(نهخت)
و هندهك رامانێن بهرزه
د قورئانا پیرۆز دا سوورهتهكا تایبهت ههیه، دبێژنێ: (سوره النساء) و ئهڤ ناڤه ل سهر ڤێ سوورهتێ یێ هاتییه دانان چونكی گهلهك ئهحكامێن فقهی و یێن جڤاكی یێن پهیوهندی ب ژنێ ڤه ههی تێدا هاتینه، و د ئایهتێن (19 - 21)ێدا، و پێخهمهت پاقژكرنا جڤاكا ئیسلامی ژ شوینخهرتۆكێن جاهلیهتێ ڤان ئایهتان بابهتهك ل بهرچاڤ دانا، مرۆڤ دشێت ڤی ناڤی ل سهر بدانت: (پاشڤهبرنا زهلامان ژ زۆرداریكرنا ل ژنان) و ئێك ژ ڤان ئایهتان كو ئایهتا (20)ێیه ئهوه یا خودایێ مهزن تێدا دبێژت:(وإن أردتم استبدال زوج مكان زوج وآتيتم إحداهن قنطارا فلا تأخذوا منه شيئا أتأخذونه بهتانا وإثما مبينا)(20)
ژ وان حوكمێن د جاهلیهتا ئێكێ دا یا ئیسلامێ ڕاكری د دهر حهقا ژنێ دا ههین ئهو بوو دهمێ زهلامهكی ژنكا خۆ بهردابا مالێ وێ ژێ دستاند و لێ دخوار، و ئهو مههرێ وێ د ستویێ وی دا مای نهددایێ.. دهمێ ئیسلام هاتی ئهڤ حوكمه نههێلا، ئایهتێ گۆت: ئهگهر ههوه ڤیا ژنهكێ بهردهن و ل شوینا وێ ئێكا دی بینن، و ههوه مالهكێ مهزن وهك مههر دابته وێ ژنكێ یا ههوه دڤێت بهردهن، هوین چویێ ژێ ڕانهكهن، ئهرێ ژ درهو و بێ بهختییهكا ئاشكهرا هوین دێ وی مالی ڕاكهن؟ و چاوا دێ بۆ ههوه دورست بت هوین وی مالی ژێ بستینن یێ ههوه ب مههر دایه وان، و ههر ئێك ژ ههوه خۆشی ب یێ دی برییه، و وان پهیمانهكا موكم ژ ههوه وهرگرتییه كو هوین وان ب قهنجی بگرن یان خوشخۆك بهردهن؟!
و ل وی دهمێ ئهڤ ئایهته ل سهر زهلامان حهرام دكهت ئهو تهعدایییێ ل ژنێ بكهن، ب تایبهتی ئهو ژنا دئێته بهردان، ئایهتێ زهلام ل هندێ ئاگههدار كرن كو هندی مههره، ئهوێ ئهم كوردی دبێژینێ: نهخت، حهقهكه ژ حهقێن ژنكێ د ستویێ زهلامی دا دڤێت زهلام ڤی حهقی ب دورستی بدهتێ ئهگهر نه دێ یێ گونههكار بت، چونكی وهكی ئاشكهرا د شریعهتێ ئیسلامێ دا هندی (مههره) شهرتهكه ژ شهرتێن دورستبوونا زهواجێ، و ههر زهواجهكا مههر تێدا نهبت دێ زهواجهكا بهطال بت.
و ههر چهنده شریعهتی چو حهد بۆ كێمی وگهلهكییا مههری دهسنیشان نهكرییه، و ئهو یا هێلایه ب هیڤییا وێ ئتتفاقێ ڤه یا زهلام و ژن ل سهر پێك دئێن، پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- د پتر ژ گۆتنهكا خۆ دا بهرێ ژنكان و سهركارێن وان دایه هندێ كو ئهو د خواستنا مههری دا د نهرم و سههل بن، و هند بارێ زهلامی گران نهكهن كو ئهڤ مـــههـــره یـــێ ئیسلامێ كرییه ڕێك بۆ پێكهاتنا زهواجێ ئهو بكهنه ئاستهنگ د ڕێكا ب جههاتنا زهواجێ دا، ژ وان حهدیسان:
1- ئیمامێ حاكم ژ عائیشایێ ڤهدگوهێزت، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: (أعظم النساء بركة أیسرهن صداقاً)ژنێن بهرهكهتا وان ژ ههمییان مهزنتر ئهون یێن مههرێ وان ب ساناهیتر. و ئهگهر ئهم مهفهوومێ ڤێ حهدیسێ وهرگرین دێ بێژین: ئهو ژنێن مههرێ وان یێ زهحمت بت، یهعنی: یێ گران بت، بهرهكهتا وان دێ یا كێم بت، و پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- دهمێ دبێژت: (بهرهكهت) ب ڕهنگهكێ گشتی و ڤهكری دبێژت، دا ههمی ڕهنگێن بهرهكهتێ ڤهگرت، بهرهكهتا عهیالی، یا مالی، یا تهوفیقێ، یا پێككرنا د گهل زهلامی.. و هتد.
