چاوانییا كرنا نڤێژێ
1 ـ دەمێ مرۆڤی ڤیا دەست ب كرنا نڤێژێ بكەت وپشتی ئەو دەسنڤێژا خۆ ب دورستی دگرت دڤێت بەرێ خۆ بدەتە قیبلێ ژ بەر وێ حەدیسێ ئەوا بوخاری وموسلمی ڤەگوهاستی وتێدا هاتی كـو پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆتە وی كەسی یێ نڤێژا خۆ خەلەت كری : [ إِذا قُمْتَ إِلَى الصَّلاةِ فَأَسْبِغْ الْوُضُوءَ ثُمَّ اسْتَقْبِلْ الْقِبْلَةَ فَكَبِّر ـ ئەگەر تو ڕابوویە نڤێژێ دەسنڤێژا خۆ ب تمامی بگرە ، پاشی بەرێ خۆ بدە قیبلێ وبێژە : الله أكبر ] .
2 ـ وئەگەر نڤێژ یا فەرض بت دڤێت نڤێژكەر ڕاببتە ژ پییان ڤە ، هندی ئەو بشێت ڕاببتەڤە ، وئەگەر ئەو نەشیا ڕاببتەڤە ژ بەر نساخییەكێ یان هەر ئەگەرەكا دی یا شەرعی ئەو ڕوینشتی دێ نڤێژێ كەت وئەگەر ڕوینشتی ژی نەشیا رازای دێ كەت .. ئەڤە بۆ نڤێژا فەرض ، ژ خۆ ئەگەر نڤێژ سوننەت بت دورستە بۆ مرۆڤی ڕوینشتی بكەت ، بەلـێ خێرا وی هندی نیڤا خێرا وی كەسییە یێ نڤێژێ ژ پییان ڤە دكەت ، وەكی د حەدیسەكا دورست دا هاتی یا ئیمام ئەحمەدی وئبن ماجەی ڤەگوهاستی .
3 ـ وبەری ئەو دەست ب نڤێژێ بكەت دڤێت ئنیەتا خۆ بینت ، وئنیەت ئێك ژ ئەركانێن نڤێژێ یە ، وئەوێ نڤێژێ بێ ئنیەت بكەت نڤێژا وی یا بەطالە ، وجهێ ئنیەتێ ـ وەكی بەری نوكە ژی مە گۆتی ـ دلە ، لەو چێ نابت مرۆڤ دەنگێ خۆ ب ئنیەتێ بلند بكەت ، وكەسێ ژ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ریوایەت نەكرییە كو وی ئنیەتا نڤێژێ ب ئەزمانی گۆت بت نە ب دەنگێ نزم نە ب دەنگێ بلند ، وئەوا ئەم نوكە دبینن ل مزگەفتان كو هندەك وەسا دەنگێ خۆ ب ئنیەتێ بلند دكەن حەتا ( تەشویش ) بۆ نڤێژكەران چێ ببت ئێك ژ وان خەلەتییانە یێن پێتڤییە ئەم خۆ ژێ بدەینە پاش .
و یا دورست ئەوە بـۆ ئـنـیـەتـێ ئەزمان نەئێتە لڤلڤاندن ، بەلـێ وەكی دی د نڤێژێ هەمییێ دا دڤێت ئەزمانێ مرۆڤی ب ( أذكار ) ێن نڤێژێ بگەڕیێت ، ئەگەر نە نڤێژ دێ یا بەطال بت ، یەعنی : ئەوێ د نڤێژێ دا ئەزمانێ خۆ نەلڤلڤینت و د دلـێ خۆ دا لەفزێن نڤێژێ بێژت نڤێژا وی قەبویل نابت . وبەرانبەر ڤێ خەلەتییێ خەلەتییەكا دی ژی هەیە هندەك كەس هند دەنگێ خۆ بلند دكەن ـ دەمێ د نڤێژێ دا ـ ب ڕەنگەكێ وەسا كو ( تەشویش ) بۆ نڤێژكەران چێ ببت ، ئەڤە ژی خەلەتە .
4 ـ ونـڤـێـژ ب ( تكبیرة الإحرام ) دەست پێ دكەت ، ومەخسەد ب ( تكبیرة الإحرام ) ێ ئەوە مرۆڤ گاڤا دچنە د نڤێژێ دا بێژت : ( الله أكبر ) . ویا سوننەت ئەوە د گەل ڤێ ( تەكبیرێ ) مرۆڤ هەر دو دەستێن خۆ بلند بكەت ، وبلندكرنا دەستان ب ڤی ڕەنگییە : هەر دو دەست دڤێت دڤەكری بن ، وتبلێن مرۆڤی دپێكڤە بن ، وبەرێ دەستان ل قیبلێ بت ، ودەست هند بێنە بلندكرن حەتا بگەهنە ڕاستا ملان ، یان ڕاستا گوهان . ویا باش ئەوە بلندكرنا دەستان وگۆتنا ( الله أكبر ) پێكڤە بن .
