عه‌داله‌ت .. شریعه‌تێ وى بوو [ إذا لم أعدل فمن يعدل؟ ]

admin95




 


عه‌داله‌ت .. شریعه‌تێ وى بوو

[ إذا لم أعدل فمن يعدل؟ ]   


وسه‌رهاتىیا موحه‌ممه‌دى ـ سلاڤ لـێ بن ـ د گه‌ل عه‌داله‌تێ سه‌رهاتىیه‌كا عنتیكه‌ بوویه‌ ، وڤیانا وى بۆ ب جهئینانا دادىیێ یا كێمتـر نه‌بوویه‌ ژ ڤیانا وى بۆ ب كارئینانا ره‌حـمـێ ..

ئبن حببان ژ جابرێ ئه‌نصارى ڤه‌دگوهێزت كو ڕۆژه‌كێ پێغه‌مبه‌رى ـ سلاڤ لـێ بن ـ ماله‌ك د ناڤبه‌را صه‌حابىیێن خۆ دا لێكڤه‌ دكر ، ئینا ئه‌عرابىیه‌كێ زڤر خۆ نێزیكى وى كر وگۆتێ : ئه‌ى موحه‌ممه‌د عه‌داله‌تێ بكه‌ ! پێغه‌مبه‌رى ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆتێ : [  ويلك إذا لم أعدل فمن يعدل لقد خبت وخسرت إن لم أعدل _ تێچوون بارا ته‌ بت ! ئه‌گه‌ر ئه‌ز عه‌داله‌تێ نه‌كه‌م كى دێ عه‌داله‌تێ كه‌ت ؟ یێ تێچوون و خوساره‌ت ئه‌زم ، ئه‌گه‌ر ئه‌ز عه‌داله‌تێ نه‌كه‌م ] .


وژبـلـى وان ڕامانێن ژ ڤـێ سه‌رهاتىیێ دئێنه‌ وه‌رگرتن هه‌ما ب تنێ ڕابوونا مرۆڤه‌كێ عادى كو ئه‌عرابىیه‌كێ ڤالا بوو ژ هه‌ر مه‌نصبه‌كێ هه‌ى به‌رانبه‌ر كه‌سێ ئێكێ د ده‌وله‌تێ دا بێ ترس وسه‌هم ، ئه‌و ب خۆ هندێ دگه‌هینت كو عه‌داله‌تا مـوحه‌مـمـه‌دى ـ سلاڤ لـێ بن ـ خه‌لك بسته‌ كـربـوون وێ بێژن یا د دلـێ وان دا هه‌ى ، د حه‌ق بن یان نه‌ وبێى به‌رێ خۆ بده‌نه‌ هندێ كانێ كاربده‌ستێن ده‌وله‌تێ ب ڤێ گـۆتـنـا وان خۆشه‌ یان نه‌ ! وئه‌گه‌ر موحـه‌مـمـه‌د ـ سلاڤ لـێ بن ـ ژ وان مه‌زنان با یێن سیاجه‌كى ژ خۆمه‌زنكرن وترسێ د ناڤبه‌را خۆ وخه‌لكى دا ئاڤا دكه‌ن ، مرۆڤه‌كێ عادى ژ كوڕێن ملله‌تى هزرا هندێ نه‌دكر ئاخفتنه‌كا ب ڤى ڕه‌نگى ڕوى ب ڕوى بێژنێ ..


وهه‌ر ده‌لیڤه‌یه‌كا هلكه‌فتبا پێغه‌مبه‌رى ـ سلاڤ لـێ بن ـ ئستغلال دكر دا صه‌حابىیێن خۆ ل سه‌ر ( ڕاكرنا جوداهى وته‌مایوزا د ناڤبه‌را مرۆڤان ) په‌روه‌رده‌ بكه‌ت ، ووان فێرى هندێ بكه‌ت كو وان سنگه‌كێ هندێ به‌رفره‌ه هه‌بت ئه‌و بشێن گوهێ خۆ بده‌نه‌ ره‌ئیا كه‌سێ به‌رانبه‌ر ، چونكى پێگاڤا ئێكێ یا مه‌زن به‌ر ب زۆردارىیێ دهاڤێن ژ هندێ ده‌ست پێ دكه‌ت ده‌مێ ئه‌و ڕێكێ ل خه‌لكى دگرن كو ره‌ئیا خۆ ب سه‌ربه‌ستى بێژن وداخوازا مافێ خۆ بكه‌ن ، یان ئه‌و تشتێ ئه‌و هزر دكه‌ن مافێ وانه‌ !


