حهقێ قورئانێ ل سهر ئوممهتێ
قورئان دهمێ بهحسێ ههیڤا رهمهزانێ دكهت، بیرا مه ل وێ پهیوهندییا موكم دئینته ڤه ئهوا د ناڤبهرا ڤێ ههیڤێ وقورئانێ دا ههی دهمێ دبێژت: (شهر رمضان الذي أنزل فيه القرآن هدى للناس وبينات من الهدى والفرقان )(البقرة: 185) ههیڤا رهمهزانێ ئهوا خودێ د شهڤا وێ یا ب بها دا دهست ب ئینانه خوارا قورئانێ كری، دا بۆ مرۆڤان ببته ڕێنیشاندهر، و نیشانێن ئاشكهرا ل سهر هیدایهتا خودێ و ژێكجوداكرنا د ناڤبهرا ڕاستییێ و نهڕاستییێ تێدا ههنه.
و ل جههكێ دی دهمێ بهحسێ وی كاری دكهت یێ قورئان بۆ ب جهئینانا وی هاتییه خوارێ دبێژت: (كتاب أنزلناه إليك لتخرج الناس من الظلمات إلى النور بإذن ربهم إلى صراط العزيز الحميد)(إبراهیم: 1) ئهڤ قورئانه كیتابهكه مه بۆ ته ئهی موحهممهد ب وهحی هنارتییه دا تو بهرێ مرۆڤان پێ ژ بهرزهبوونێ و سهرداچوونێ بدهیه هیدایهتێ و ڕۆناهییێ كو ئیسلامه ڕێكا خـــودایــــێ هــــهردهم ب ســـهرڤههاتی یێ د ههمی حالان دا مهدحێن وی دئێنهكرن.
و ڤێ قورئانێ ئهوا ل ههیڤا رهمهزانێ پتر ژ ههر دهمهكێ دی ژ سالێ ئهم بیرا خۆ لێ دئینینهڤه هندهك حــــهق ل سهر مه ههنه دڤێت ئهم پێ بزانین دا بشێین ڤان حهقان ژ سهر خۆ ڕاكهین بۆ هندێ دا بهرانبهر خودانێ ڤێ قورئانێ شهرمزار نهبین، و ل ڤێرێ ئهم دێ ب كورتی ڤان حهقان بهر چاڤ كهین:
حهقێ ئێكێ: باوهری ئینانا ب قورئانێ:
باوهری ئینانا ب وان ههمی كتێبێن عهسمانی یێن خودێ بۆ پێغهمبهرێن خودێ هنارتین، و قــورئانا پــیــرۆز ئێك ژ وانه، ژ ستوینێن باوهرییا مرۆڤێ موسلمانه، وهكی د ئایهتهكا قورئانێ دا هاتی: (آمن الرسول بما أنزل إليه من ربه والمؤمنون كل آمن بالله وملائكته وكتبه ورسله لا نفرق بين أحد من رسله وقالوا سمعنا وأطعنا غفرانك ربنا وإليك المصير)(البقره: 285) مهعنا: باوهری ئینانا ب كتێبێن خودایی پشكهكه ژ باوهرییێ.
د ئایهتهكا دی دا خودایێ مهزن دبێژت: (يا أيها الذين آمنوا آمنوا بالله ورسوله والكتاب الذي نزل على رسوله والكتاب الذي أنزل من قبل ومن يكفر بالله وملائكته وكتبه ورسله واليوم الآخر فقد ضل ضلالا بعيدا)(النساء: 136) گــهلــــی خودان باوهران ل سهر باوهرییا خۆ یا موكم دبهردهوام بن یا ههوه ب خودێ وپێغهمبهرێ وی موحهممهدی -سلاڤ لێ بن- ئینای، و ب وێ قورئانێ ژی یا وی بۆ پێغهمبهرێ خۆ ئینایه خوارێ، و ب وان كیتابێن وی بۆ پێغهمبهرێن خۆ هنارتین و ههچییێ باوهرییێ ب خودێ و ب فریشتهیێن وی یێن خودان قهدر، و ب كیتابێن وی هنارتین هیدایهت بۆ خهلكی، و ب پێغهمبهرێن وی هلبژارتین دا پهیامێن وی بگههینن، و ب ڕۆژا دویماهییێ یا مرۆڤ تێدا پشتی مرنێ بۆ حسێبێ ڕادبن نهئینت، ب ڕاستی ئهو ژ دینی دهركهفت، و ئهو دویراتییهكا دویر ئهو ژ ڕێكا حهقییێ دویر كهفت.