وپشتی مرۆڤ دەستێن خۆ دئینە خوارێ دێ یێ ڕاستێ دانتە سەر یێ چەپێ وهەر دووان پێكڤە دانتە سەر سنگێ خۆ .
ویا سوننەت ئەوە سەرێ مرۆڤی یێ چەماندی بت وبەرێ وی ل جهێ سوجوودێ بت ، وچێ نابت ئەو بەرێ خۆ بلند بدەت یان بێ ئەگەر ل دۆر وڕەخێن خۆ بزڤڕت ، هـەر وەسا یا خەلەتـە بێ ئەگەر مرۆڤ چاڤێن خۆ ژی د نڤێژێ دا بگرت .
5 ـ وپشتی ( تكبیرة الإحرام ) وبەری خواندنا فاتحێ یا سوننەت ئەوە نڤێژكەر ئێك ژ وان دوعایان بێژت یێن پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ نڤێژا خۆ پێ دەست پێ دكر ، ژ وان دوعایان :
أ ـ (( وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلّذِي فَطَرَ السَّمَوَاتِ وَالأَرْضَ حَنِيفًا وَمَا أَنَا مِـنْ الْمُشْرِكِينَ ، إِنَّ صَلاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي لِلّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ لا شَرِيكَ لَهُ وَبِذَلِكَ أمِرْتُ وَأَنَا أولُ الْمُسْلِمِينَ . اللّهُمَّ أَنْتَ الْمَلِكُ لا إِلَهَ إِلا أَنْتَ ، أَنْتَ رَبِّي وَأَنَا عَبْدُكَ ظَلَمْتُ نَفْسِي وَاعْتَرَفْتُ بِذَنْبِي فَاغْفِرْ لِي ذنُوبِي جَمِيعًا ، إِنَّهُ لا يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلا أَنْتَ ، وَاهْدِنِي لأَحْسَنِ الأَخْلاقِ لا يَهْدِي لأَحْسَنِهَا إِلا أَنْتَ ، وَاصْرِفْ عَنِّي سَيِّئَهَا لا يَصْرِفُ عَنِّي سَيِّئَهَا إِلا أَنْتَ ، لَبَّيْكَ وَسَعْدَيْكَ ، وَالْخَيْرُ كُـلّـهُ فِي يَدَيْكَ ، وَالشَّرُّ لَيْسَ إِلَيْكَ ، أَنَا بِكَ وَإِلَيْكَ ، تَبَارَكْتَ وَتَعَالَيْتَ ، أَسْتَغْفِرُكَ وَأَتُوبُ إِلَيْكَ)) .
ب ـ (( سُبْحَانَكَ اللّهُمَّ وَبِحَمْدِكَ ، وَتَبَارَكَ اسْمُكَ ، وَتَعَالَى جَدُّكَ ، وَلا إِلَهَ غَيْرَكَ )) .
و د حەدیسەكێ دا هاتییە كو گۆتنا ژ هەمییان خۆشتڤیتـر ل نك خودێ ئەوە مرۆڤ ڤێ دوعایێ بێژت .
ج ـ (( اللّهُمَّ بَاعِدْ بَيْنِي وَبيْنَ خَطَايَايَ كَمَا بَاعَدْتَ بَيْنَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ ، اللّهُمَّ نَقِّنِي مِنْ خَطَايَايَ كَمَا يُنَقّى الثَّوْبُ الأَبْيَضُ مِنْ الدَّنَسِ ، اللّهُمَّ اغْسِلْني من خَطَايَايَ بِالْمَاءِ وَالثَّلْجِ وَالْبَرَد)) .
ڤێجا هەچی دوعایا ژ ڤان مرۆڤ بێژت دورستە ، ویا باش ئەوە هەر جارەكێ مرۆڤ ئێكێ بێژت .
6 ـ پشتی خـواندنا ڤێ دوعایێ خواندنا قورئانێ دئێت ، وبەری ئەو دەست ب خـوانـدنا قـورئانـێ بـكـەت دڤێت ئەو خۆ ب خودێ بپارێزت ژ شەیگانی وبێژت : ( أعوذ بالله من الشیطان الرجیم ) ، پاشی دەست ب خواندنا سوورەتا فاتحێ بكەت ، وبێی خواندنا فاتحێ نڤێژ یا دورسـت نابت ، چونكی ئەو روكـنـەكـە ژ هـەر ركاعەتەكا نڤێژێ ، و ( بسم الله الرحمن الرحیم ) ئایەتەكە ژ سوورەتا فاتحێ بێی وێ فاتحە یا كێمە ، و د بابەتێ خواندنا فاتحێ دا هندەك مەسەلە هەنە پێتڤییە ئیشارەتێ بدەینێ :
ـ پـێـغـەمبەری سلاڤ لـێ بن د نڤێژا جەهری دا هندەك جاران دەنگێ خۆ ب خواندنا ( بسم الله ) ێ بلند دكر وبارا پتـر جاران دەنگێ خۆ نزم دكر .
