دگهل پێغهمبهرى ل ڕۆژا حودهیبییێ
سێزده سالان پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ ل مهكههێ گازییا خۆ د ناڤ خهلكى دا بهلاڤ دكر ، پاشى كافرێن مهكههێ ئێكا هند ژێ چێكر ئهو هزرا دهركهفتنا ژ مهكههێ بكهت ، وپشتى وى خۆ بۆ خهلكێ گهلهك دهڤهران پێشكێش كرى وژێ خواستى هاریكارییا وى بكهن ، خودێ وهسا حهزكر خهلكێ باژێرێ ( یهثربێ ) پێ بێنهدهر ، وداخوازێ ژێ بكهن ئهو قهستا باژێڕێ وان بكهت .. وئهمرێ خودێ ژى ل سهر هات ئهو د گهل موسلمانان مشهخت ببن .
ل مـهدیـنـێ دهولهتا ئیسلامێ هاته دانان ، وپشتى شهش سال د سهر مشهختبوونا وان ڕا بۆرین ، پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ بڕیار دا ئهو د گهل هزار و پێنج سهد صهحابىیێن خـۆ قـهسـتا باژێڕێ مـهكههێ بكهت بۆ كرنا حهجێ ، گاڤا كافرێن مهكههێ ب ڤێ دهركهفتنێ زانى گهلهك بۆ وان نهخۆش بوو ، وان هـزركـر بهلكى ئـهڤـه حـیـلـهك بت موسلمانان دڤێت بكهن ، ب هێجهتا حهجێ بێن مهكههێ بستینن ، لهو وان بڕیار دا بهر سنگێ موسلمانان بـگـرن ئهگهر خۆ ئهو نهچار ببن شهڕى بێخنه د كۆلانێن مهكههێ ژى دا .. پاشى مهزنـێـن مـهكـههێ ل سهر هندێ كۆم بوون ئهو لهشكهرهكى ب لهز بهرههڤ كهن وبهنێرنه د ڕێكا پێغهمبهرى دا ـ سلاڤ لـێ بن ـ ، وگاڤا دهنگ وباسێن ڤێ كریارا وان گـههـشتینه پـێـغـهمـبـهرى ، وى فهرمان ل ههڤالێن خۆ كر ئهو ڕێكا خۆ وهرگێڕن دا نهكهڤنه بهرانبهر لهشكهرێ قورهیشىیان ، ومهكههى هند ب خۆ حهسیان كو موسلمان یێن گههشتینه نهالا ( حودهیبى ) یێ ل بنێ مهكههێ ..
گاڤا لهشكهرێ قورهیشىیان ئهڤ چهنده زانى زڤڕینه مهكههێ ، پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ عوثمان د گهل هندهك زهلامان هنارته مهكههێ دا بێژته مهزنێ قورهیشىیان : ئهم نههاتینه شهڕى ، مه دڤێت عومرێ بكهین بزڤڕینهڤه ، وسهروبهرێ مه نه یێ شهڕییه .. وچهند ڕۆژهكان دهنگ وباسێن عوثمانى وههڤالێن وى هاتنه بڕین ، ودیعایهتهك گههشته موسلمانان كو كافرێن مهكههێ ئهو یێن كوشتین ومهعنا ڤێ ئهوه وان دهست ب شهڕى كر ..
پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ بڕیار دا شهڕێ وان بكهت وصهحابىیان موبایهعا وى ل سهر ڤێ چهندێ كر ، وئهڤ موبایهعهیه بوو یا دبێژنێ : ( بیعة الشجرة) یان ( بیعهة الرضوان ) ئـهوا خودێ د سوورهتا ( الفتح ) دا بهحس ژێ كرى وگۆتى : [ لَقَدْ رَضِيَ اللّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبَايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مَا فِي قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ السَّكِينَةَ عَلَيْهِمْ وَأَثَابَهُمْ فَتْحاً قَرِيباً ] .
و ل ڤى دهمى وهسا چێبوو نێزیكى حهشتێ چهكدارێن قورهیشىیان هاتنه وى جهى یێ موسلمان لـێ ، ب ئنیهتا هندێ كو هێڕشێ بكهنه موسلمانان ، بهلـێ وهسا چێبوو ئهو ههمى بێ شهڕ هاتنه گرتن .. سهروبهر تێكچوو وعهورێن شهڕى خۆ دانه ئێك ، بهلـێ پشتى سهرهاتىیهكا درێژ ـ كو نه بابهتێ ئاخفتنا مه یا نوكهیه ـ صولحهك د ناڤبهرا موسلمان وكافران دا هاته مۆركرن ، ئـهو صـولـحـا د دیرۆكێ دا ب ناڤێ ( صلح الحدیبیة ) هاتىیه ب ناڤ كرن ، وڕهشهكا شهڕى هاته دویر ئێخستن .
