فهقیرى د فهرههنگا پێغهمبهرى دا
ـ سلاڤ لێ بن ـ
دهرگهههك بۆ بابهتى :
پێغهمبهر ـ سلاڤ لـێ بن ـ وهكى دیرۆك بۆ مه ڤهدگێڕت ، مرۆڤهكێ فهقـیـر وبهردهست تهنگ بوو ، بهلـێ ئهو ب طەبیعهتێ خۆ د سهر خۆزهنگینكرن وبێ منهتكرنێ ڕا بوو ، فهقیـرهك بوو نابت ب فهقیـرىیێ بێته سالـۆخدان ، وئهو مهعنایێن نـهفسى یێن كو ب پهرتالهكى ژ پهرتالێن دنیایێ خودانێ خۆ بلند دكهن یان نزم دكهن ژ وى ناگرن ، چونكى خهسلهتهكا وهسا ل نك وى نهبوو ههڕفینهكێ د ژیانێ دا بكهت دا كو مالـێ دنیایێ بێت وێ ب ســهروبــهر بكهت ، ووى بزاڤهكا وهسا نهدكر كو هندهكێ ژ نهفسا خۆ یا مهزن زهعێ بكهت دا هندهكێ ژ دنیایێ پێ كۆم بكهت ، ووى هاتن وچوون د ناڤبهرا ئهگهرێن دویر ونێزیك نهدكر ، دا تشتهكى ب دهست خۆ بێخت یان نه ، ووى بۆ خۆ تكبیـر وهزرێن وهسا نهدكرن دا زێڕ وزیڤان ژ ژیارا خۆ بدۆشت ، وئهو د دلـێ وى دا ئاكنجى نهبووبوو یا مهعنایا دینارێ بدهته دینارێ ، یان مهعنایا دهرههمى بدهته دهرههمى ، چونكى ڕامانا زێندى یا ڤى مالـى ئهوه مرۆڤ نهفسا خۆ وهسا دیار بكهت كو ئهو هندى بهرفرههىیێ یا مهزنه ، وڕامانا زێندى یا فهقیـرىیێ ئهوه نهفس هندى بهرتهنگىیێ تێك بچت وتهنگ ببت .
فــهقیـرییا پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ دئێته هژمارتن ئێك ژ مهزنتـرین موعجزهیێن وى یـێـن كـو حهتا نوكه كهسێ خۆ لـێ هشیار نهكرى ، وئهڤه تشتهكێ تایبهته ب وى ڤه ، ژ ههر لایهكى ڤه تو بهرێ خۆ بدهیێ دێ بینى موعجزهیهكه ناڤێ خۆ یێ گوهاڕتى ، موعجزهیهكه ڕاستىیێن نهفسى وجڤاكى یێن مهزن تێدا ههنه ، هزار وچارسهد سالان بـهرى زهمانـێ خــۆ ڕاكـرى ، وئهو ئهڤرۆ ب دهلیلێن ئاشكهرا وێ گـۆتنا پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ شـرۆڤـه دكهت ئهوا وى د دهر حهقا خۆ دا گـۆتى ، دهمێ دبێژت : [ إنـمـا أنا رحمة مهداة ـ ههما ئهز دلـۆڤانییهكم هاتیمه دان ] .
ئـهم ئهڤرۆ ل زهمانهكى دژین نێزیكه قهنـجـى وجامێرینى تێدا ژ پـهیـڤـێـن دیــرۆكــى یـێـن كهڤن بێنه هژمارتن ، نێزیكه بچنه د فهرههنگا وان پهیڤێن شاعرى دا یێن وهكى هوینهبایان دئێن دا خهیالا مرۆڤى یا پهنگیاى بشلقینت ولڤینهكێ بێختێ .
مـخـابن شارستانى ومهدهنییهتا مه یا ئهڤرۆ ڕهنگێ شاعرى یێ مرۆڤێ خۆ یێ نـمـوونه وهسا یێ نیشا داى كو د خۆشىیێ وبهرفرههى دا یێ نقۆكرى بت .. ولایێ بهرانبهر یێ دیـمـهنى لایێ زڕبارىیا ژ خۆشىیێن دنیایێ وبهرفرههىیێ وهسا یێ نیشا داى كو هۆڤاتىیه ! لهو ژ یاریپێكرنا ژینێ ب خهلكى ئهوه فهقیـر د سهر فهقیـرىیا خۆ ڕا هزر بكهت كارێ وى د ڤێ مهدهنییهتێ دا ئهوه زهنگینىیێ ل زهنگینان زێده بكهت ، وزهنگین د سهر زهنگینىیا خــۆ ڕا هـزر بكهت كارێ وى د مهدهنییهتێ دا ئهوه فهقیـرىیێ ل وژدانا خۆ زێده بكهت !