ـ نڤێژ ئەگەر یا سرری بت ئیمام ومەئمووم دڤێت فاتحێ بخوینن ، بەلـێ ئەگەر نڤێژ یا جەهری بت دەمێ ئیمام قورئانێ دخوینت چێ نابت مەئمووم چو قورئانێ بخوینت خۆ سوورەتا فاتحێ ژی ، ڤێجا ئەگەر ئیمام د ناڤبەرا خواندنا فاتحێ وسوورەتا دی ڕاوەستیا ومەئمووم گەهشت فاتحێ بخوینت دێ خوینت ئەگەر ڕانەوەستیا مەئمووم فاتحێ ناخوینت ، وهنگی خواندنا ئیمامی بۆ وی ژی حسێب دبت ، ژ بەر وێ حەدیسا دارەقوطنی ژ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ڤەدگوهێزت تێدا هاتییە : [ إِنَّمَا جُعِلَ الإِمَامُ لِيُؤْتَمَّ بِهِ فَإِذَا كَبَّرَ فَكَبِّرُوا وَإِذَا قَرَأَ فَأَنْصِتُوا ـ هەما ئیمام بۆ هندێ یی چ هاتییە دانان دا ل دویڤ وی بچن ، ڤێجا ئەگەر وی گۆت ( الله أكبر ) هوین ژی ئێكسەر د دویڤ دا وە بێژن ، وئەگەر وی قورئان خواند هوین خـۆ بــێ دەنگ بكەن ] ، ووێ حەدیسێ یا ئبن ماجەی ڤەگوهاستی : [ مَنْ كَانَ لَهُ إِمَامٌ فَقِرَاءَةُ الإِمَامِ لَهُ قِرَاءَةٌ ـ هەچییێ ئیمامەك هەبت خواندنا ئیمامی بۆ وی خواندە ] .
ـ سوننەتە پشتی مرۆڤ ژ خواندنا فاتحێ خلاس دبت بێژت : ( آمین ) ، وئەگەر نڤێژ یا ( جەهری ) بت سونـنـەتـە ئیمام وئەوێن ل دویڤ وی ژی ب دەنـگەكێ بلند بێژن : ( آمین ) ، و ل ڤێرێ خەلەتییەكا هەی بارا پتـر ژ نڤێژكەران دكەڤنێ وئەڤ خەلەتییە دبتە ئەگەرا هندێ خێرەكا مەزن ژ دەست وان بچت ، ئەو ژی ئەڤەیە : بارا پتـر ژ نڤێژكەران ژ لەزان دا بەری ئیمامی دبێژن : ( آمین ) ، د حەدیسەكێ دا یا بوخاری وموسلم ژ پێغەمبەر ـ سلاڤ لـێ بن ـ ڤەدگوهێزن هاتییە : [ إِذا أَمَّنَ الْقَارِئُ فَأَمِّنُوا فَإِنَّ الْمَلائِكَةَ تُؤَمِّنُ فَمَنْ وَافَقَ تَأْمِينُهُ تَأْمِينَ الْمَلائِكَةِ غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذنْبِه ـ ئەگەر ئیمامی گۆت : ( آمین ) هوین ژی ئێكسەر ددویڤ وی دا بێژن: ( آمین ) ، وهندی ملیاكەتن ئەو ژی دبێژن : ( آمین ) ، وهەچییێ گـۆتـنـا وی كەفتە د گەل یا ملیاكەتان گونەهێن وی یێن بۆری دێ بۆ ئێنە ژێبرن ] .
وملیاكەت بەری ئیمامی نابێژن: ( آمین ) ڤێجا هەچییێ بەری ئیمامی بێژت : ( آمین ) مسۆگەر گۆتنا وی یا ملیاكەتان ناكەفتە د گەل ئێك ، وئەڤ خێرە ناگەهتە وی ، ودا كو مـەئـمـووم ژ ڤـێ خێرێ بێ بار نەبن یا سوننەت ئەوە ئیمام دەنگێ خۆ ب گۆتنا ( آمین ) ێ ژی بلند بكەت دا نڤێژكەران گوهــ لـێ ببت وبەری وی ڕانەكەن .
وهـندەك پەیڤا ( آمین ) خەلەت دبێژن ، ( ئا ) یێ گەلەك درێژ دكەن ، یان ( میم ) ێ دشدینن ، وئەو ب خۆ وەسا نینە ، چونكی هنگی مەعنا دئێتە گوهاڕتن .
ـ و ژ وان خەلەتییێن پـەیـوەنـدی ب خواندنا فاتحێ ڤە هەی ، هندەك كەس د نڤێژا جەهری دا دەمێ ئیمام دگەهتە دویماهییا فاتحێ وبەری بێژت ( آمین ) ئەو ڤێ دوعایێ دكەت ودبێژت : ( اللهم اغفر لـي ) ، ئەڤێ ژی چو بناخە بۆ نینن و د گەل خواندنا ئیمامی چێ نابت مرۆڤ نە چو قورئانێ بخوینت نە چو دوعایان بكەت .