و باوهری ئینان ئهوه مرۆڤ ب دلی -و ب ئهزمانی ژی- ئعترافێ بكهت كو ئهڤ قـــورئــانـــه هـــهمی ئهوا نوكه ل بهر دهستێ مه ژ نك خودێ بۆ پێغهمبهری هاتییه، و ب ڕێكهكا دورست بێ كێم وزێدهیی گههشتییه مه، و ههر تشتهكێ تێدا ههی حهقییه و چو گومان ل سهر نینه.. و یێ ئهڤ باوهرییه نهبت موسلمان نابت و ژ كافران دئێته هژمارتن.
حهقێ دووێ: خواندن و ژبهركرنا قورئانێ:
پشتی ئهم باوهرییێ ب ڤی ڕهنگی ب قورئانێ دئینین یا فهره ل سهر مه ئهم گرنگییێ بدهینه قورئانێ و پویتهی پێ بكهین، و ژ پویته پێكرنا ب قورئانێیه ئهم خۆ فێری خواندنا وێ بكهین و بهردهوام بخوینین، و ل دویڤ شیانا خـــۆ ژ بهر بكهین ژی، د ئایهتهكێ دا خودایێ مهزن مهدحێن خودان باوهران دكهت و هندهك سالۆخهتێن وان دهسنیشان دكهت و دبێژت:(إن الذين يتلون كتاب الله وأقاموا الصلاة وأنفقوا مما رزقناهم سرا وعلانية يرجون تجارة لن تبور)(فاطر: 29) هندی ئهون یێن قورئانێ دخوینن، و بهردهوامییێ ل سهر كرنا نڤێژێ ل دهمێ وێ دكهن، و ژ وی ڕزقێ مه دایێ ئاشكهرا و ڤهشارتی خێرێن واجب و سوننهت ددهن، ئهو ب وێ چهندێ چاڤهڕێیی بازرگانییهكا كهساد نهبت دكهن.
مهعنا خواندنا قورئانێ تجارهتهكا بێ خوسارهتییه مرۆڤ د دنیایێ دا پێ ڕادبت، و ل ئاخرهتێ جزای وهردگرت، و پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- د حهدیسهكا خۆ دا دبێژت: (إن لله أهلین من الناس) د ناڤ مرۆڤان دا هندهك ههنه مرۆڤێن خودێنه. گۆتن: ئهو كینه ئهی پێغهمبهرێ خودێ؟ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: (هم أهل القرآن، أهل الله وخاصته) ئهم مرۆڤێن قورئانێنه، ئهون مرۆڤێن خودێ و خاسێن وی.
و د حهدیسهكا دی دا یا موسلم ژ ئهبوو ئومامهیێ باهلی ڤهدگوهێزت هاتییه، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: (اقرؤوا القرآن فإنه یأتی یوم القیامة شفیعا لأصحابه) قورئانێ بخوینن ڕۆژا قفیامهتێ ئهو دئێت مههدهرێ بۆ خودانێن خۆ دكهت.
ههر وهسا موسلم ژ دهیكا موسلمانان عائیشایێ ڤهدگوهێزت، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: (الماهر بالقرآن مع السفرة الكرام البررة، والذی یقرأ القرآن ویتتعتع فیه وهو علیه شاق له أجران) ئهوێ رههوان بت بۆ خواندنا قورئانێ دێ د گهل ملیاكهتێن قهنج و خودان قهدر بت، و ئهوێ قورئانێ دخوینت و زهحمهتێ پێڤه دبینت دو خێر بۆ ههنه.
و ئاشكهرایه كو ڤیانا مرۆڤی بۆ قورئانێ و سوننهتێ نیشانا ڤیانا وییه بۆ خودێ و پێغهمبهری - سلاڤ لێ بن-، و مرۆڤێ خودان باوهر دهمێ دچته د بهحهشتێ دا دێ بۆ ئێته گۆتن: قورئانێ بخوینه وهكی ته د دنیایێ دا دخواند و بلند ببه، و جهێ ته ل نك ئایهتا دویماهییێ یه یا ته دخواند، وهكی د حهدیسهكا دورست دا هاتی.
و د مهسهلا خواندنێ دا یا دورست ئهوه مرۆڤی حهددهكێ دهسنیشانكری ههبت ههر ڕۆژ هندێ بخوینت، نه كو هندهك ڕۆژان گهلهكێ بخوینت و هندهك ڕۆژان چویێ نهخوینت، و ئهوێ بزانت قورئانێ بخوینت و نهخوینت، یان ههیڤهك پتر د سهر ڕا ببۆرت بێی بخوینت دێ یێ گونههكار بت، و گونهها پشتدانا قورئانێ ئێك ژ وان گونههانه یێن خودان هێشتا د قهبری دا پێ دئێته عهزابدان، و یا باش ئهوه ئهگهر مرۆڤ بشێت نههێلت ختما وی ژ چل ڕۆژان ببۆرت، و ئیمام ئهحمهد دبێژت: مهكرووهه ختما مرۆڤی ژ چل ڕۆژان زێدهتر لێ بێت.