مرۆڤینىیا ئـهڤـرۆ ئـهگـهر ل دیرۆكێ بزڤڕت دا بۆ خۆ داخوازا دهرسهكێ ژ كهمالا مرۆڤینىیێ وهرگرت وحێنجىیا خۆ یا نوى پێ دهرمان بكهت ، دێ زانت كو دهرسا ئێكانه بۆ چارهسهرىیا گرفتارىیێن وێ یێن ئهڤرۆ مـوحـهمـمـهده ـ سلاڤ لـێ بن ـ ئهوێ د دهر حهقا خۆ دا گـۆتى : [ إنما أنا رحمة مهداة ـ ههما ئهز دلـۆڤانییهكم هاتیمه دان ] .
دهرسهك د فهقیـرییێ دا :
فهقیـرییا ڤى پێغهمبهرێ مهزن مهزنتـرین دهرسه بۆ دنیایا مه یا ئهڤرۆ ، دهرسهكه ئهو ب ئهخلاقێ خۆ ـ نهكو ژ چو كتێب وچو فهلسهفهیان ـ ددهتــه مــه چـونـكـى ( موصلحێ ) دورست نه ب كتێب ووهعظ وخوتبانه ، بهلكى ئهو ئهوه یێ هزرا مهزن لـێ دگهڕیێت دا ل سهر ئهزمانێ وى بگهڕیێت ، ودا ژىیهكێ وهسا بدهتێ نه ب سال وڕۆژان بێته هژمارتن ، بهلكى ب وان هزرێن زێندى یێن ژێ هاتینه وهرگرتن .
ژینا موحهمـمـهدى ـ سلاڤ لـێ بن ـ ژ ههر لایهكى ڤه یێ تو بــهرێ خــۆ بدهیێ دێ بینى كۆمهكا دهرسێن تژى ڕامانن مرۆڤى ل ههمى دهم و ل ههمى جهان دئاخێڤن كو :
(( ئهى مرۆڤێ زێندى ، ئهگهر ژین ل ڤێرێ بت تو نهچه وێرا هه .. )) .
تشتێ مهزن یێ كو ل نك پێغهمبهران ههى ئهو بوو وان هێشتا ل سهرى دویماهى ددیت ، لهو ( ماددهى ) نهدشیا وان بـخـاپینت و ژ ڕاستىیێ لادهت .. بهرێخۆدانا پێغهمبهرێ مـه ـ سلاڤ لـێ بن ـ بۆ ڤێ هــهبــوونــێ بــهرێخۆدانهكا ههمى لایى بوو ، وى ل دهسپێكا ههر تشتهكێ ماددى ئێكسهر دویـماهىیا وى ددیت ، ژ بهر ڤێ چهندێ كارتێكرنا تشتێن ماددى ههر زوى بهطال دبوو .
ئهڤ دنیایا خۆ ب خهلكى ڕا دگههینت ، د خۆ ڕا نهددیت خــۆ نێزیكى وى بكهت ، دنیا ژ لایێ خۆ یێ ماددى ڤه ڕادوهستیا ل وى دهمێ وى ژ لایێ خۆ یێ رووحـى ڤـه زێـده دكـر ، تو دا بێژى ئادهمهكێ دىیه هاتىیه سهر دنیایێ نه دا ب دووندهها خۆ عـهردى تـژى مرۆڤ بكهت ، بهلكى دا ب قهنجىیێن خۆ دلێن مرۆڤان تژى ڕاستى بكهت .
مهزنه فهلسهفهیا ئهخلاقى یا پێغهمبهرینىیێ چ ژێ دئێته زانین ؟
ژێ دئێته زانین كو :
ـ ئهو ( شهههواتێن ) د گهل مرۆڤى هاتینه دورستكرن دا مرۆڤى ب ڕێڤه ببهن ، دڤێت بێنه وهرگێڕان ومرۆڤ وان ب ڕێڤه ببهت ..
ـ وئهو مرۆڤێ رحا وى یا بێ توخویب د چارچووڤهیێ لهشهكێ توخویبداى دا هاتىیه گرتن دڤێت نهبته ئێخسیرێ ڤى لهشى ، لهش بۆ وى یێ هاتىیه دان دا ئهو پێ بژیت نه دا ئهو بۆ بژیت ..