ـ وچێ نابت نڤێژكەر دەنگێ خۆ ب خواندنێ بلند بكەت ئەگەر هات وئەڤ دەنگ بلندییە تەشویشێ بۆ هندەكێن دی چێ بكەت
ـ ویا سوننەت ئەوە خواندنا مرۆڤی بۆ قورئانێ یا هێدی بت و لەزێ تێدا نەكەت ، وئایەت ئایەت ژێك جودا بكەت .
7 ـ پشتی نڤێژكەر ژ خواندنا فاتحێ خلاس دبت یا سوننەت ئەوە ئەو سوورەتەكا دی یان هندەك ئایەتان بخوینت د هەردو ركاعەتێن ئێكێ دا ژ وان نڤێژێن فەرض یێن ژ دو ركاعەتان پتـر بن ، و د هەمی ركاعەتێن نڤێژێن سوننەت دا ، وئەگەر ئەو فاتحێ ب تنێ ژی بخوینت دورستە .
ویا باش ئەوە خواندنا مرۆڤی یا درێژ بت ئەگەر ئەو یێ ب تنێ بوو ، یان ئەوێن نڤێژی ل دویڤ دكەن تەحەممولا درێژكرنێ هەبت ، ئەگەر نە دڤێت ئەو نڤێژێ كورت بكەت ، دا تەنگاڤییێ ل سەر خەلكی پەیدا نەكەت .
8 ـ پشتی ژ خواندنا قورئانێ خلاس دبت پیچەكێ دێ خۆ گرت پاشی دێ چتە ركووعێ ، وركووع ژی روكنەكێ نڤێژێ یە ، بێی وێ نڤێژ یا دورست نابت ، وڕەنگێ دورست یێ ركووعێ ئەوە نڤێژكەر هند خۆ بچەمینت حەتا هەردو كەفێن دەستێ وی بكەڤنە سەر چۆكێن وی ، ب ڕەنگەكێ وەسا دێ بێژی وی هەردو چۆكێن خۆ یێن گرتین ، ویا دورست ئەوە ئەو تبلێن خۆ یێن دەستی ژێك دویر بكەت ، وهەردو ئەنیشكێن خۆ ژ تەنشتێن خۆ دویر بكەت ، وسەرێ خۆ هند نزم نەكەت حەتا ژ پشتا وی نزمتـر لـێ بێت وهند بلند ژی نەكەت حەتا سەرێ وی ژ پشتا وی بلندتر لێ بێت ، بەلكی دڤێت سەرێ وی وپشتا وی ل ئێك مستەوایی دڕاست بن .
وپشتی ئـەو ژ خواندنا قورئانێ خلاس دبت وبەری بچتە ركووعێ دڤێت بێژت : ( ألله أكبر ) ، ویا سوننەت ئەو دەستێن خۆ بلند بكەت حەتا بگەهنە ڕاستا ملێن وی یان گوهێن وی ، ب ڕەنگەكێ وەسا هەردو كەفێن دەستێ وی دڤەكری بن ، وبەرێ وان ل لایێ قیبلێ بت ، پاشی دێ خۆ چەمینتە ركووعێ ، وهندەك كەس هەنە ژ لەزان دا هێشتا نەگۆتی : ( ألله أكبر ) خۆ دچەمیننە ركووعێ ، وئەڤە یا خەلەتە .
وواجبە ئەو هند د ركووعێ دا بمینت حەتا رحەت دبت ، نەكو هێژ خۆ نەچەماندی ژ لەزان دا ڕاببت هەر وەكی ئێك ڕادهێلتێ ، ئەڤ نڤێژا ب ڤی ڕەنگی بت پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ناڤێ وێ یێ كرییە نڤێژا منافقان ، وجارەكێ مرۆڤەكی نڤێژ ل نك ( حذیفة ) ی كر زوی ژ ركووعێ وسجوودێ ڕادبوو ، پشتی خلاس بووی ( حذیفة ) ی گۆتێ : نڤێژا خۆ بكەڤە تە نڤێژ نەكرییە . مەعنا : ئەو نڤێژا ب ڤی ڕەنگی بت دێ یا بەطال بت .
وهژمارەكا ( أذكار ) ان ژ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ یێن هاتینە ڤەگوهاستن كو وی د ركووعێ دا دگـۆتـن یا ژ هەمییان بەلاڤتـر ئەڤەیە :( سُبْحَانَ رَبِّيَ الْعَظِيمِ وَبِحَمْدِه) ویا فەرض ئەوە جارەكێ ئەو بێژت ، وئەگەر سێ جاران بێژت سوننەتە .
وبـوخـاری ومـوسلم ژ عائیشایێ ڤەدگوهێزن ، دبێژت : پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ د ركووعێ وسوجوودێ دا گەلەك دگۆت : ( ( سُبْحَانَكَ اللّهُمَّ رَبَّنَا وَبِحَمْدِكَ اللّهُمَّ اغْفِرْ لِي ) .
و ب ڕێكێن دورست یا هاتییە ریوایەتكرن كو پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ صەحابی ژ هندێ ددانە پاش كو ئەو ئایەتێن قورئانێ د ركووعێ یان سوجوودێ دا بخوینن .