حهقێ سییێ: تێگههشتن و خۆ شارهزاكرنا د مهعنایێن
قورئانێ دا:
د ئایهتهكا پیرۆز دا خودایێ مهزن بهحسێ قورئانێ دكهت وئێك ژ وان ئهگهرا بۆ مه دیار دكهت یێن وی قورئان ژ بهر ئینایه خوارێ ودبێژت:(كتاب أنزلناه إليك مبارك ليدبروا آياته وليتذكر أولو الألباب)(ص: 29) ئهڤ وهحییا بۆ ته هاتی ئهی موحهممهد كیتابهكا پیرۆزه مه بۆ ته ئینایه خوارێ، دا ئهو هزرێن خۆ د ئایهتێن وێ دا بكهن، و دا كاری پێ بكهن، و خودان عهقل بیرا خۆ بیننهڤه.
مهعنا: خودێ ل سهر فهركرییه ئهم دهمێ قورئانێ دخوینین یان گوهێ خۆ ددهینێ كو هزرا خۆ د مهعنایێن وێ دا بكهین، و بیرا خۆ پێ ل حهقییێ بینینهڤه، ئهگهر ئهم ئهو بین یێن زمانێ قورئانێ تێ بگههین، و حهتا ئهم بشێین ب دورستی د مهعنایا قورئانێ بگههین، و هزرا خۆ تێدا بكهین، دڤێت ئهم ل تهفسیرێن قورئانێ بزڤڕین یێن زانایێن باوهری نڤیسین.
و ئاشكهرایه كو زانین و تێگههشتنا مهعنایا قورئانێ هاریكارییا خودانی دكهت كو ئهو پتر و دورستتر كاری پێ بكهت، و ل ڤێرێ حهقێ دی یێ قورئانێ دئێت..
حهقێ چارێ: گوهدانا و كارپێكرنا قورئانێ:
خودایێ مهزن ئهڤ قورئانه بۆ هندێ هنارتییه دا ئهم كاری پێ بكهین، و بۆ ژینا خۆ بكهینه مهنههج و ڕێباز ل دویڤ بچین، و ههر جارهكا مه قورئان ژ ڤێ مهعنایێ ڤالا كر ئهو هنگی مه خهلهل ئێخسته باوهرییا خۆ، و فایدێ مه هنگی ناكهت ئهم بێژین: مه ڕێز و قهدر بۆ قورئانێ ههنه، و ئهو ل بهر مه یا پیرۆزه!، پیرۆزی و قـــهردرگـــرتــنـــا مه بۆ قورئانێ ب هندێ دبت ئهم كاری پێ بكهین و ژینا خۆ ل دویڤ ب ڕێڤه ببهین.
و دویچوون و كارپێكرنا قورئانێ ئهمرهكه خودێ ل مه كری دهمێ دبێژت:(اتبعوا ما أنزل إليكم من ربكم ولا تتبعوا من دونه أولياء قليلا ما تذكرون)(الأعراف: 3) هوین گهلی مرۆڤان دویكهفتنا وێ بكهن یا ژ نك خودایێ ههوه ڤه بۆ ههوه هاتی ژ كیتاب و سوننهتێ و پێگیرییێ ب فهرمانێن وێ بكهن، و ژبلی خودێ هوین دویكهفتنا چو دۆست و سهركارێن دی نهكهن. هوین كێمهكێ بیرا خۆ لێ دئیننه ڤه، و وجێ بۆ خۆ ژێ دگرن، و ل حهقییێ دزڤڕنهڤه.
و د ئایهتهكا دی دا خودایێ مهزن مه ژ هندێ ددهته پاش كو ئهم گۆتنا ئێكێ دی ب پێش یا خودێ و پێغهمبهرێ وی -سلاڤ لێ بن- بێخین، یان ئهمرێ وی ب سهر ئهمرێ وان بێخین، دهمێ دبێژت:(يا أيها الذين آمنوا لا تقدموا بين يدي الله ورسوله واتقوا الله إن الله سميع عليم)(الحجرات: 1) ئهی ئهوێن باوهری ب خودێ و پێغهمبهرێ وی ئینای هوین ژبلی ئهمرێ خودێ و پێغهمبهرێ وی تشتهكێ دی د دینێ خۆ دا دهرنهئێخن و بۆ خۆ دورست نهكهن دا هوین نهبنه بیدعهچی، و ژ خودێ بترسن وێ گۆتن و كریارێ نهكهن یا دژی ئهمرێ خودێ و پێغهمبهرێ وی بت، هندی خودێیه گوهدێرێ گۆتنێن ههوهیه، و ئهو ب ئنیهت و كریارێن ههوه یێ پڕزانایه.
و ژ پێتڤییێن باوهری ئینانا ب قورئانێ كاركرنا ب قورئانێیه، وئهوێ بێژت: من باوهری ب قورئانێ ههیه.. وكاری پێ نهكهت، گۆتنا وی دێ بته جهێ گومانێ!
وكانێ چاوا كاركرنا قورئانێ واجبه ل سهر مه، گوهدانا قورئانێ ژی ونزمكرنا دهنگی دهمێ دهنگێ قورئانێ دئێته مه واجبه، خودایێ مهزن دبێژت: (وإذا قرئ القرآن فاستمعوا له وأنصتوا لعلكم ترحمون)(الأعراف: 204) و دهمێ قورئان دئێته خواندن هوین ئهی گهلی مرۆڤان گوهدارییا وێ بكهن و خۆ بێ دهنگ بكهن، دا بهلكی هوین تێ بگههن ب وێ هیڤییێ كو خودێ ڕهحمێ پێ ب ههوه ببهت.
مهعنا: گوهدانا قورئانێ ب خۆ ژی دبته ئهگهرا داڕێتنا رهحمێ، لهو یا فهره بۆ وان یێن خواندنا قورئانێ نهزانن گهلهك گوهێ خۆ بدهنێ دا ببنه خودان خێر.
و نهگوهدانا قورئانێ وبلندكرنا دهنگی دهمێ ئهو دئێته خواندن ڕێبازا كافران بوویه، وداخوازا وان ژی بوویه قورئان ل سهر ئهزمانێ وان ڤهدگوهێزت ودبێژت:(وقال الذين كفروا لا تسمعوا لهذا القرآن والغوا فيه لعلكم تغلبون)(فصلت: 26) و كافران شیرهت ل ئێك و دو كرن گۆتن: هوین گوهدارییا ڤێ قورئانێ نهكهن، و پێگیرییا ب فهرمانێن وێ نهكهن، و دهمێ موحهممهد قورئانێ دخوینت هوین دهنگێ خۆ ب قێری و ههوار و فیتكان ل سهر دهنگێ وی بلند كهن، دا هوین بشێنێ، و بهلكی ئهو خواندنێ بهس كهت.
حهقێ پێنجێ: نیشادانا قورئانێ:
نیشادان و فێركرنا قورئانێ واجبهكه دكهفته سهر ملێ وان كهسان یێن خودێ نعمهتا زانینا قورئانێ دایێ، و موسلمانێ ژ ههمییان چێتر ئهوه یێ قورئانێ بزانت و نیشا خهلكی ژی بدهت، وهكی ئیمامێ بوخاری ژ عوثمانی ڤهدگوهێزت دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: (خیركم من تعلم القرآن وعلمه) چێترێ ههوه ئهوه یێ خۆ فێری قورئانێ كری ووێ نیشا خهلكی ددهت.
و ژ بهر ڤێ حهدیسێ زانایهكێ وهكی سوفیانێ ثهوری دگۆت: ئهوێ قورئانێ نیشا خهلكی بدهت ژ وی چێتره یێ جیهادێ دكهت.
و نیشادانا قورئانێ ئێك ژ خێرێن بهردهوامه (صدقه جاریه) و ئهو كهسێ تو قورئانێ نیشا بدهی هندی ئهو قورئانێ بخوینت خێر بۆ ته ژی دئێته نڤیسین، چونكی پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- دبێژت: (من دل علی خیر فله مثل أجر فاعله) ههچییێ بهرێ ئێكی بدهته خێرهكێ هندی خێرا وی یێ وێ خێر بكهت دێ بۆ ئێته نڤیسین. وهكی موسلم ژێ ڤهدگوهێزت.
وئهو كهسێ ب كارێ نیشادانا قورئانێ ڕادبت دڤێت ئاگههـ ژ ڤان خالان ههبت:
1- دڤێت ئیخلاص د كارێ وی دا ههبت، ئارمانجا وی رازیبوونا خودێ بت نه كو هندهك تشتێن دی یێن دنیایێ.
2- دڤێت ئهو د كارێ خۆ دا یێ موكم بت، دورست ب كارێ خۆ ڕاببت، و ئهحكامێن تهجویدێ بزانت دا قورئانێ خهلهت نیشا خهلكی نهدهت.
3- دڤێت یێ نهرم و حهلیم بت د گهل وی یێ قورئانێ نیشا ددهت، و خێرا وی بڤێت و یێ قهنج بت د گهل.
4- دڤێت ئهو وی شیرهت بكهت و ڕێكا باش نیشا بدهت، و بۆ وی ببته جهێ چاڤلێكرنێ د ئهخلاقی دا.