ئهگهر ته ئهڤه زانى دێ زانـى كـو فهقـیـرى یان بلا بێژین : خۆ دویركرنا ژ شههوهتا زهنگینىیێ زڤڕیـنا نهفسا بلنده ل ڕاستىیا خــۆ یا نـوورانى ، چونكى مادده ئهگهر ب ڕاستىیا خۆ یا ترسى ل بهر چاڤێن ته ئاشكهرا بوو ، تو بهایهكێ زێدهتر ژ بهایێ وى نادهیێ ، وهنگى كـۆمكرنا ماددى ـ ب دیتنا ته ـ نابته ئهو تهرازى یا سهنگێ خودانى پێ دئێته كێشان .. وئهڤه مهزنتـرین دهرسه پێغهمبهر ـ سلاڤ لـێ بن ـ ددهته مه .
فهقیرییا پێغهمبهرى وهزرهكا بێ بناخه :
ودهمێ بهحسێ فهقیـرىیا پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ دئێته كرن هندهك وهسا هزر دكهن ئهڤ فهقیـرىیه ئهنجامێ دهستكورتىیێ بوو .. یهعنى : وه تێ دگههن كـو دهستێن پـێـغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ ژ مالـێ دنیایێ د ڤالا بوون ، وچو ب دهست وى نهكهفت لهو ئهو یێ فهقیـر بوو .. بهلـێ خواندنهكا ب لهز د ژینا پێغهمبهرى دا ـ سلاڤ لـێ بن ـ هندێ دگههینت كـو ئـهڤ هزره یا بـێ بـناخـهیـه ، وئـهڤ چـهنــده ب گهلهك ڕێكان بۆ مه ئاشكهرا دبت .
جارێ دیرۆكا پـێـغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ ڕادگههینت كو گهلهك جاران مال دكهفته دهستێن پـێـغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ بـهلـێ تشتێ بـهرچـاڤ ل نـك وى ئهو بوو وى مال هند نهدهێلا د دهستێن خۆ دا حهتا ل نك وى زێده ببت ، چاوا دهات وهسا دچوو .
پشتى هنگى : گهلهك كهسان مرۆڤ دبینت بهردهستێ وان یێ تهنگه بهلـێ هیڤىیا وان یا مــهزن ئهوه ڕۆژهك ب سهر وان دا بێت ئهو زهنگین ببن ، لهو سـتـێـركـا خـۆ ل دهلیڤهیان دگرن دا ئهگهر دهلیڤهیهك بۆ وان هـلكـهفـت ئهو وێ ژ دهست خۆ نهكهن ..
پـێـغـهمبهر ـ سلاڤ لـێ بن ـ ژ ڤان ڕهنــگـه مرۆڤان نهبوو ، د حهدیسهكێ دا پـێـغهمبهر ـ سلاڤ لـێ بن ـ ئاشكهرا دكهت كو خودێ گـۆته وى : ئهگهر ته بڤێت هندى چیایێ ( ئوحودێ ) مالـى دێ دهمه ته ، وى گـۆت : [ لا يا رب ، أجوع يوماً فأدعوك ، وأشبع يوماً فأحمدك ـ نه ئهى خودا ، بلا ئهز ڕۆژهكێ یێ برسى بم دا دوعایان ژ ته بكهم ، وڕۆژهكێ یێ تێربم دا حهمدا ته بكهم ] .
نهبهس هنده ، بهلكى وى گهلهك جاران د دوعایێن خۆ دا دگـۆت : [ اللهم احييني مسكيناً وأمتني مسكيناً واحشرني في زمرة المساكين ـ یا رهببى من فهقیـر بهێله ساخ ، ومن فهقیـر بـمـرینه ، وحهشرا من د گهل یا فهقیـران بكه ] .
ودویر نینه هندهك كهس ژ ڤێ چهندێ حێبهتى بـمـینن وپسیار كهن : ئهرێ بۆچى ؟
د بـهرسـڤـا ڤان كهسان دا دێ بێژین : هلبژارتنا فـهقـیـرىیێ ژ لایێ پێغهمبهرێ مه ڤه ـ سلاڤ لـێ بن ـ بۆ هندێ بوو دا ئهو بۆ دنیایێ بهرچاڤ بكهت كو ئهو یێ هاتىیه ڤێ دنیایێ دا ببته دهرسهكا بهرچاڤ د چارهكرنا گرفتارىیێن جڤاكى دا .. وى دڤیا خهلكى فـێـر بـكـهت كو گرفتارىیێن جڤاكى نه ب طەبیعهتێ خـۆ ئالـۆز دبـن ، بهلكى مرۆڤن ب طەبیعهتێ خۆ وان ئالـۆز دكهن .