9 ـ ودەمـێ ژ ركـووعـێ ڕادبت و د گەل ڕابوونێ یا سوننەت ئەوە بێژت : ( سمع الله لمن حـمدة) پاشی بێژت : ( ربنا ولك الحمد ) ، وئیمام دێ دەنگێ خۆ ب یا ئێكێ ب تنێ بلند دكەت ، ویا خەلەتە پشتی مـرۆڤ ڕادبتەڤە ژ نوی بێژت : ( سمع الله لمن حـمدة) .
وڕابوونا ژ كووعێ حەتا پشتا مرۆڤی ڕاست دبت روكنەكێ نڤێژێ یە، وئەو كەسێ پشتا خۆ ڕاست نەكەت وئێكسەر بچتە سجوودێ نڤێژا وی یا بەطالە .
وهندەك ( أذكار ) ژ پێغەمبەری ـ سلاڤ لێ بن ـ یێن هاتینە ڤەگوهاستن سوننەتە مرۆڤ پـشـتـی ركـووعێ وهێشتا نەچوویە سوجوودێ بێژت ، وەكی : ( رَبَّنَا لَكَ الْحَمْدُ ، مِلْءَ السَّمَوَاتِ ، وَمِلْءَ الأَرْضِ ، وَمِلْءَ مَا شِئْتَ مِـنْ شَـيْءٍ بَعْدُ ، أَهْلَ الثَّنَاءِ وَالْمَجْدِ ، أَحَقُّ مَا قَالَ الْعَبْدُ ، وَكُلّنَا لَكَ عَبْدٌ ، لا مَانِعَ لِمَا أَعْطَيْتَ ، وَلا مُعْطِيَ لِمَا مَنَعْتَ ، وَلا يَنْفَعُ ذا الْجَدِّ مِنْكَ الْجَدّ ) .
و د حەدیسەكێ دا بوخاری ژ ( رفاعة بن رافع ) ی ڤەدگوهێزت ، دبێژت : ڕۆژەكـێ مـە نڤێژ ل دویڤ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ دكر ، گـاڤـا پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ سەرێ خۆ ژ ركووعێ ڕاكری گۆت : ( سمع الله لمن حمدة ) زەلامەكی د دویڤ دا گۆت : ( ربَّنا ولك الحمد ، حمداً كثیراً طیِّباً مباركاً فیه ) گاڤا پێغەمبەر ـ سلاڤ لـێ بن ـ ژ نڤێژێ خلاس بووی گۆت : [ ئەو كی بوو ئەو گۆتن كری ؟ ] زەلامەكی گۆتێ : ئەز بووم ئەی پێغەمبەرێ خودێ . پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆت : [ من دیت سیهــ وتشتەك ملیاكەتان لەز كر كانێ كی دێ بەری خێرا وێ گۆتنێ نڤیست ] .
10 ـ پشتی ڕابوونا ژ ركووعێ چوونا سوجوودێ دئێت كو ئەو ژی روكنەكە ژ ئەركانێن نڤێژێ ، وچوونا سوجوودێ ب گۆتنا ( ألله أكبر ) دەست پێ دكەت ، ونە ژ سوننەتێ یە بەری چوونا سوجوودێ مرۆڤ دەستێن خۆ بلند بكەت ، وگاڤا نڤێژكەر بۆ سوجوودێ خۆ بەرددەتە عەردی یا باش ئەوە دەستێن وی بــەری چـۆكـێـن وی بكەڤنە عەردی ، ژ بەر وێ حەدیسێ یا ئەبوو داوود ژ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ڤەدگوهێزت ، تێدا هاتییە : [ إِذا سَجَدَ أَحَدُكُمْ فَلا يَبْرُكْ كَمَا يَبْرُكُ الْبَعِيرُ وَلْيَضَعْ يَدَيْهِ قَبْلَ رُكْبَتَيْه ـ ئێك ژ هەوە ئەگەر چوو سوجوودێ بلا وەكی حێشتـرێ نە نیخیێت ، وبلا ئەو دەستێن خۆ بەری چۆكێن خۆ بدانت ].
وڕەنگێ دورست یێ سوجوودێ ئەڤەیە : ئەنی ودفن وهەردو چۆك وكەفێن هەردو دەستان وبنێ تبلێن پێی بكەڤنە عەردی ، وهەر جارەكا ئێك ژ ڤان ئەندامان نەكەفتە عەردی سوجوود دێ یا خەلەت بت ، ویا دورست ئەوە مرۆڤ خۆ ژێك بینتە دەر ، زكێ خۆ ژ چۆكان دویر بكەت ، وئەنیشكێن خۆ نەدانتە عەردی و ب تەنشتێن خۆ ژی ڤە نەنویسینت ، ویا باش ئەوە دەست ل ڕاستا ملان یان گوهان بێنە دانان وتبلێن دەستان بێنە پێكڤەنان وبـەرێ وان ل قـیـبـلێ بن ، وهەردو پێ بێنە ژێكڤەكرن وچكلاندن .