وسوورهتا ( الفتح ) ئهوا پشتى ڤێ سهرهاتىیێ هاتىیه خوارێ بهحسێ ڤێ ڕویدانێ دكهت ودبێژت :
[ وَهُوَ الّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَكّةَ مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَكُمْ عَلَيْهِمْ وَكَانَ اللّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيراً ـ وئهوه یێ دهستێن كافران ژ ههوه گــرتـیـن ، ودهستێن ههوه ژ وان گرتین ل نێزیكى مهكههێ پشتى كو هوین شیاینه وان وههوه ئهو گرتین وكهفتینه بن دهسههلاتا ههوه ، وخودێ ب كریارێن ههوه یێ بینهر بوویه ، تشتهك ل وى بهرزه نابت ] ( الفتح : 24 ) .
یهعنى خودێ نعمهت ب ئاشتى وتهناهىیێ د گهل ههوه كر وشهڕ ژ ههوه دویر ئێخست ل وى دهمێ كو یا ههوه ب سهر یا وان كهفتى ، وئهو كهفتینه دهستێن ههوه .. و ب حسیبَا عهسكهرى وماددى ئهگهر شهڕ د ناڤبهرا موسلمان وخهلكێ مهكههێ دا چێ ببا موسلمان دا شكێن ، چونكى وان ئهو هێز نـهبــوو بـشـێـن خۆ ل بهرانبهر هێزا كافران بگرن ، نهخاسم ئهو د چهكدار نهبوون وبۆ كرنا شهڕى نههاتبوون .
پاشى ئایهتا د دویڤ دا دبێژت :
[ هُمُ الّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَالْهَدْيَ مَعْكُوفاً أَنْ يَبْلُغَ مَحِلّهُ وَلَوْلا رِجَالٌ مُؤْمِنُونَ وَنِسَاءٌ مُؤْمِنَاتٌ لَمْ تَعْلَمُوهُمْ أَنْ تَطَأُوهُمْ فَتُصِيبَكُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ بِغَيْرِ عِلْمٍ لِيُدْخِلَ اللّهُ فِي رَحْمَتِهِ مَــنْ يَشَاءُ لَوْ تَزَيَّلُوا لَعَذَّبْنَا الّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَاباً أَلِيما ] ( الفتح : 25 ) .
یهعنى : كافرێن قورهیشىیانه یێن باوهرى ب تهوحیدا خودێ نهئیناى ، ونههێلاى ل ڕۆژا ( حودهیبىیێ ) هوین بچنه مزگهفتا حهرام بۆ كرنا عومرێ ، ووان ڕێ ل ههوه گرتى ونههێلاى هوین قوربانێن خۆ ببهنه وى جهى یێ كو دڤیا ئهو لـێ بێته ڤهكوشتن ، كو حهرهمه .
پاشى خودایێ مهزن گهفێ ل كافرێن مـهكـههێ دكهت ودبێژت : ئهگهر نه ژ بهر هندهك زهلامێن خودان باوهر با ، وهندهك ژنێن خودان باوهر یێن كو چو دهسههلات نهههى ، لهو ماینه ل مهكههێ د ناڤ كافران دا ، و ژ ترسان دا باوهرىیا خۆ ڤهدشێرن وئاشكهرا ناكهن ، هوین وان نا نیاسن .. ئهم دنیاسین ، ئهگهر ژ ترسێن هندێ دا نهبا كو هوین ب لهشكهرێ خۆ پێ لـێ بدانن ووان بكوژن ، ڤێجا ژ نهزانین و ژ بهر وێ كوشتنا هوین دكهن گونهه وفهێتى وخهرامهت بكهفته سهر ههوه ، ئهگهر ژ بهر هندێ نهبا ئهم دا ههوه ل سهر وان زال كهین ، دا خودێ وى بێخته ژێر ڕهحما خۆ یێ بڤێت ومنهت ب باوهرىیێ لـێ كرى ، ئهگهر ئهڤ خودان باوهره د ناڤ بوتپهرێسێن مهكههێ دا نهبانه ، ئهم دا ئهوێن كافر بووین ب عهزابهكا ب ئێش عهزاب دهین .
و ژ ڤێ ئایهتا بۆرى فقهزانێن موسلمان دهرسهكا فـقـهى یا مهزن وهردگرن و د كتێبێن خۆ دا بهحس ژێ دكهن ، وپێتڤىیه موسلمانێ ئــهڤــرۆ یـێ پێ ئاگههدار بت دا پاراستى بـمـیـنـت ژ ( ضەلالهتا ) وان كهسێن ئهڤرۆ ئومـمـهت پـێ موبتهلا بووى ، ژ وان یێن كو كوشتنا بێ گونههان وخرابكرنا مالـێ خهلكى وبهلاڤكرنا ترسێ ب جیهاد نیشا خهلكى ددهن .
( ئهبوو نوعهیم ) ژ ( ئهبوو جومعهیێ كوڕێ جونهیدى ) ڤهدگوهێزت ، دبێژت : نهه مرۆڤێن موسلمان حهفت زهلام ودو ژن ل مهكههێ ههبوون . یهعنى : ل وى دهمێ پێغهمبهرى وصهحابىیێن وى مشهخت بووین وچووینه مهدینێ حهفت موسلمان ژ وان مشهخت نهبوون وماله ل مهكههێ ، ووان موسلمانهتىیا خۆ ڤهدشارت ، دا كافر پێ نهحهسیێن ، وخۆ پێغهمبهرى وههڤالێن وى ژى ئهو مرۆڤ نهدنیاسین ، گاڤا نێزیك بـووى شـهڕ د ناڤبهرا موسلمانان وكافرێن مـهكـههـێ دا چێ ببت ، خودێ دبێژت : مه دهستویرى ب كرنا شهڕى نهدا ههوه ، ههر چهنده د ناڤ ههوه دا هندهك كهس ههبوون دلـێ وان دچوو كرنا شهڕى ، ومه فهرمان ب صولحێ ل ههوه كر ..