بۆ نمـوونه : فهقیـرى ئهوا ئهم حسێب دكهین ئێك ژ مهزنتـرین گرفتارىیێن جڤاكى ، ب دیـتـنـا مـه برسه .. دهستكورتىیه .. ههوجهیىیه ، وخۆترساندنا مه ژ ڤان ههمى دهردان ئێكا هند ژ مه چێ دكهت كو ئهم هزر بكهین دهرمانێ مه یێ مهزن زهنگینىیه ، چونكى زهنگینىیه دشێت مه ب سهر ڤان ههمى ئاستهنگان بـێـخـت ، بـهلـێ ئـهگـهر تـو هـزرا خـۆ د وێ فهقیـرىیێ دا بكهى یا پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بـن ـ د دوعایێن خۆ دا دخواست دێ ب ڕهنگهكێ دى یێ جودا بینى .. دێ بینى فهقیـرى ل نك وى شریعهتهكێ جڤاكییه .
شریعهتهكێ جڤاكى :
فهقیرى ب دیتنا پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ شریعهتهكێ جڤاكىیه ، ل دویـڤ طەبیعهتێ نهفسا مرۆڤى یێ هاتىیه فهصالكرن .. وژینا كاریگهر وخودان بهرههم نه ئهو ژینه یا تێر خۆشى وبهرفرههى ، ئهڤ ژینا ب ڤى ڕهنگى بت ل سهر نعمهتان دئێته ئاڤاكرن ، و ( كهمالییات ) وخهملا زێده جـهـێ خــۆ تـێـدا دبـیـنـن ، ونهفسا مرۆڤى ب طەبیعهتێ خۆ یا وهسایه گاڤا فێرى خۆشىیا خهمل وخێزێ بوو دێ بهرێ وێ كهفته دنیایێ ، وئهوێ بهرێ وى بكهفته دنیایێ ب سلامهتى ژێ خلاس نابت .
مهعنا وێ چىیه پێغهمبهر ـ سلاڤ لـێ بن ـ دهمێ مرى ئــهرزاقـێ مالا وى ههمى مستهكا جههى بت ، وكومزرىیێ وى ل نك مرۆڤهكى رههینه بت بهرانبهر هندهك جههێ وى بۆ خۆ ژێ وهرگرتى ؟
مهعنا وێ ئهوه دا ئهو بێژته مه : سهركهفتن د شهڕێ ژینێ دا ب مالـى وزهنگینىیێ ڤه ب دهست ڤه نائێت ، بهلكى ب صهبرا ل سهر نهخۆشىیێ ڤه دئێت ، وبهایێ مرۆڤى یێ دورست د دانێ دایه نهكو د ستاندنێ دا ، وچهند حال ل تـه تهنگ ببت تو وهكى وێ دارا پیـرۆز به ئهوا ئاخێ دستینت وشرینىیێ ددهت .
پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ ب كریارا خۆ بهرى گـۆتنێ مرۆڤینى فێرى وى شریعهتێ جڤاكى كر ئهوێ دبێژت : زهلامێ نهفس مهزن ئهوه یێ د ڤێ ژینێ دا مێڤانێ خۆ بت !
خوارنا پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ وبنهمالا وى بۆ نانێ جههى ، ل وى دهمێ ئهو دشیان خۆشتـرین ڕهنگێن خوارنێ بـخـۆن ، نیشانهكه ل سهر هندێ كو مهزنى ئهوه خودان بشێت خۆ ژ داڤێن بێ نهفسىیێ ڕزگار بكهت ، ودانانا وى بۆ كومزرىیێ خۆ رههینه ل نك مرۆڤهكى نیشانهكا دىیه كو سهرفهرازى ئهوه خودان خۆ ژ طەماعىیێ وخۆمهزنكرنێ بدهته پاش .. وئهڤ ههردووه پێكڤه نـیـشـانـهكـه كـو دڤـێـت لایێ نهفسى یێ ئومـمـهتێ یێ هشیار بت وبهایێ خۆ ب تـهرازىیا خۆڕاگرتنا ل بهرانبهر نهخۆشىیان بكێشت ، وئومـمـهت ئهگهر یا ب ڤى ڕهنگى بت دێ شێت سهركێشىیا مرۆڤینىیێ كهت .