2- (ئبن حببان) ژ عهبدللاهێ كوڕێ عهبباسی ڤهدگوهێزت، دبــێـژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: (خیرهن أیسرهن صداقاً) ب خێرترینێ وان ئهون یێن مههرێ وان كێمتر. مهعنا: ئهو ژنكا مههرێ وێ گهلهك بت و بارێ زهلامی پێ گران ببت، چو خێر تێدا نابت، یان خێرهكا كێم دێ تێدا بت.
3 - ئبن حببان ژ عائیشایێ ڤهدگوهێزت، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: (من یمن المرأة تسهیل أمرها وقلة صداقها)ژ بهرهكهتا ژنێیه كارێ وێ یـــێ ب ساناهی بت و مههرێ وێ یێ كێم بت. و خوارزایێ عائیشایێ (عوروه) ئهوێ ڤێ حهدیسێ ژێ ڤهدگوهێزت دبێژت: و ئهز دبێژم: ژ (شوئم) و نهبهرهكهتا ژنێیه كارێ وێ یێ ب زهحمهت بت و مههرێ وێ گهلهك بت.
و ئیمام ئهحمهد ژ عومهرێ كوڕێ خهططابی ڤهدگوهێزت، دبێژت: (لا تغالوا بصداق النساء، فلو كان مكرمة أو تقوی كان نبیكم صلی الله علیه وسلم أولاكم بذلك، ما أصدق امرأة من نسائه ولا أمهر بناته إلا ثنتی عشرة أوقیة، وإن الرجل لیغالی صداق المرأة حتی یورث ذلك بینهما عداوة) مههرێ ژنكان گران نهكهن، چــونكی ئهگهر قهدرگرتن و تهقوا د وێ چهندێ دابا، پێغهمبهرێ ههوه -سلاڤ لێ بن- ب وێ چهندێ فهرتر بوو ژ ههوه، ئهوی ژ دووازده وهقییان پتر مههر نهدابوو نه ژنكهكا و نه كچهكا خۆ، و زهلام دێ مههرێ ژنكێ گران كهت حهتا ئهو چهنده نهڤیان و دوژمناتییێ د ناڤبهرا وان دا پهیدا دكهت.
و ههر وهكی ئیمامێ عومهر ب ڤێ گۆتنا خۆ بهرێ مه ددهته پشكهكێ ژ وێ نهبهرهكهتێ یا دكهفته وێ زهواجێ یا مههرهكێ گران و مهصرهفهكێ زێده لێ دئێته خهرجكرن دهمێ دبێژت: ئهڤ چهنده نهڤیانێ د ناڤبهرا ژنكێ و زهلامێ وێ دا پهیدا دكهت، دهمێ (تهبعاتێن) وێ مهصرهفا زێده و مههرێ گران ژینێ د چاڤێن زهلامی دا تاری و بهرتهنگ دكهت، ئـــهگـــهر هات و ڤی مهصرهفێ زێده هــهمـــــا زهلام (ئهصلهن) ژ زهواجێ نهدا پاش!
ژ لایـــهكـــێ دی ڤه ئیمامێ عومهر مه ل ڕاستییهكا دی دئینتهڤه یا گهلهك ژ مه ژ بیرا خۆ دبهت ئهو ژی ئهڤهیه: گرانییا مههرێ ژنێ ئهوا ل نك نهزانان دبته نیشانا گرانییا بهایێ وێ تهرازییا ڕاستییێ دا دبته بێ بهایی بۆ وێ، چونكی زهواج ل وی دهمی ژ ڕامانا خۆ یا دورست ڤالا دبت، و ڕامانا بازرگانییێ ددهت، زهواج ئهوه مرۆڤی مرۆڤهك بڤێت، دا ههردو د گهل ئێك ببنه جۆت، و ئێك یێ دی تمام بكهت، نهكو بكڕهكی پهرتالهك بڤێت و موعاملێ سهرا بكهت دا سعرا وی كێم كهت یان زێده كهت، و ئهگهر مه ئهڤه زانی دێ بۆ مه ئاشكهرا بت كو ئهو ژنا بهر ل هندێ نهبت وهكی وێ بزنێ لێ بێت ئهوا خودان ل مهیدانكێ بۆ ل بكڕهكێ تێر پاره دگهڕیێت، ژنهكا خودان عهقل و دینهكێ ب بهایه، نه وهكی وێ ژنێ هزر دكهت شویكرن باشترین ڕێكه بۆ خۆ گرانكرنێ! ئیمامێ عومهر دبێژت: ئهگهر گرانییا مههرێ ژنێ نیشانا قهدر و بهایێ وێ یێ مهزن با، پێغهمبهرێ ههوه -سلاڤ لێ بن- ب وێ چهندێ فهرتر بوو ژ ههوه، یهعنی: ئهو دا مههرهكێ مهزن بۆ كچێن خۆ خوازت، یان دهته ژنكێن وی، بهلێ وی ئهڤ چهنده نهكرییه، ئهوی ژ دووازده وهقییان پتر مههر نهدابوو نه ژنكهكا و نه كچهكا خۆ.