( بوخارى وموسلم ) د حه‌دیسه‌كێ دا ریوایه‌ت دكه‌ن كو جاره‌كێ زه‌لامه‌كى حه‌قه‌ك ل سه‌ر پێغه‌مبه‌رى ـ سلاڤ لـێ بن ـ هه‌بوو ، ودیاره‌ پێغه‌مبه‌ر ـ سلاڤ لـێ بن ـ چه‌نده‌كێ یێ گیرۆ بووى دزڤڕاندنا ڤى حه‌قێ وى دا ، حه‌تا وى كه‌سى هزركرى هه‌ر وه‌كى پێغه‌مبه‌رى ـ سلاڤ لـێ بن ـ نه‌ڤێت حه‌قێ وى بزڤڕینت ، له‌و ئه‌و زه‌لام هاته‌ نك پێغه‌مبه‌رى ده‌مه‌كێ ئه‌و د ناڤ هه‌ڤالێن خـۆ دا یێ ڕوینشتى وپیچه‌ك زڤر ئاخفت (دهندەك ریوایەتان دا یێن نە لنك بوخاری و موسلمی هاتی یە کو وی گوتە پێغەمبەری سلاڤ لێ بن ئەرێ ئەڤ مالە مالێ خودێ یە ، یان یێ بابێ تەیە  ) ، صه‌حابى تێك چــوون ، وهنده‌ك ژ وان خۆ ئاماده‌ كر دا بچنێ ووى ئه‌ده‌ب ده‌ن ، ئینا پـێـغـه‌مبه‌رى ـ سلاڤ لـێ بن ـ ئه‌و ژ وێ چه‌ندێ دانه‌ پاش وگۆت : [ إن لصاحب الحق مقالاً ـ ئه‌وێ حه‌قه‌ك هه‌بت مافێ ئاخفتنێ هه‌یه‌ ] .


ئـه‌ڤـه‌ ڕێـبـازا موحه‌مـمـه‌دى بوو ـ سلاڤ لـێ بن ـ : ئه‌وێ حه‌قه‌ك هه‌ى ، چ حه‌قێ وى یێ تایبه‌ت بت یان حه‌قه‌كێ گشتى بت ، دڤێت ڕێ بۆ بێته‌ دان باخڤت وده‌نگێ خۆ بگه‌هینته‌ وان كه‌سێن كار د ده‌ستى دا ، وئه‌و كه‌سێن ده‌ڤێ خه‌لكى ددورین ، وگـورزێ گه‌فێ ل هنداڤ سه‌رى ڕادكه‌ن دا ئه‌و لێڤا سه‌رى ل یا بنى نه‌ده‌ن وداخوازا حه‌قێ خۆ نه‌كه‌ن .. وان وڤى پێغه‌مبه‌رى چو د گه‌ل ئێك نینه‌ !


وئه‌ڤیندارىیا موحه‌مـمه‌دێ مرۆڤ به‌رى كو ببته‌ موحه‌ممه‌دێ پێغه‌مبه‌رى بۆ ب جهئینانا حه‌قىیێ یا مه‌زن بوو ، ده‌مێ ژىیێ وى بیست سال وى گوهــ لـێ بـــوو هـنـده‌ك زه‌لامێن مه‌كه‌هێ ل مالا ( عه‌بدللاهێ كوڕێ جه‌دعانى ) یێن كۆم بووین وئارمانجا وان ئه‌وه‌ په‌یمانه‌كێ د ناڤبه‌را خۆ دا گرێده‌ن بۆ هندێ دا هاریكارىیا مرۆڤێن بێ خودان وسته‌م لێكرى بكه‌ن ، هه‌ر زوى ئه‌و چوو قه‌ستا جهێ كۆمبوونێ كر وده‌ستێ خۆ دكره‌ د ناڤ ده‌ستێن كۆمبوویان دا ووى ژى په‌یمان دا هندى ژێ بێت هاریكارىیا كه‌سێن پێتڤى بكه‌ت حــه‌تـا مـافـێ وان بۆ دزڤڕینت ، وئه‌ڤ په‌یمانه‌ ئه‌و بوو یا د دیرۆكێ ب ناڤێ ( حلف الفضول ) هاتىیه‌ نیاسین .. وخۆ پشتى پـێـغه‌مبه‌رینىیێ ژى هنده‌ك جاران پێغه‌مبه‌رى ـ سلاڤ لـێ بن ـ ب باشى وشانازى به‌حسێ ڤێ په‌یمانێ دكر .


مه‌عنا : ڤیانا وى بۆ عه‌داله‌تێ تشته‌كێ فطرى بوو ل نك وى نه‌ كو د گه‌ل پێغه‌مبه‌رینىیێ ل نك په‌یدا بووبوو .


وئه‌گه‌ر ئه‌م هویر به‌رێ خۆ بده‌ینه‌ په‌یوه‌ندىیا موحـه‌مـمــه‌دى ـ سلاڤ لـێ بن ـ د گه‌ل دادىیێ دێ بینین ( مه‌ظاهرێن عه‌داله‌تا وى ) د چه‌ند خاله‌كێن سه‌ره‌كى دا كۆم دبن :


◼یا ئێكێ : وئـه‌ڤـه‌ بـه‌رى نوكه‌ ژى مه‌ ئـیـشـاره‌ت دایێ ئه‌وه‌ وى نه‌دهێلا ( ته‌مایوز ) د ناڤبه‌را خه‌لكى دا هه‌بت ، چونكى لێكڤه‌كرنا خه‌لكى د سه‌ر ناڤ ونیشانێن ژێك جودا ، ودانا چێتـرى ونه‌چێتـرىیێ بۆ وان ل سه‌ر بناخه‌یێ ڤان ناڤ ونیشانان ئه‌و ده‌رگه‌هێ مه‌زنه‌ یێ زۆردارى تێڕا دئێت وجهێ عه‌داله‌تێ دگرت .


( حاكم ) ژ عه‌بدللاهێ كوڕێ جه‌ریرى ڤه‌دگوهێزت دبێژت : ل ڕۆژا مه‌كه‌ه هاتىیه‌ ڤه‌كرن زه‌لام ئینا نك پێغه‌مبه‌رى ـ سلاڤ لـێ بن ـ ئه‌و ژ ترسان دا ڤه‌دله‌رزى ..


وباش هزرا خۆ د كاودانێن سه‌رهاتىیێ دا بكه‌ن ، ڕۆژ ڕۆژا ڤه‌كرنا مه‌كه‌هێ بوو ، ئه‌و ڕۆژ بوو یا مه‌زنتـرین سه‌ركه‌فتن تێدا ب ده‌ست پێغه‌مبه‌رى وموسلمانان كه‌فتى ، دوژمنێن وان ژ مه‌زنێن مه‌كه‌هێ ره‌زیل بوون ، وپێغه‌مبه‌ر سه‌رله‌شكه‌رێ سه‌ركه‌فتى هاته‌ د مه‌كه‌هێ دا ، ل وى ده‌مى .. ده‌مێ كه‌یفا سه‌ركه‌فتنێ گه‌له‌ك كه‌س ( فۆلكرین !! ) زه‌لامه‌ك ژ وێ كۆما ب بن كه‌فتى ئینا نك پێغه‌مبه‌رى ـ سلاڤ لـێ بن ـ ژ شه‌رم وترسان دا ئه‌و ڤه‌دله‌رزى ، هوین دزانن پێغه‌مبه‌رى ـ سلاڤ لـێ بن ـ چ گۆتێ ؟

گۆتێ : [ هون عليك فإنما أنا بن امرأة من قريش كانت تأكل القديد في هذه البطحاء ـ هێدى هێدى ! ئه‌ز كوڕێ ژنه‌كێمه‌ گۆشتێ هشككرى ل ڤێ مه‌كه‌هێ دخوار ] .


ل مه‌كه‌هێ ده‌مــێ خـه‌لـك دهاته‌ حه‌جێ ـ هێشتا به‌رى ئیسلامێ ـ وقوربان ددان ، مرۆڤێن فه‌قیر دچوون ئه‌و گۆشت بۆ خۆ هشك دكر وڕادكر ، دا پشتى هنگى بـخـۆن .. به‌س مالێن فه‌قیر ئه‌ڤ چه‌نده‌ دكر ، ومالا پـێـغـه‌مـبـه‌رى ئێك ژ وان بوو ، ده‌یكا وى ئه‌ڤ گۆشتێ هشككرى دخوار ، ل وى ده‌مێ ئه‌ڤ باژێڕه‌ ب مه‌زن وبچویك ڤه‌ كه‌فتىیه‌ ده‌ستێ ڤى مرۆڤى ، وله‌شكه‌رێ وى سێ چارێكێن وه‌لاتێ عه‌ره‌بان ئێخستىیه‌ بن ده‌ستێ خۆ ، یا به‌رهزر ئه‌و بوو ئه‌ڤ سه‌رۆكێ سه‌ركه‌فتى كه‌ڤنه‌ به‌رپه‌ڕێ فه‌قیرىیا بنه‌مالا خۆ بپێچت و ل به‌ر خه‌لكى ڤه‌شێرت دا چو ژ مه‌زنىیا وى وتاما سه‌ركه‌فـتـنـێ كێم نـه‌بـت ، ئاخرى یا ئه‌م دبـیـنـیـن ژ خه‌لكێ دنیایێ گاڤا ئێكى به‌ر پىیێن خۆ دبینت وچار ده‌رهه‌م دچنه‌ د به‌ریكێ دا دفن بلندىیا وى ئێكا هند ژێ چێ دكه‌ت ئاخا ب سه‌ر بۆرىیێ خۆ ڕادده‌ت ودبێژت : هندى من بیره‌ بنه‌مالا مه‌ دخۆدیتى بوون !


پێغه‌مبه‌رێ عه‌داله‌تێ ژ ڤـى تـوخـمـێ مرۆڤان نه‌بوو ، ل وى ده‌مـێ خه‌لكى ب چاڤه‌كێ مه‌زن به‌رێ خۆ ددا سه‌ركه‌فتنا وى وجهێ وى یێ بلند وى بیرا خه‌لكى ل بۆرىیێ خۆ وبنه‌مالا خۆ ئیناڤه‌ ، گۆت : خۆ نه‌ترسینه‌ ، وهزره‌كا مه‌زن نه‌كه‌ ، ئه‌ز وه‌كى هه‌ر ئێك ژ هه‌وه‌ مرۆڤه‌كێ فه‌قیرم ، ده‌یكا من قه‌دید دخوار !


و ژ به‌ر كو پێغه‌مبه‌رى ـ سلاڤ لـێ بن ـ نه‌دڤیا خۆ ژ خه‌لكێ دى جودا كه‌ت ، ئه‌وى نه‌ ب جلكێ خۆ ونه‌ ب جهێ خۆ ، خۆ ژ خه‌لكى جودا نه‌دكر ، وگه‌له‌ك جاران مرۆڤه‌كێ بیانى ده‌مێ دهات دا پێغه‌مبه‌رى ـ سلاڤ لـێ بن ـ ببینت ، ئه‌و ژ هه‌ڤالێن وى جـودا نــه‌دكــر ، له‌و دا پسیار كه‌ت : كى ژ هه‌وه‌ موحه‌ممه‌ده‌ ؟!


◼یا دووێ : ژ مه‌ڤاهرێن عه‌داله‌تا پێغه‌مبه‌رى ـ سلاڤ لـێ بن ـ ئه‌ڤه‌ بوو وى نه‌ دهێلا زولم بێته‌كرن ، ووى خه‌لك وه‌ تێ دگه‌هاند كو مه‌نعه‌كرنا زولمێ به‌رى هه‌ر تشته‌كى هاریكارىیه‌كه‌ مرۆڤ بۆ زالـم ب خۆ پێشكێش دكه‌ت ، د ناڤ عه‌ره‌بان دا گۆتنه‌ك هه‌بوو ژ گۆتنێن مه‌زنان دهاته‌ هژمارتن ، دگۆتن : ( انصر أخاك ظالـمـاً أو مظلوما ) یه‌عنى : پشته‌ڤانىیا برایێ خۆ بكه‌ ووى ب سه‌ربێخه‌ چ ئه‌و زالم بت چ مه‌زلووم ! ومه‌خسه‌دا وان ئه‌و ( عونصرییه‌تا عه‌شائرى ) بوو یا وان شانازى پێ دبر ، كو مرۆڤ پشته‌ڤانىیا مرۆڤێ خۆ د حه‌قى ونه‌حه‌قىیێ دا بكه‌ت ، بێى به‌رێ خۆ بده‌تێ كانێ ئه‌و یێ زالمه‌ یان نه‌ .


ڕۆژه‌كــێ پــێــغــه‌مـبـه‌رى ـ سلاڤ لـێ بن ـ ئه‌ڤ ئاخفتنا ( جاهلى ! ) د ناڤ صه‌حابىیێن خۆ دا گۆت ، صه‌حابى عه‌جێبگرتى بوون ، چاوا پێغه‌مبه‌ر ڤێ ئاخفتنێ دبێژت ؟ ئێك ژ وان گۆت : ئه‌ى پێغه‌مبه‌رێ خودێ ! ئه‌م دزانین چاوا دێ پشته‌ڤانىیا وى كه‌ین ئه‌گه‌ر ئه‌و یێ مه‌زلووم بت ، به‌لـێ ئه‌گه‌ر یێ زالم بت چاوا دێ پشته‌ڤانىیا وى كه‌ین ؟


پێغه‌مبه‌رى ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆت : [ مه‌نعا وى ژ زولمێ بكه‌ ، ئه‌و ته‌ پشته‌ڤانىیا وى كر ] ڕه‌نگه‌كێ غه‌ریبێ پشته‌ڤانىیێ یه‌ ل به‌ر خه‌لكى ، به‌لـێ نه‌ ل نك پێغه‌مبه‌رێ عه‌داله‌تێ ..


وحه‌ژێكرنا پێغه‌مبه‌رى ـ سلاڤ لـێ بن ـ بۆ عه‌داله‌تێ وكه‌رب ڤه‌بوونا وى  ژ زولمێ ل ڤى توخویبى ڕاناوه‌ستت ، به‌لكى ژێ ده‌رباس دبت ودگه‌هته‌ هندێ ئه‌و فه‌رمان ل مه‌ دكه‌ت كو نه‌ به‌س ئه‌م هاریكارىیا وى كه‌سه‌ نه‌كه‌ین یێ زولمێ دكه‌ت وحه‌ز ژێ نه‌كه‌ین ، به‌لكى دڤێت خۆ ب سه‌ر وى كه‌سى ژى ڤه‌ نه‌چین یێ زولمێ دكه‌ت ، دا ئه‌و هه‌ست ب هندێ بكه‌ت كو یێ ب تنێ یه‌ به‌لكى ل ڤى كارێ خۆ لێڤه‌ ببت ، یان ژى ئه‌گه‌ر ئه‌م ب سه‌ر ڤه‌ چووین دڤێت وى وه‌ تێ بگه‌هینین كو ئه‌م هه‌ڤالێن وى یێن زۆردارىیێ نینین .


( به‌یهه‌قى ) ژ ( كه‌عبێ كوڕێ عه‌جوره‌ى ) ڤه‌دگوهێزت ، دبێژت : ئه‌م نه‌ه مرۆڤ د مزگه‌فتێ ڤه‌ بووین پێغه‌مبه‌رى ـ سلاڤ لـێ بـن ـ هاته‌ نك مه‌ وسێ جاران گۆت : هـه‌وه‌ گوهــ ل من هه‌یه‌ ؟ پاشى گـۆت : [ إنها ستكون عليكم أئمة ، فمن دخل عليهم فصدقهم بكذبهم ، وأعانهم على ظلمهم ، فلست منه وليس مني ولا يرد علي الحوض يوم القيامة ، ومن دخل عليهم ولم يصدقهم بكذبهم ولم يعنهم على ظلمهم ، فهو مني وأنا منه ، وسيرد علي الحوض يوم القيامةـ پــشــتـى من هنده‌ك مه‌زن دێ حكمى ل هــه‌وه‌ كــه‌ن ، هـه‌چـىیـێ ب سه‌ر وان ڤه‌ بچت وباوه‌رىیێ ب دره‌وا وان بینت ، وهاریكارىیا وان ل سه‌ر زۆردارىیا وان بكه‌ت ئه‌ز نه‌ ژ ویمه‌ وئه‌و نه‌ ژ منه‌ ، وئه‌و ب سه‌ر من ڤه‌ نائێته‌ سه‌ر حه‌وچــێ ڕۆژا قیامه‌تێ ،  وهه‌چىیێ ب سه‌ر وان ڤه‌ چوو وباوه‌رى ب دره‌وا وان نه‌ئینا وهاریكارىیا وان ل سه‌ر زۆردارىیا وان نه‌كر ، ئه‌و ژ منه‌ وئه‌ز ژ ویمه‌ ، وئه‌و دێ ب سه‌ر من ڤه‌ ئێته‌ سه‌ر حه‌وچــێ ڕۆژا قیامه‌تێ ] .


وئه‌و زلـمـا موحه‌مـمه‌دى دوژمناتىیا وێ دكر نه‌ به‌س ئه‌و زولـمــه‌ یا هنده‌ك مه‌زن ل ملله‌تێن خۆ دكه‌ن ، هه‌ر چه‌نده‌ ئه‌و ژ هه‌مىیان خرابـتـره‌ ژ به‌ر كو كارتێكرنا وێ به‌رفـره‌هـتـره‌ .. به‌لكى ئه‌و زولـم گـه‌له‌ك ڕه‌نـگـان ڤه‌دگرت ، ژ وانان :


ـ پێغه‌مبه‌ر د گۆتنه‌كا خۆ دا مه‌ ئاگه‌هدار دكه‌ت كو ئه‌و جهێ زولم لـێ دئێته‌كرن وپێ ل عه‌داله‌تێ دئێته‌ دانان دڤێت ئه‌م خۆ ژێ بده‌ینه‌ پاش ، ئه‌گه‌ر خۆ ئه‌م ب خۆ زولمێ نه‌كه‌ین ومه‌ پێ نه‌خۆش ژى بت ، چونكى له‌عنه‌ت ل وى جهى دبارن و ژ هه‌ر كه‌سه‌كى دگرت یێ حازر ئه‌و تێ نه‌بت یێ به‌ڕه‌ڤانىیێ ژ وى كه‌سى بكه‌ت یێ زولم لـێ دئێته‌ كرن .


ـ زه‌لامه‌ك جاره‌كێ هاته‌ نك پێغه‌مبه‌رى دا وى ل سه‌ر هندێ بكه‌ته‌ شاهد كو وى تشته‌ك ژ مالـێ خۆ یێ دایه‌ كوڕه‌كێ خۆ ، پێغه‌مبه‌رى ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆتێ : هه‌مى عه‌یالێن خۆ ته‌ ئه‌و دایێ ؟ گۆت : نه‌ ، پێغه‌مبه‌رى گۆتێ : تشتێ عه‌داله‌ت تێدا نه‌بت ئه‌ز ل سه‌ر نابمه‌ شاهد .


ـ جاره‌كێ زه‌لامه‌ك ل نك پێغه‌مبه‌رى ـ سلاڤ لـێ بن ـ یێ ڕوینشتى بوو كوڕه‌كێ وى یێ بچویك هات ، وى ئه‌و ماچى كر ودانا سه‌ر پێ خۆ ، پاشى كچه‌كا وى یا بچویك هات وى ئه‌و دانا ب ڕه‌خ خۆڤه‌ ، پێغه‌مبه‌رى نه‌رازیبوونا خۆ ل سه‌ر كارێ وى دیاركر وگـۆتـێ : بـۆچـى ته‌ عه‌داله‌ت د ناڤبه‌را وان دا نه‌كر ؟


ـ جاره‌كێ وى كوڕه‌ جحێله‌ك ب كاره‌كى هنارت ، ئه‌و چوو حه‌تا نیڤرۆ نه‌هات ، پێغه‌مبه‌ر ـ سلاڤ لـێ بن ـ عێجز بوو ، ئه‌و مرۆڤێن حازر هزر كر گاڤا ئه‌و جحێل هات پێغه‌مبه‌ر دێ وى ئێشینت ، گاڤا هاتى ، پێغه‌مبه‌رى گۆتێ : ئه‌گه‌ر ژ ترسێن خودێ نه‌با ئه‌ز دا ته‌ ب ڤێ سیواكێ قوتم .. ب سیواكێ !!


ـ و د گـۆتـنـه‌كا خۆ یا دى دا دبێژت : ئه‌و زه‌لامێ دو ژن هه‌بن وعه‌داله‌تێ د ناڤبه‌را وان دا نه‌كه‌ت ، ڕۆژا قیامه‌تێ دێ ئێت یێ خار ، دا خه‌لك هه‌مى بزانن ئه‌ڤه‌ ئه‌و بوو یێ زولم كرى !


مـه‌عـنـا : زولـم چ ل سـه‌ر مستوایـێ حاكمى بت چ ل سـه‌ر موسته‌وایـێ مه‌حكوومى ، د شریعه‌تێ موحه‌ممه‌دى دا تشته‌كه‌ نائێته‌ قه‌بویلكرن .


◼یا سىیێ : ودبت ئه‌ڤه‌ ژ هه‌مىیێ عه‌جێبتـر بت ، د شریعه‌تێ موحه‌ممه‌دى دا عه‌داله‌ت دڤێت د ( گۆتن وكریاران ) ب تنێ دا نه‌بت ، به‌لكى عه‌داله‌تا مه‌زنتـر ئه‌و عه‌داله‌ته‌ یا د ( شعوورێ ) دا بت ، یه‌عنى : ئه‌گه‌ر دلـێ مرۆڤى وشـعـوورا وى د ده‌ر حه‌قا خه‌لكى دا یا دورست وصافى وعادل نه‌بت ئه‌و نابته‌ ژ وان مرۆڤان یێن موحه‌مـمـه‌د حه‌ز ژێ دكه‌ت ئه‌گه‌ر خۆ گۆتن وكریارێن وى د عادل ژى بن .. ما نه‌ تشته‌كێ غه‌ریبه‌ ؟!


موجه‌رره‌د ته‌ هنده‌ك مه‌شاعرێن دوژمناتىیێ د دل دا هه‌بن ، یان كه‌رب ونه‌ڤیانا خه‌لكى دلـێ ته‌ داگیر كربت ، ئه‌ڤه‌ تێرا هندێ هه‌یه‌ تو پێ ببىیه‌ ژ زۆرداران .. 