ودڤێت ئەو سەرێ خۆ هند بهێلتە ل عەردی حەتا رحەت ببت ، وبشێت ئەژكارێن سوجوودێ ب دورستی بخوینت ، وئەو ئەژكارێن ژ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ بۆ سوجوودێ هاتییە ریوایەتكرن گەلەكن ، یا ژ هەمییان بەلاڤتـر ئەڤەیە : ( سُبْحَانَ رَبِّيَ الأَعْلَى وَبِحَمْدِه ) جارەكێ واجبە وئەگەر سێ جاران بێژت باشتـرە ، وبۆری د گەل مە كو بوخاری وموسلم ژ عائیشایێ ڤەدگوهێزن ، دبێژت : پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ د ركووعێ وسوجوودێ دا گەلەك دگۆت : ( سُبْحَانَكَ اللّهُمَّ رَبَّنَا وَبِحَمْدِكَ اللّهُمَّ اغْفِرْ لِي ) .
و د سوجوودێ دا یا باش ئـەوە مـرۆڤ گەلەك دوعایان بـكـەت ، موسلم ژ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ڤەدگوهێزت ، دبێژت : [ أَقْرَبُ مَا يَكُونُ الْعَبْدُ مِنْ رَبِّهِ وَهُوَ سَاجِدٌ فَأَكْثِرُوا الدُّعَاءَ ـ پـتـرین دەمێ عەبد تێدا نێزیكی خودایێ خۆ بت هنگییە دەمێ ئەو د سوجوودێ دا ، ڤێجا هوین گەلەك دوعایان بكەن ] ، مەعنا : جهێ هندێ یە دوعایێن سوجوودێ بێنە قەبویلكرن ، بەلێ چێ نابت مرۆڤ چو ئایەتان د سوجوودێ دا بخوینت ، ئەگەر خـۆ ئەو ئایەت بن یێن دوعا ژی تێدا هەین ، لەو یا باش ئەوە ئەو هندەك گوهۆڕینێ ل سەر بكەت .
11 ـ پشتی ئەژكار ودوعایێن سوجوودێ ب دویماهی دئینت دێ سەرێ خۆ ژ عەردی ڕاكەتەڤە و د گەل ڕاكرنێ دێ بێژت : ( ألله أكبر ) ودێ ڕوینتە خوارێ حەتا پشتا وی ڕاست دبت ، وئەڤ ڕوینشتنا د ناڤبەرا هەردو سوجوودان ژی دا روكنەكێ نڤێژێ یە ، وڕەنگێ دورست یێ ڕوینشتنێ ئەڤەیە : ئەو پییێ خۆ یێ چەپێ رائـێـخـتـە عەردی وڕوینتە سەر ، وپییێ خۆ یێ ڕاستێ بچكلینت و ژ بن خۆ دەربێخت ، وبنێ تبلێن پێ خۆ یێ ڕاستێ بدانتە عەردی ب ڕەنگەكێ وەسا بەرێ وان بكەفتە قیبلێ .. ویا هاتییە ریوایەتكرن كو هندەك جاران پێغەمبەر ـ سلاڤ لـێ بن ـ د ناڤبەرا هەردو سوجوودان دا پشتا پییێن خۆ ددانا عەردی و دروینشتە سـەر پانیێن هەردو پـییـێـن خۆ . ویا دورست ئەوە مرۆڤ د ڤێ ڕوینشتنێ دا بێژت : ( رب اغفر لی وارحمنی وعافنی واهدنی وارزقنی ) وئەگەر ئەو بەس بێژت : ( رب اغفر لـي ) ژی دورستە .
12 ـ پاشی دێ بێژت : ( ألله أكبر ) وچتە سوجوودا دووێ و ئەو ژی وەكی یا ئێكێ یە ، وروكنەكە ژ ئەركانێن نڤێژێ .
13 ـ وپشتی د گەل گۆتنا ( ألله أكبر ) سەرێ خۆ ژ سوجوودا دووێ ڕادكەتەڤە پیچەكێ دێ روینتە خوارێ حەتا هەر گەهەك دزڤڕتە جهێ خۆ، پاشی بۆ ركاعەتا دووێ دێ ڕابتەڤە ویا سوننەت ئەوە ئەو د ڕابوونێ دا پال بدەتە سەر هەردو دەستێن خۆ ، وەكی وی مرۆڤی یێ هەڤیری دكەت ، وچۆكێن خۆ بەری دەستێن خۆ ژ عەردی ڕاكەت .
14 ـ ركاعەتا دووێ ژی هەر وەكی یا ئێكێ یە ، ب تنێ دوعایا دەسپێكێ تێدا نینە ، وسوننەت ئەوە ركاعەتا دووێ ژ یا ئێكێ كورتـتـر بت ..
15 ـ دەمێ ژ سوجوودێ دووێ د ركاعەتا دووێ دا خلاس دبت ، بۆ خواندنا ( تەحیاتێ ) دێ ڕوینتە خوارێ ، و د ڤێ ڕوینشتنێ دا یا دورست ئەوە نڤێژكەر پییێ خۆ یێ چەپێ رائـێـخـتـە عەردی وڕوینتە سەر ، وپییێ خۆ یێ ڕاستێ بچكلینت و ژ بن خۆ دەربێخت ، وبنێ تبلێن پێ خۆ یێ ڕاستێ بدانتە عەردی ب ڕەنگەكێ وەسا بەرێ وان بكەفتە قیبلێ ، وەكـی كـو د ناڤـبـەرا هەردو سوجوودان دا ڕوینشتی .. ئەڤە بۆ ( تەحیاتا ئێكێ ) وئەو نڤێژێن دو تەحیات تێدا هەین ، یەعنی : ژ دو ركاعەتان پتـرن ، د ڕوینشتنا دووێ دا بۆ خواندنا تەحیاتا دووێ یا دورست ئەوە نڤێژكەر پییێ خۆ یێ ڕاستێ هەر ژ بن خۆ بینتەدەر وبچكلینت ، وپییێ خۆ یێ چەپێ دبن پییێ خۆ یێ ڕاستێ دەربێخت وڕوینتە عەردی .
و ( تەحیات ) ب چەند ڕەنگەكان ژ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ یا هاتییە ڤەگوهاستن ، وهەر ڕەنگەكێ ژ ڤان مرۆڤ بێژت دورستە ، بوخاری وموسلم ژ عەبدللاهێ كوڕێ مەسعوودی ڤـەدگوهێزن ، دبێژت : هەردو دەستێن من د ناڤ دەستێن پێغەمبەری دا بوون ـ سلاڤ لێ بن ـ وی تەحیات نیشا من دا كانێ چاوا وی سوورەتێن قورئانێ نیشا من ددان : ( التَّحِيَّاتُ لِلّهِ ، وَالصَّلَوَاتُ ، وَالطّيِّبَاتُ ، السَّلامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ اللّهِ وَبَرَكَاتُهُ، السَّلامُ عَلَيْنَا وَعَلَى عِبَادِ اللّهِ الصَّالِحِينَ ، أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللّهُ ، وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ ) .
و د ریــوایـەتــەكـا دی دا ل نـك مـوسلمی ب ڤی ڕەنگی هاتییە : ( التَّحِيَّاتُ الْمُبَارَكَاتُ الصَّلَوَاتُ الطّيِّبَاتُ لِلّهِ ، السَّلامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ اللّهِ وَبَرَكَاتُهُ ، السَّلامُ عَلَيْنَا وَعَلَى عِبَادِ اللّهِ الصَّالِحِينَ ، أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللّهُ ، وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللّهِ ) .
وبـۆ پـتـر مفا مە دڤێت مەعنایا پەیڤێن تەحیاتێ ل ڤێرێ ب كورتی بێژین : ( التحیات لله ) سـلاڤ ومان ومـەزنـی هـەمـی بـۆ خـودێ بن ، چونكی ئەوە ب دورستی یێ هێژای ڤێ چەندێ ، ( المباركات ) پاكی وپیرۆزی هەمی ، ( الصلوات ) ئــەو نڤێژ ودوعایێن مەزنی ژێ دئێتە زانین ، ( الطیبات ) گۆتنێن باش ومەدحێن جوان .. ئەڤە هەمی بۆ خودێ بن . ( السلام علیك أیها النبـي ) سلاڤ ل تە بن ئەی پێغەمبەر ، ئانكو : تو یێ پاراستی بی ژ هەمی عەیب وكێماسییان وخودێ د گەل تە بت ، چونكی ( السلام ) ناڤەكە ژ ناڤـێـن خودێ ، ( وبركاتە ) خێرا خودێ وبەرەكەتا وی ژی ل تە بت ، ( السلام علینا وعلی عباد الله الصالحین ) سلاڤ ل مە ژی بت ، و ل بەنییێن خودێ یێن چاك ژی ، پاشی دێ شاهدە دەت .
وپشتی شاهدەدانێ یا باش ئـەوە ئـەو صــلاوەتـان ژی بدەتە سەر پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ب وی ڕەنگێ ژ پێغەمبەری ب خۆ هاتییە ڤەگوهاستن ، ئەو ژی ئەڤەیە : ( اللهم صل على محمد وعلى آل محمد كما صليت على إبراهيم وعلى آل إبراهيم إنك حميد مجيد ، اللهم بارك على محمد وعلى آل محمد كما باركت على إبراهيم وعلى آل إبراهيم إنك حميد مجيد ) ئەڤە د تەحیاتا ئێكێ ویا دووێ ژی دا ، وچو مەعنا بۆ هندێ نینە هندەك دبێژن : صلاوەت بۆ تەحیاتا دووێ ب تنێ یە ، چو دەلیلێن دورست ل سەر ڤێ بۆچوونێ نینن .
وهــەژی گـۆتنێ یە بێژین : یا دورست نینە د تەحیاتێ دا مرۆڤ پەیڤا ( سیدنا ) ل صلاوەتێ زێدە بكەت وبـێـژت : ( اللهم صل علی سیدنا محمد .. ) چونكی ئەڤ پەیڤە ژ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ نەهاتییە ڤەگوهاستن .
ودەمێ مرۆڤ بۆ تەحیاتێ دڕوینت یا دورست ئەوە ئەو دەستێ خۆ یێ ڕاستێ بدانتە سەر ڕانێ خۆ یێ ڕاستێ ، وتبلا خۆ یا قلیچێ وئەوا ب ڕەخ ڤە بگرت ، تبلا شاهدێ درێژ بكەت ویا ناڤێ د گەل یا بەرانی خەلەكەكێ ژێ دورست بكەت ، ودەستێ خۆ یێ چەپێ بدانتە سەر ڕانێ چەپێ ، وتبلێن وی دەستی هەمییان ڤەكەت ..
و ل ڤێرێ دو مەسەلە هەنە دڤێت ئیشارەتێ بدەینێ :
یا ئێكێ : ل دەمێ خواندنا تەحیاتێ سوننەت ئەوە مرۆڤ بەرێ خۆ بدەتە تبلا خـۆ یا شاهـدێ ، وەكی دی یا سونەت ئەوە بەرێ مرۆڤی ل جهێ سوجدا وی بت .
یا دووێ : یا سوننەت ئەوە هەر ژ دەسپێكا ڕوینشتنا مرۆڤی بۆ خواندنا تەحیاتێ وحەتا ڕادبت یان سلاڤا ملان ڤەدەت ئەوە تبلا خۆ یا شاهدێ ـ یا دەستێ ڕاستێ ـ بلڤلڤینت ، ژ بەر وێ حەدیسا دورست یا ئیمام ئەحمەد ژ وائلێ كوڕێ حجری ڤەدگوهێزت ، بەحسێ نڤێژا پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ دكەت ، دبێژت : من دیت وی خەلەكەك ب تبلا خۆ یا بەرانی د گەل یا ناڤێ چێ كر ، وتبلا خۆ یا شاهدێ درێژ كر ، ومن دیت وی تبلا خۆ یا شاهدێ دلڤلڤاند دوعا پێ دكرن .
وتەحیاتا ئێكێ ـ ب نسبەت وان نڤێژان یـێـن دو تەحیات تێدا هەین ـ نە ژ ئەركانێن نڤێژێ یە وتەحیاتا دووێ روكنە ، وئەگەر مرۆڤی تەحیاتا ئێكێ ژبیـركر ونەخواند ، یا دورست ئەوە ئەو پێشڤە بچتە سوجوودا سەهوێ ، كو پاشی بەحسێ وێ دێ كەین ئەگەر خودێ حەز بكەت .
16 ـ پشتی نڤێژكەر ژ خواندنا تەحیاتێ خلاس دبت ، وبەری ئەو سلاڤا ملان ڤەدەت یا سەننەت ئەوە ئەو هندەك دوعایان بكەت ، ب تایبەتی ئەو دوعایێن ژ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ هاتینە ریوایەتكرن ، وەكی :
ـ ( رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ ) .
ـ ( اللّهُمَّ إِنِّي أَعُوذ بِكَ مِنْ عَذَابِ جَهَنَّمَ وَمِنْ عَذَابِ الْقَبْرِ وَمِنْ فِتْنَةِ الْمَحْيَا وَالْمَمَاتِ وَمِنْ شَرِّ فِتْنَةِ الْمَسِيحِ الدَّجَّالِ ) .
ـ ( اللّهُمَّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي ظُلْمًا كَثِيرًا وَلا يَغْفِرُ الذنُوبَ إِلا أَنْتَ فَاغْفِرْ لِي مَغْفِرَةً مِنْ عِنْدِكَ وَارْحَمْنِي إِنَّك أَنْتَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ ) .
ـ ( اللّهُمَّ اغْفِرْ لِي مَا قَدَّمْتُ وَمَا أَخَّرْتُ وَمَا أَسْرَرْتُ وَمَا أَعْلَنْتُ وَمَا أَسْرَفْتُ وَمَا أَنْتَ أَعْلَمُ بِهِ مِنِّي أَنْتَ الْمُقَدِّمُ وَأَنْتَ الْمُؤَخِّرُ لا إِلَهَ إِلا أَنْتَ ) .
17 ـ وپشتی دوعایان سلاڤا ملان دئێت ، و ب سلاڤێ نڤێژ ب دویماهی دئێت ، ل سەری دێ ل سەر ملێ خۆ یێ ڕاستێ زڤڕت حەتا سویرەتێ وی دئێتە دیتن ، ودێ بێژت : ( السلام علیكم ورحـمة الله ) و د هندەك ریوایەتان دا پەیڤا ( وبركاتە ) هاتییە ، پاشی دێ ل سەر ملێ چەپێ زڤڕت حەتا سویرەتێ وی دئێتە دیتن ، ودێ بێژت : ( السلام علیكم ورحمة الله ) .