داخوازكرنا بهرفرههییێ :
د سهر ڤێ ههمىیێ ڕا ژى دڤێت ژ بـیـر نـهكـهین كو پـێـغـهمـبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ بهرێ دویكهفتىیێن خۆ یێ دایه خۆزهنگینكرنا ب ڕێكێن حهلال وكارێ شهریف ، و د گهلهك گـۆتنێن خۆ دا ئاشكهراكرىیه كو ئهگهر تو عهیالـێ خۆ پشتى خـۆ بـهـێـلـى زهنگـیـن وبێ منهت چێتـره ژ هندێ كو تو وان ب هیڤىیا خهلكى ڤـه بهێلى ، وگهلهك جاران پێغهمبهرى ب خۆ ـ سلاڤ لـێ بن ـ د دوعایێن خۆ دا داخواز ژ خودایێ خۆ دكر كو ئهو هندێ بدهته وى ئهو بێ منهت ببت ، وههوجهیى كهسێ نهبت ، ووى دوعا دكـرن كو خودێ وى ژ وێ فهقیـرىیێ بپارێزت یا كو وى دئێخته بن بارێ دهیندارىیێ .. تشتێ پسیارهكێ د سهرێ مرۆڤى دا هل دئێخت : ئهرێ پا ئهڤه چاوا دێ چێ بت ، پـێـغـهمبهر ـ سلاڤ لـێ بن ـ دوعا ژ خودێ بكهت كو ئهو وى فهقیـر بهێلته ساخ وفهقیـرى بـمـرینت ، وههر ئهو ب خۆ دوعایێ بكهت كو خودێ وى زهنگین بكهت دا ژ خهلكى بێ منهت ببت ؟
بۆ بهرسڤ دێ بێژین : ئهگهر مهعنا زهنگینىیێ ل نك گهلهك كهسان ئهو بت ههر تشتهكێ مرۆڤى بڤێت ل بهر دهستێ وى بت وچو یێ ژێ كێم نهبت ، دا ئهو ب ڤێ چهندێ خۆ د سهر خهلكى ڕا ببینت ویێ ژ خۆ فهقیـرتر ژ خۆ كێمتـر ببینت ، وئهگهر مهعنا فهقیـرىیێ ل نك وان ئهو بت مرۆڤ ژ ڤێ خۆشىیا گـۆتى یێ زڕبار بت ، ل نك پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ نه زهنگینىیێ ئهڤ مهعنایه ههبوو ، نه فهقیـرىیێ ، ئهو زهنگینىیا پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ بۆ خۆ دخواست بهرى ههر تشتهكى زهنگینىیا دلـى بوو ، ئهو قهناعهت بوو یا ئێكا هند ژ خودانێ خۆ چێ دكهت ئهو باوهرىیێ بینت كو ئهگهر مالـێ دنیایێ ههمى یێ مـرۆڤـى بت مرۆڤ دێ یێ فهقیـر بت ئهگهر وى دلهكێ تێر نهبت ، وئهگهر دهستێن مرۆڤى ژ مالـێ دنیایێ دڤالا ژى بن ، دێ ژ زهنگینان ئێته هژمارتن هندى دلـهكـێ بـرسى وى ههبت ، چهند مرۆڤ ههوه دیتینه ل سهر پاران نڤستینه بهلـێ ژ ترسێن فهقیـرىیا نهكو بێت دا پارى ب سهحهتى نهخوارىیه ، ئهرێ بۆچى ئهو ژ زهنگینان بێنه هژمارتن ؟
وئهو فهقیـرىیا پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ بۆ خۆ ژ خودێ دخواست ئهو شهریعهتێ جڤاكى بوو یێ نهفسێ فێرى تهواچوعێ دكهت ، فێرى هندێ بكهت كو بهایێ مـرۆڤـى ب هـنـدێ نینه كانێ چهند ههیه ، بهلكى ب هندێیه كانێ چهندێ دئینت .. ودا پـتـر بۆ مه ئاشـكهرا ببت كو ئهو زهنگینىیا پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ د دوعایێن خۆ دا دخواست نه ئهو زهنگینىیه یا گهلهك ژ مه تێ دگههن دا بهرێ خۆ بدهینه ڤێ نـمـوونهیا كورت ژ ژینا وى ـ سلاڤ لـێ بن ـ .
سهرهاتییا هلبژارتنێ :
ل دویـماهـىیا سالا پێنجێ مشهختى دهمێ خودێ پێغهمبهرێ خۆ ودویكهفتىیێن وى ژ خـودان باوهران ژ هێرشا كـۆم ودهستهكێن كافران رزگاركرین ، وبێ شهڕكرن ئهو ب سهر نهیاران ئێخستین ، و ژ بهر وێ خیانهتا مهزن یا جوهىیێن مهدینى ل موسلمانان كرى ، پێغهمبهرى ـ ب فهرمانا خودایێ خۆ ـ ڤیا دهرسهكێ نیشا ڤان بێ سۆزان بدهت دا چو جارێن دى كهس چاڤ ل وان نـهكـهت ، ئهو بوو موسلمانان هێرش دا سهر تاخێ ( بهنوو قــورهیظه ) و ( بهنوو ئهلنهظیر ) وئهو ئینا سهرى یا ئهو ژ ههژى ، وپشتى مالهك مهزن ب دهست موسلمانان كهفتى ڕهنگه بهرفرههىیهك ب سـهر خهلكێ مهدینێ دا هات ، وچو مال ژ ڤێ بهرفرههىیێ بێ بار نهمان مالا پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ تێ نـهبـت ، ئهو ههر وهكى خۆ ما وچو لـێ زێده نهبوو ، ژنكێن پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ چهندهكێ خۆ گرت وان وه هزر كر پێغهمبهر ـ سلاڤ لـێ بن ـ وان ژ ڤى مالـى بێ بار ناكهت ، وچهندهكێ ژینا وان ژى دێ خۆش كهت ، دا ئهو ژ ڤێ بێ حالـىیێ دهركهڤن ، بهلـێ نێزیك بوو ئهو مالـێ خێرێ ههمى بێته بهلاڤكرن بێى تشتهك بگههته وان ، ئهو ڕابوون تكبیـرا خۆ كر وگـۆتن : هۆسا چێ نابت ، ئهڤه مالهكێ مهزن كهفته دهستێ پێغهمبهرى وئهو یێ وى مالـى ل سهر خهلكى بهلاڤ دكهت ، هـهمـا بـلا مه ژى وهكى ههر مالهكێ ژ مالێن موسلمانان بهژمێرت !
پاشـى وان وهفـدهك ب سهرۆكاتىیا عائیشایێ ژ خـۆ پـێـك ئـیـنا دا ڤێ داخـوازا وان بـگـههـیـنـته پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ ، وهفدێ گـۆته پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ : ئهى پێغهمبهرێ خودێ ، كچێن كیسراى وقهیصهرى ب زێڕ وزینهتن ، وخدام وخولام ل بهر دهستان كار دكهن ، وئهم ب ڤى حالینه یێ تو دبینى !
پاشى داخواز ژ وان كر ئهو حالـێ وان بهرفرهه بكهت ، دا ئهو ژه وهكى مالێن مهزن بژین ، پێغهمبهر ـ سلاڤ لـێ بن ـ ژ ڤێ داخوازا وان تهنگاڤ بوو ، چاوا مهسهله بگههته هندێ ڤیانا دنیایێ د دلێن ژنكێن وى دا ئێكا هند ژ وان چێ بكهت ئهو وهكى مرۆڤێن دنیایێ داخوازا بهرفرههىیێ بكهن ؟ پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ بهرسڤا وان نهدا ، بهلـێ ژ عێجزىیان دا ئهو ههیڤهكێ ژ مال دهركهفت و ب سـهر وان ڤــه نــهچوو ، حهتا ئهو ئایهتێن قورئانێ بۆ هاتینه خوارێ ئهوێن ب ناڤێ ( آیات الخیرة ـ ئایهتێن هلبژارتنێ ) هاتینه نیاسین ، ئهو ژى ئهڤهنه :
[ يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لأَزْوَاجِكَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا فَتَعَالَيْنَ أُمَتِّعْكُنَّ وَأُسَرِّحْكُنَّ سَرَاحًا جَمِيلاً . وَإِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ اللّهَ وَرَسُولَهُ وَالدَّارَ الآخِرَةَ فَإِنَّ اللّهَ أَعَدَّ لِلْمُحْسِنَاتِ مِنْكُنَّ أَجْراً عَظِيماً ـ ئهى پێغهمبهر تو بێژه وان ژنكێن خۆ یێن ل ته كـۆمبووین ، وداخوازا زێدهكرنا نهفهقێ ژ ته دكهن : ئهگهر ههوه ژینا دنیایێ وخـهمـلا وێ دڤێت وهرن دا ئهز هندهكێ ژ وى مالـێ دنیایێ یێ ل نك من ههى بدهمه ههوه ، وبێ زیانهك بگههته ههوه ئهز دێ ههوه بهردهم . وئهگهر ههوه ڕازیبوونا خودێ وپێغهمبهرێ وى دڤێت وئهو تشتێ خودێ ل ئاخرهتێ بۆ ههوه ئامادهكرى ، هوین صهبرێ ل سهر حالـێ خۆ بكێشن ، وگوهدارىیا خودێ وپێغهمبهرێ وى بكهن ، هندى خودێیه بۆ یێن قهنج ژ ههوه خێرهكا مهزن ئامادهكرىیه ] ( الأحزاب : 28-29 ) .
وپێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ فهرمانا خودایێ خـۆ ب جـه ئینا ، وئێك ئێكه ئهڤ ئایهته بۆ ژنكێن خۆ خواند ، ژ عائیشایێ دهست پێ كر ، گـۆتێ : ئهز دێ تشتهكى بۆ ته بێژم ومن نهڤێت تو لهزێ د بهرسڤێ دا بكهى حهتا رهئیا دهیبابێن خۆ وهرگرى ، پاشى ئهڤ ئایهته بۆ وێ خواند .. عائیشایێ گـۆت : ئهى پێغهمبهرێ خودێ رهئیا دهیبابێن خۆ د دهر حهقا ته دا وهرگرم ؟ نه ب خودێ ئهز خودێ وپێغهمبهرێ وى هل دبژێرم !
وژنكێن وى یێن دى ژى ههمىیان ئهڤ بهرسڤه دایێ ، ژ بهر هندێ ، ووهك قهدرگرتن بۆ وان سهرا ڤى ههلویستێ وان خودێ ناسناڤێ : ( أمهات المؤمنین ـ دهیكێن خودان باوهران ) دانا سهر وان .
ئهڤه سهرهاتى وهكى دیرۆك ڤهدگێڕت ، ومرۆڤ دهمێ ڤێ سهرهاتىیێ دخوینت هژمارهكا دهرسێن مهزن ژێ وهردگرت :
یا ئێكێ : هندى موحهممهد بوو ـ سلاڤ لـێ بن ـ ژ وى ڕهنگێ مهزنان بوو یێن نوكه دبێژنێ : مرۆڤێن شهعبى ، غهریزا بابینىیێ د دهر حهقا مللهتى دا د دلـى دا هـهبوو ، كا چاوا بابێ پێ خۆش نینه تامێ ژ وى تشتى ببیت یێ چاڤێ بچویكێ وى لـێ بت بهرى بچویكێ وى تامێ ژێ ببینت ، وهسا وى پێ خۆش نهبوو ئهو وبنهمالا وى ب ڕهنگهكێ وهسا د بهرفرههىیێ دا بژین كو یێ فهقیـرێن مللهتى چاڤ لـێ و ب دهست نهكهڤت ، ڕۆژهكێ كچا وى ( فاطمایێ ) داخواز ژێ كر ئهو هندهك مالـى بدهتێ دا ئهو خدامهكێ بۆ خۆ بگرت پێش وێ ڤه شۆلـێ مالـێ بكهت دا ئهو بشێت ههردو كوڕێن خۆ ب خـودان بكهت ، پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ گـۆتێ : ب خودێ ئهز نادهمه وخهلكێ ( صوففة ) قورقورا زكێ وان بت ژ برسان دا .
یا دووێ : پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ دڤیا ژنكێن وى خۆ ب كچێن كیسراى وقـهیـصهرى قیاس نهكهن ، وباش بزانن كو ئهو وهكى ههر ژنكهكا دینه ژ ژنكێن موسلمانان یێن كو زهحمهتێ دبینن وصهبرێ ل سهر نهخۆشىیا ژینێ دكهن ، بهلكى وى دڤیا ئهو د ڤێ چهندێ دا ژ وان زێده كهن ژى دا بۆ وان ببنه جـهـێ چـاڤـلـێـكـرنـێ ، كـانێ چاوا وى ژ ههمى زهلامێن موسلمان زێـده كربوو د مهجالـێ صهبركێشانا ل سهر نهخۆشىیا فهقیـرىیێ ، ڕۆژهكـێ عومهر هاته مالا پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ بهرێ خۆ دایێ پێغهمبهرى خۆ ل سهر حێسیلكهكێ یێ درێژكرى ، ودیاره ناڤ ملێن وى درویس بووینه لهو عومهرى دیت شوینا حێسیلكێ یا د ناڤ ملێن وى چێبووى ، وعومهرى بهرێ خۆ دایێ كولمهكا جههى یا د ئامانهكى وقویتێ وى ههمى ئهو بوو ، ئینا چاڤێن عومهرى تژى ڕۆندك بوون ، پێغهمبهر ـ سلاڤ لـێ بن ـ لـێ زڤڕى وگـۆتێ : كوڕێ خهططابى ته خێره ؟ عومهرى گـۆتێ : كیسرا وقهیصهر یێن د خۆشىیان دا دژین ، وتو پێغهمبهرێ خودێیى وئهڤه حالـێ ته بت ؟! پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بـن ـ گـۆتێ : ما ته نهڤێت دنیا یا وان بت وئاخرهت یا مه بت ؟
ونـه وه بـت ئێك هزر كهت بێژت : مانێ وى چو نهبوو لهو حالـێ وى ئهڤه بوو ، ئهگهر وهسا با عومهرى ئهڤ گازنده ژێ نـهدكـر ، بــهلـێ وى ب ڤى كارێ خۆ دڤیا بۆ ئومـمهتـێ ـ و ب تایبهتى بۆ مهزن وكاربدهستان ـ ببته جهێ چاڤلێكرنێ بۆ صهبرا ل سهر نهخۆشىیا ژینێ ، دا نقۆبوونا د ناڤ خۆشىیێ دا وان ژ كارێن مهزن نهدهته پاش ، وئێكا هـنـد ژ وان چـێ نـهكـهت ئهو پێخهمهت مانا د ناڤ خۆشىیان دا قهزىیا خۆ یا مهزن ژ دهست بدهن .
یا سىیێ : ئهو كهسێ ب ڤى ڕهنگى بت ، مال د دهستان دا یێ مشه بت ، ولـێ نهگهڕیێت ژنكێ د ژینا خۆ دا ل دهرهجا ئێكێ بدانت ، خهیالا وێ باخـێـڤـت ، وجیهانهكا تژى خهون وهیڤى وبهرفرههى بۆ ئاڤا بكهت ، مهعنا وێ ئهو نه مرۆڤهكێ دنیایێیه ، ونه پالـێ خۆشىیا بهروهخته ، وههما ئهڤه ب تنێ بهسه هندێ بگههینت كو ئینانا پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ بۆ پتـر ژ ژنهكێ ئارمانج ژێ خۆشى پێ برنا دنیایێ نهبوو ، وهكى هندهك كێم باوهر ونهزان هزر دكهن ، ئهوێ ل خۆشى وشهههواتان بگهڕیێت ژنكێ د ژیـنـا خۆ دا د ناڤ كراسێ فهقیـرىیێ ودهستكورتىیێ دا ناپێچت .
یا چارێ : چهند تهعبیـرهكا بنهجهه دهمێ قورئانێ پشتى ڤێ سهرهاتىیێ ، یان ڤێ سهركهفتنێ یا ژنكێن پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ ب دهست خۆ ڤه ئیناى ، ناڤێ وان كرییه : دهیكێن خودان باوهران ! ئهڤ ناڤلێكرنا هندێ دگههینت ژنا كامل ژین پێ كامل نابت حهتا سالـۆخهتێ وێ د گهل زهلامێ وێ وهكى سالـۆخهتێ دهیكێ لـێ نهئێت ئهوا ب دلـى ورامانێن وى نه كو ب خۆشى ومفاى زارۆكێ دبینت ، وژن گاڤا یا ب ڤى ڕهنگى بوو ژیان دێ د گهل ب ڕێڤه چت ، چونكى ل دهمێ خۆشىیێ ونهخۆشىیێ دێ یا ب صهبر وڤیان بت ، ومال ئهگهر ل سـهر ڤـیانێ نهكو مهصلحهتێ ومفا ژێ وهرگـرتـنـێ هاتـه ئاڤاكـرن مرۆڤ دهمێ خۆ د ناڤ دا دبینت دێ ئحساسێ ب ڕاستىیا نهفسا خۆ یا پاقژ كهت ، بلا قهت ئحساسێ ب ڕاستىیا كیسراى وقهیصهرى نهكهت ! ( پتریا ڤی بابەتی یێ وەرگرتی یە ژ گوتارا (سمو الفقر في المصلح الٳجتماعي الأعظم) و (درس من النبوة) یا (مصطفی صادق الرافعی)).