ـ بۆچى ؟
ـ خودێ دبێژت : چونكى د ناڤ خهلكێ مهكههێ دا هند كهسێن خودان باوهر ژ زهلام و ژنكان ههنه ، هوین وان نانیاسن ، چونكى ئهو ژ ترسێن كافران دا موسلمانهتىیا خـۆ ڤـهدشـێـرن ، نهكو ههوه ئهو ژى كوشتبان دهمێ ههوه ب سهر باژێڕى دا دگرت ، ڤـێـجـا ژ بهر ڤێ كوشتنا هه ـ ئهوا بێ دهستى دا ژ ههوه چێ بت ـ خـرابـى ونـهخـۆشـى دا گـههـتــه هــهوه وهوین دا ژ گونههكاران ئێنه هژمارتن ، وخودێ دبێژت : ئهگهر ئهو موسلمانێن هوین نانیاسن د ناڤ وان كافران دا نهبان ئهم دا عهزابهكا ب ئێش ب دهستێن ههوه دهینه وان كافران .
وباش هزرا خۆ د ڤێ مهسهلـێ دا بكهن : ئهگهر صهحابىیان دوژمنێن خۆ یـێـن كـافـر ژ خهلكێ مهكههێ یێن تهعداكهر كوشتبان ، و ب خهلهتێ وبێ قهصد ڤه وان موسلمانهكێ ئهو نزانن موسلمانه د گهل وان كوشتبا دا شهرمزار بن وگونهها كوشتنا وان كهفته ستویێ وان .. ئهڤه گۆتنا خودێیه : [ وَلَوْلا رِجَالٌ مُؤْمِنُونَ وَنِسَاءٌ مُؤْمِنَاتٌ لَمْ تَعْلَمُوهُمْ أَنْ تَطَأُوهُمْ فَتُصِيبَكُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ بِغَيْرِ عِلْمٍ .. ] ئـهگـهر مـهسـهله یا ب ڤى ڕهنگى بت ئهرێ هوین بۆ وان كهسان چ دبێژن ئهوێن ب دههان موسلمانێن ئاشكهرا یێن ئهو دنیاسن دكوژن ، ومال وملكهتێ وان خراب دكهن وپـویـچ دكـهن ژ بـهر هـنـدێ كو بهلكى كافرهك د گهل وان بێته كوشتن ، شهرمزارى وگونههان ڤان دێ چهند بت ؟!
ئحتـرام بۆ خوینا نههــ موسلمانێن ڤهشارتى ونهنیاس كو بهلكى هاتبانه كوشتن خـودێ دهستویرى نهدا پـێـغـهمـبـهرێ خۆ هێڕشێ بكهته سـهر كـافـران ل جهێ وان ، و ( موجاهدێن دویماهىیا زهمانى ! ) ل بهر دهرێ مزگهفتان كهربا خۆ دادڕێژن و ب دههان نـڤـێـژكـهران دكـوژن ، دبــێـژن : بهلكى كافرهك د وێرێ دا ببۆرت وبێته كوشتن .. ئهڤ چهلالهته وان ژ كیڤه ئینایه ؟
ئیمامێ قورطوبى د تهفسیرا خۆ دا ریوایهتهكێ ژ ئیمام مالكى ڤهدگوهێزت دبێژت : هندهك موجاهدان پسیار ژێ كر گۆتن : ئهگهر د شهڕى دا هندهك كافر كهفتنه بهر ئاگرێ مهنجهنیقێن مه وئهم بزانین كو بهلكى هندهك ئێخسیرێن موسلمان د گهل وان بن ئهرێ ئهم ئاگرى بهاڤێینه وان ؟ ئیمام مالكى گۆت : نه ! ئهز دبێژم وه نهكهن ، چونكى خودێ دبێژت : [ لَوْ تَزَيَّلُوا لَعَذَّبْنَا الّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَاباً أَلِيماً ] .
یهعنى : دهلیلێ وى ئهڤ ئایهتا بۆرى بوو .
وههر وهسا فقهزان دبێژن : ئهگهر شهڕكهرهكێ كافر موسلمانهك گرت وبـۆ خـۆ كره ( درعهكێ بهشهرى ) ـ وهكى نـوكـه دبێژنێ ـ چێ نابت ستێرك ل وى بێتهگرتن وئهو بێته كوشتن ، چونكى نهكو ئهو موسلمان بێته كوشتن ..
جارهكا دى دێ بـێـژیـن : پا هـویـن بۆ وان ( ئـیـرهابیان ) چ دبـێـژن ئهوێن كوشتنا موسلمانان ب خۆ بