ل جهێ دهسپێكێ
سێ ڕێكێن ئاشكهرا و سێ ڕهنگێن مرۆڤان
د ئێكهمین سوورهتێ دا ژ قورئانێ، كو سوورهتا (الفاتحه)یه یا ئهم د
ههر ركاعهتهكا نڤێژێ دا جارهكێ دخوینین، بهحسێ سێ ڕێكان
دئێتهكرن:
ڕێكا ڕاست (الصراط المستقیم)، و ئهڤه ڕێكا خودێیه، ڕێكا ئهو ل سهر
دچن یێن خودێ قهنجى لێ كرى. د ڤی سوورهتێ دا فهرمان ل مه دئێتهكرن
ئهم دوعایێ ژ خودێ بكهین كو ئهو بهرێ مه بدهته ڤێ ڕێكێ.
ڕێكا وان یێن غهزهب لێ هاتییهكرن (صراط المغضوب علیهم)، و ئهڤه ڕێكا
شهیطانییه، ئهو ڕێكه یا ئهو خودێ ژێستاندى ل سهر ب ڕێڤه دچن یێن
ڕێكا ڕاست دنیاسن، بهلێ ناخوازن لێ بچن، نه بهس هنده.. بهلكى ئهو
خهلكى ژى ژێ ددهنه پاش و بهرێ وان ژێ وهردگێڕن، و ههمى هێز و شیانێن
خۆ بۆ هندێ تهرخان دكهن كو حهقییێ د چاڤێن خهلكى دا شێلى بكهن.
ڕێكا بهرزهبوویان (صراط الضالین)، و ئهڤه ژى هــهر ڕێكا
شــهیطانییه، بهلێ ئهو كهس لێ دچن یێن ژ نــهزانین حـهقـى ل بــهر
خــۆ بــهرزهكــرى، یهعنى: خهلهت چووینه ڕێكێ و هزر دكهن كو ئهو
ددورستن، و گرفتارییا وان یا مهزن نهزانین و جههله، و ژ بهر كو ئهڤ
ههردو ڕێكه مرۆڤى ناگههیننه خودێ، سوورهتا (الفاتحة) فهرمانێ ل مه
دكهت كو ئهم دوعایێ ژ خودێ بكهین ئهو بهرێ مه ژ ڤان ههردو ڕێكان
وهرگێڕت.
پشتى دیاركرنا ڤان ههر سێ ڕێكێن ئاشكهرا، دڤێت ئهم بزانین كو مرۆڤ د
چوونا خۆ دا بهر ب ڕێكا ڕاست ژى ڤه سێ ڕهنگن:
ڕهنگێ ئێكێ: ئهون یێن هند هێزا وان یا علمى ههى كو ڕێكا ڕاست ل بهر
وان ئاشكهرا بكهت، لهو ئهو ڕێكا ڕاست باش دنیاسن، و دزانن كانێ چ ڕێگر
و ئاستهنگ بۆ وێ ڕێكێ ههنه، بهلێ دهمێ دبته دۆرا كریارێ، هێزا وان یا
علمى ب سهر هێزا وان یا عهمهلى دكهڤت، و د ئهنجام دا ئهو ب دورستى
كارى ب وێ زانینێ ناكهن یا وان ههى، ژ بهر زالبوونا شههوهتێ ل سهر
وان. ئهگهر تو ژ لایێ زانینێ ڤه بهرێ خۆ بدهیه ڤى ڕهنگێ مرۆڤان دێ
بینى ئهو ژ عامییان دجودانه؛ چونكى ئهو ژ زانایان دئێنه هژمارتن، بهلێ
دهمێ تو ژ لایێ عهمهلى ڤه بهرێ خۆ بدهیه وان دێ بینى ئهو د كریارێن
خۆ دا وهكى عامییانه، و چو جوداهى د ناڤبهرا وان و وان دا نینه.
پترییا ڤى ڕهنگێ مرۆڤان زانا و ئههلێ علمینه، ئهو كێم نهبن یێن خودێ
رهحم پێ برى و ئهو پاراستین.
ڕهنگێ دویێ: هێزا وان عهمهلى یا ههى، و ژ لایێ ئیرادهیێ ڤه ئهو دبێ
منهتن، دهست و زهندكێن خۆ هلددهن، و خۆش دچنه ڕێكێ، و سستییێ د كارى
ژى دا ناكهن، بهلێ گرفتارییا وان یا مهزن د هێزا وان یا علمى دایه، ژ
لایێ زانینێ ڤه ئهو دبێ هێز و لاوازن، لهو هـهر جارهكا (شوبههیهك)
كـهفـتـه ڕێكا وان ئهو وهكى كۆران ب نك ڤه و ب ناڤ ڤه دچن، بێى بشێن
ڤاڤارتنهكا دورست بكهن.
پترییا ڤان مرۆڤان ئههلێ طهریقهتێن صووفى و كۆم و دهستهكێن سیاسى یێن
ئیسلامینه، چونكى ئههلێ طهریقهتێ پال ددهنه سهر ذهوق و كهشفێ، و
ئههلێ سیاسهتێ پال ددهنه سهر عاطفێ، و نه ذهوق و نه عاطفه مرۆڤى ژ
(شوبههیێن ڕێكێ) ناپارێزن.
ڕهنگێ سێیێ: ئــهون یـێـن هـێـزا علمى و یـا عـهمـهلى پـێـكـڤـه ل نك
خۆ كۆمكرى، و ئهڤهنه یێن دشێن ل دهمــێ چــوونـا خــۆ بـهر ب ڕێـكـا
ڕاســت ڤــه ب علمێ خـۆ خـۆ ژ (شـوبههیان) بـپـارێـزن، و ب عهمهلێ خۆ
خۆ ژ (شههوهتان) دویر بێخن، بهلێ ئهڤ ڕهنگه ژى د ناڤبهرا خۆ دا ل
سهر سێ پشكان دئێنه لێكڤهكرن، و ئهڤ ههر سێ پشكه ئهون یێن بهحسێ
وان د ڤێ ئایهتا پیرۆز دا هاتى:
( ثُمَّ أَوۡرَثۡنَا ٱلۡكِتَٰبَ ٱلَّذِينَ ٱصۡطَفَيۡنَا مِنۡ عِبَادِنَاۖ
فَمِنۡهُمۡ ظَالِمٞ لِّنَفۡسِهِۦ وَمِنۡهُم مُّقۡتَصِدٞ وَمِنۡهُمۡ
سَابِقُۢ بِٱلۡخَيۡرَٰتِ بِإِذۡنِ ٱللَّهِۚ ذَٰلِكَ هُوَ ٱلۡفَضۡلُ
ٱلۡكَبِيرُ )(فاطر: 32)
د ڤێ ئایهتێ دا خودێ دبێژت: پاشى -پشتى تێبرنا مللهتێن كافر یێن بهرى
ههوه- مه قورئان دا وان یێن مه هلبژارتین ژ بهنییێن خۆ، ڤێجا ژ وان
ههیه یێ ب كرنا گونههان زۆرداى ل خۆ كرى، و ژ وان ههیه یێ ئابۆرێ
دكــهت (خرابییێ ناكهت، بهلێ زێده ب ناڤ باشییێ ژى ڤه ناچـت) و ژ وان
هــهیـه یێ ب ئانههییا خودێ لهزێ د خێرێن واجب و سوننهت ژى دا دكهت.
و ئهوا ههیه قهنجییا مهزن.
مهعنا ژ لایێ بهرههڤییا ڕێكێ، و كۆمكرنا زاد و زهوادى بۆ چوونا ل سهر
ڕێكا ڕاست، ئهوا مرۆڤى دگههینته خودێ، ئهڤ مرۆڤێن هلبژارتى یێن خودێ
قهنجییا مهزن د گهل كرى، ژێكجودا دبن، و دبنه سێ پشك، ب ڤى شێوهیێ دێ
بهحس ژێ كهین.
•ئهوێن زۆردارى ل خۆ كرى:
ب تێكهلكرنا خرابییان د گهل كارێ خۆ یێ باش، و ئهڤه دكهڤنه ناڤبهرا
پشك و بارێن نهفسێ ژ شههوهتان و پشك و بارێن رحێ ژ عیبادهتان، جار ب ڤى
لایى دا دچن، و جارى ژى ب ڤى لایى دا، یهعنى: ئهو ژییێ خۆ د ناڤبهرا
(روخصهت) و (عهزیمهتێ) دا دبۆرینن. ئهڤ ڕهنگێ مرۆڤان ژ بهر ڤیانا وان
بۆ خێرێ گهلهك جاران طاعهتێ خودایێ خۆ دكهن، و هندهك جاران پشتا خۆ ب
تۆبهكرنێ گهرم دكهن، و كهیفا خۆ ب رهحما خودێ یا بهرفرههـ دئینن،
لهو ب ناڤ گونههێ ڤه دچن.
چوونا ڤان ل سهر ڕێكێ، دبت ل دووماهییێ سهرى بكێشته سهركهفتن و
مفایى، و دبت ژى بهرێ خودانى بدهته شكهستن و زیانێ، و كهنگى ئهڤه دێ
ئهنجامێ دورستێ كارێ خۆ زانت؟ دهمێ ئهو ل ئاخرهتێ دگههته خودایێ خۆ،
و ئهو حوكمى ل سهر كارێ وى ددهت، و ژ (نصووصێن شهرعى) دئێته وهرگرتن
كو حوكم هنگى دێ بۆ لایێ راجح بت ژ كارێ وى، مهعنا: ئهگهر لایێ خێرێن وى
ژ تهرازییا كێشانا كارى لایێ گونههان هلكێشا ئهو دێ ژ سهركهفتییان بت،
و بهروڤاژى وێ چهندێ ئهگهر لایێ خرابییان گرانتر لێ هات ئهو دێ ژ
زیانكاران بت، و ئهڤه دادى و عهدالهتا خودێیه، بهلێ د گهل هندێ ژى
دڤێت ئهم ژ بیر نهكهین كو ئهحكامێن خودێ ل ئاخرهتێ نه ب تنێ ل سهر
بناخهیێ عهدالهتێ دئێنهدان، بهلكى گهلهك جاران ئهو ل سهر بناخهیێ
رهحم و دلۆڤانییێ ژى دئێنه ئاڤاكرن.
و دهمێ ئهم دبێژین: (ئهوێن زۆردارى ل خۆ كرى) دڤێت ل بیرا مه بت كو
مهخسهد پێ ئهوه ب كرنا گونههان زۆردارى ل خۆ كرى، چونكى زۆردارى سێ
ڕهنگن: زۆردارى د دهر حهقا خودێ دا، ب كرنا شركێ، و ئهوێ ب ڤى ڕهنگى
بت ئهو یێ ل سهر ڕێكا شهیطانى دچت، و ل ڤێرێ مه بهحسێ وى نینه. و
زۆردارى د دهر حهقا مرۆڤان دا، ب تهعداییكرنا ل وان و ب خوارنا مافێن
وان، و ئهوێ ب ڤى ڕهنگى بت دڤێت مافێ خهلكى ژێ بێته ستاندن ب چى ڕهنگێ
ههبت، ئهگهر نه ئهو نائێته عهفووكرن. و زۆردارى ل خۆ ب خۆ، ب كرنا
گونههان، و ئهڤهیه یێ گۆتنا مه ل دۆر دزڤڕت.
و ژ بهر كو ئهڤ (زۆرداره) گهلهك جاران خۆ ژ (شههوهتان) نادهنه
پاش، ئهو ل گهلهك قووناغێن ژییێ خۆ تووشى داڤێن غهفلهتێ دبن.
ئهوێن ئابۆرێ د كرنا باشییان دا دكهن:
ئهڤه ئهون یێن خۆ ب نك گونههێ ڤه لێ نادهن، ژییێ خۆ د طاعهتێ
خودایێ خۆ دا دبهنه سهرى، بهلێ ئهو ژ كارێ واجب دهرباس نابنه یێ
سوننهت، ڕاسته ئهو چویێ ژ كارێ خۆ یێ واجب كێم ناكهن، بهلێ پا ئهو چو
كارێ سوننهت ژى لێ زێده ناكهن، و ئـهڤـه ژیـیـێ خـۆ د ناڤبهرا (واجب)
و (موباح)ى دا دبـۆرینن، تشتێ خودێ ل سهر وان فهركرى ب جهـ دئینن، و هندى
ژێ بێت ئهو خۆ ژ گونههێ و حهرامى ددهنه پاش، بهلێ ئهو چو تهخسیرییێ
د كرنا تشتێ حهلال و موباح ژى دا ناكهن، و زوى ب زوى بهر ب كرنا كارێن
سوننهت ڤه ناچن، و خودێ د حهدیسهكا قودسى دا دبێژت: ( مَا تَقَرَّبَ
إِلَيَّ عَبْدِي بِشَيْءٍ أَحَبَّ إِلَيَّ مِمَّا افْتَرَضْتُ عَلَيْهِ،
وَمَا يَزَالُ عَبْدِي يَتَقَرَّبُ إِلَيَّ بِالنَّوَافِلِ حَتَّى
أُحِبَّهُ ) (بوخارى ڤهدگوهێزت) یهعنى: بهنییێ من ب تشتهكى خۆ نێزیكى
من نهكرییه خۆشتڤیتر بت ل نك من ژ وى تشتى یێ من ل سهر وى فهرزكرى، و
ئهو دێ مینت خۆ ب كرنا سوننهتان نێزیكى من كهت حهتا ئهز حهز ژ وى
بكهم. و ئهڤه هندێ دگههینت كو كرنا مرۆڤى بۆ سوننهتێن زێدهتر ژ فهرض
و واجبان، مرۆڤى ل بهر خودێ شرین دكهت، و دكهته خۆشتڤییێ وى.
و ژ بهر كو ئهڤ كهسه ل دهمێ چوونا خۆ یا بهر ب خودێ ڤه خۆ ژ كرنا
سوننهتان ددهنه پاش، گهلهك جاران ئهو خۆ تووشى ئاستهنگان دكهن، و
ڕێكا ڕاست ل بهر خۆ تهنگ دكهن.
•ئهوێن لهزێ د كرنا خێران دا دكهن:
ئهڤه -وهكى زانایێ ناڤدار ئبن كهثیر دبێژت- ئهون یێن كارێن واجب و
سوننهت دكهن، و خۆ ژ تشتێن حهرام و مهكرووهـ و هندهك موباحان ژى
ددهنه پاش. و چونكى ئهڤه كارهكێ مهزنه و ب ساناهى ئهو ب دهست
خودانى ڤه نائێت، ئایهتێ دهمێ بهحسێ ڤان مرۆڤان كرى گۆت: ( وَمِنۡهُمۡ
سَابِقُۢ بِٱلۡخَيۡرَٰتِ بِإِذۡنِ ٱللَّهِۚ ( ب ئانههییا خودێ
و دهستویرییا وى ئهو لهزێ د كرنا خێران دا دكهن.