و بلا كهس هزر نهكهت پێغهمبهری چو نهبوو لهوا.. نهخێر! وی دڤیا ب ڤێ سوننهتا خۆ شریعهتهكی بۆ مه بدانت ئهم پێ بزانین ژن بۆ مێری نهفسهكه بۆ نهفسهكێ، نه پهرتالهكه بۆ بكهڕهكی، ئهگهر پهرتال ل بازارا كڕین و فرۆتنێ ب كێمی و گهلهكییا بهایێ فرۆتنێ بێته هلسهنگاندن، دڤێت زهلام ل نك ژنێ ب وی كارێ ژێ چێ دبت بێته هلسهنگاندن، و ژنا ب عهقل دڤێت بزانت مههرێ وێ یێ دورست نه ئهو پارهنه یـــێـــن ئــــهو ژ زهلامی وهردگرت بهری بچته مالا وی، بهلكی ئهو (تهصهرروفه) یا ئهو ژ وی دبینت پشتی ئهو دچته د مالا وی دا.
خودایێ مهزن د ئایهتهكا قورئانێ دا دبێژت:(هو الذي خلقكم من نفس واحدة وجعل منها زوجها ليسكن إليها)(الأعراف: 189) ئهى گــهلی مرۆڤان خودێ یه هوین ژ نهفسهكا ب تنێ ئافراندین، و جۆتێ وێ ههر ژ وێ ئافراند، دا صهبر و ههدارا وی پێ بێت.
و ژن هنگی بۆ مێری دبته جۆت ئهگهر وێ ئهو دیت نه مالێ وی، و ئهگهر وێ ئهو تمام كر نهكو كێم كر، هنگی ب تنێ ئهو ههردو پێكڤه دبنه ئێك نهفس.
ئیمامێ ترمذى ژ ئهبوو هورهیره ڤهدگوهێزت دبێژت پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: (إذا خطب إلیكم من ترضون دینه وخلقه فزوجوه إلا تفعلوا تكن فتنه فی الأرض وفساد عریض) ئهگهر ئێكێ هوین ژ دینێ وی و ئهخلاقێ وی درازی هاته نك هــــهوه خوازگینییان هوین داخوازا وی ب جهـ بینن و ئهگهر هـــویــــن وه نهكهن فتنهیهك د عهردی دا وفهسادهكا بهرفرههـ دێ پهیدا بت.
و وهكی ئاشكهرا پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- د ڤێ گۆتنا خۆ دا دو شهرتان بۆ رازیبوونا ل سهر زهلامی دهسنیشان دكهت:
یێ ئێكێ: دین، بهلێ نه ههر دینهكێ ههبت، ئهو دین بت یێ خودان ژێ رازی ببت.
یێ دووێ: ئهخلاق، و ئهخلاقه دینی ب ههمی جوانییا وی ڤه بهرچاڤ دكهت.
و ئهوێ دینهكێ وهسا ههبت ئهخلاقێ وی د گهل ژنكێ باش بكهت، یان ئهخلاقهكێ وهســـا هـــهبت دینێ وی بۆ ژنێ بهرچاڤ بكهت، ئهگهر ژنهك خواست و ژن ب وی رازی نهبوو نه ژ بهر چو ب تنێ ژ بهر هندێ چونكی وی هند پاره نینن ڕوییهكێ بازرگانییێ بدهته زهواجا وێ، ئهو ب ڤی كارێ خۆ پشكدارییێ د بهلاڤكرنا فهسادێ دا دكهت، فـهســادێ نه ب تنێ د دهر حهقا وی زهلامی دا یێ ئهو (رهفض) دكهت، بهلكی د دهر حهقا خۆ ب خۆ ژی دا چونكی ئهو خۆ دهێلت حهتا (قطار) وێ دهێلت -وهكی دبێژن-، و پێ نهڤێت بێژین:
ئهگهر ژن ما، و زهلامی پێڤه نههات وێ سعرێ پێ بدهت یا سویك دخوازت! ژن و مێر د سهر دفنا دینی و ئهخلاقی و مههری ڕا دێ نێزیكی ئێك بن، و هنگی مهعنا زهواجێ دێ پهیدا بت، و شریعهتێ زهواجێ دێ ئێته عاطلكرن.
