبێژنێ: (مزگهفتا عهمرێ كوڕێ عاصى).. وئهو باژێڕێ ل دۆر خیڤهتێ هـاتـیـه ئاڤاكـرن، نـاڤێ وى بوو (الفسطاط) یهعنى: خیڤهتا مهزن، ئهو خیڤهتا ل بهر چاڤێن دیرۆكێ بوویه مهزنترین شاهد ل سهر رهحم ودلۆڤانیا (فهتحا ئیسلامى).