قورئان د هندهك ئایهتێن خۆ دا ڤێ پشكا مرۆڤان ژى ل سهر دو جوینان لێك
ڤهدكهت: (الأبرار) ئهوێن چاك، و (المقربون) ئهوێن نێزیك ژ خودێ. بۆ
نموونه: ئێك ژ وان نعمهتێن د گهل بهحهشتییان دئێنهكرن ڤهخوارنا
شهرابهكا خۆشه ژ كانییهكا زهلال، قورئان دهمێ ل جههكى بهحسێ
ڤهخوارنا هندهك بهحهشتییان ژ ڤێ كانییێ دكهت دبێژت: ( إِنَّ
ٱلۡأَبۡرَارَ يَشۡرَبُونَ مِن كَأۡسٖ كَانَ مِزَاجُهَا كَافُورًا) (
(الإنسان: 5) ئهڤه (ئهبرارن)، و دهمێ بهحسێ ڤهخوارنا هندهكێن
دى دكهت دبێژت: ( عَيۡنٗا يَشۡرَبُ بِهَا ٱلۡمُقَرَّبُونَ)
(المطففین: 28) ئهڤه یێن (موقهررهبن). مهعنا: ئهو دژیكجودانه، و
تشتێ دبته باشترین ئیشارهت بۆ ژێكجودابوونا وان ئهڤهیه بۆ ئهبراران
ئایهتێ گۆت: (یشربون من) و دهمێ بهحسێ موقهررهبان كرى گۆت: (یشرب بها)
د ئایهتا ئێكێ دا فعلا (یشرب) ب حهرفا جهررێ (من) تهعهددى كر، و د
ئایهتا دى دا ب حهرهفا جهررێ (ب) تهعهددى كر، و وهكى زانایێن زمانێ
عهرهبان دبێژن دهمێ فعلا (شرب) ب حهرفا (ب) تهعهددییێ بكهت، هنگى
ئهو ڕامانا فعلا (ارتوى) ددهت، یهعنى: تێنكا وان دئێته شكاندن ب
ڤهخوارنهكا خوڕى و صافى ژ كانییێ دئێته وهرگرتن، یا نه تێكهلكرى د
گهل تامهكا دى یا بیانى، بهلێ ئهگهر وێ فعلێ ب حهرفا (من) تهعهددى
كر، ئهو ڤێ ڕامانا زێده نادهت، مهعنا: ئهو ڤهخوارنهكا ئێكسهر ژ
كانییێ نابت، و یا خوڕى و صافى ژى نابت، چونكى ئهو دێ یا تێكهلكرى بت ب
هندهك ڤهخوارنێن دى، و بهلكى ههر ژ بهر ڤێ چهندێ دهمێ بهحسێ
ڤهخوارنا ئهبراران هـاتییهكـرن بـهحـسـێ پهرداغى هاتهكرن: ( إِنَّ
ٱلۡأَبۡرَارَ يَشۡرَبُونَ مِن كَأۡسٖ ) و دهمــێ بهحسێ
ڤهخوارنا مــوقــهررهبـا هاتییهكرن بهحسێ پهرداغى نههاتهكرن (
عَيۡنٗا يَشۡرَبُ بِهَا ٱلۡمُقَرَّبُونَ )ههر وهكى ڤهخوارنا وان ئێكسهر
ژ كانییێیه بێى واسطهیا پهرداغهكى!
و ئهوێن لهزێ د كرنا خێران دا دكهن، چ (ئهبرار) بن چ (موقهررهب)،
ئهون سهركێشییا كاروانێ چوونا بهر ب خودێ ڤه ل سهر ڕێكا ڕاست دكهن،
لهو مه ل بهره ل ڤێرێ پتر ژ جارهكا ل وان و سالۆخهتێن وان بـزڤـڕیـن؛
دا كو ههر چو نهبت ڤیانا وان و ڤیانا چاڤلێكرنا وان د دلێن مه دا پهیدا
ببت، و ل ئاخرهتێ مرۆڤ دێ د گهل وى بت یێ مرۆڤ حهز ژێ دكهت، وهكى د
حهدیسهكا دورست دا هاتى.
هیڤییا مه ژ خودێ ئهوه ئهو بهرێ مه بدهته ڕێكا خۆ یا ڕاست.