سێ ڕۆژان ل سه‌ر ئێك پێغه‌مبه‌رى ـ سلاڤ لـێ بن ـ مزگینى ب به‌حه‌شتێ دا زه‌لامه‌كى ، نه‌ چونكى وى گه‌له‌ك عیباده‌ت دكر یان گـه‌لــه‌ك خێر ددان ، به‌لكى ژ به‌ر هندێ چونكى دلـێ وى د ده‌ر حه‌قا خـه‌لكى یــێ صـافـى بوو ، ووى دوژمناتىیا كه‌سێ د سنگێ خۆ دا نه‌ هل دگرت .


و ل سه‌ر ڤى بناخه‌یى هه‌ر تشته‌كێ هه‌بت یێ بێنا بێ باوه‌رى ودلڕه‌شىیێ ژێ بێته‌ سه‌حكرن د شریعه‌تێ موحه‌ممه‌دى دا یێ حه‌رامه‌ ، چونكى عه‌داله‌ت پێ دئێته‌ تێكدان ، وه‌كى : حه‌سویدىیێ ، هزرا خه‌له‌ت ، جاسووسانى ، به‌حسكرن ودویچوونا عه‌یبێن خه‌لكى .. 

وكـورتـتـرین وكۆمكه‌رترین په‌یڤ پێغه‌مبه‌رى ـ سلاڤ لـێ بن ـ د ده‌ر حـه‌قـا ڤــێ مــه‌سـه‌لـێ دا گۆتى ئه‌وه‌ یا ( موسلم ) ژ ئه‌بوو هوره‌یره‌ى ڤه‌دگوهێزت ، دبـێـژت : پێغه‌مبه‌رى ـ سلاڤ لـێ بن ـ گـۆت : [ المسلم أخو المسلم ، لا يظلمه ، ولا يخذله ، ولا يحقره ، التقوى ها هنا ـ ويشير إلى صدره ثلاث مرات ـ بحسب امرئ من الشر أن يحقر أخاه المسلم ، كل المسلم على المسلم حرام دمه وماله وعرضه ـ موسلمان برایێ موسلمانىیه‌ زۆردارىیێ لـێ ناكه‌ت ووى شه‌رمزار ناكه‌ت ، ته‌قوا د ڤێرێ دایه‌ ـ وسێ جاران ئیشاره‌ت دا سنگێ خۆ ـ وتێرا مرۆڤى هه‌یه‌ یێ خراب بت كو وى كه‌رب ژ برایێ خۆ یێ موسلمان ڤه‌ببن ، موسلمان هه‌مى ل سه‌ر موسلمانى حه‌رامه‌ : خوینا وى ومالـێ ونامویسا وى ] .


ومرۆڤه‌كى ئه‌گه‌ر چو خرابى نه‌بن ، ب تنێ خرابىیا وى ئه‌و بت كه‌ربێن وى ژ خه‌لكى ڤه‌ببن ئه‌و تێرا وى هه‌یه‌ وى ل نك خودێ وپێغه‌مبه‌رى بكه‌ته‌ ژ مرۆڤێن خراب .. جاره‌كێ ل نك پێغه‌مبه‌رى ـ سلاڤ لـێ بن ـ مه‌دحێن ژنكه‌كێ هاتنه‌ كرن گۆتن : ئه‌و ژنكه‌كه‌ گه‌له‌ك نڤێژان دكه‌ت وڕۆژىیان دگرت ، وگه‌له‌ك یا خێركه‌ره‌كه‌ ، به‌لـێ قوسویرىیا وێ ئه‌وه‌ ئه‌و ب ئه‌زمانێ خۆ نه‌خۆشىیێ دگه‌هینته‌ جیرانێن خۆ .. پێغه‌مبه‌رى ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆت : [ ئه‌و دێ چته‌ ئاگرى ! ] .


یه‌عنى : ئه‌و هه‌مى ڕۆژى ونڤێژ وخێر چو فایده‌ى ناگه‌هیننێ ، ماده‌م وێ ئـه‌زمانــه‌كـێ ڕه‌ش هه‌یه‌ نه‌خۆشىیێ پێ دگه‌هینته‌ خه‌لكى .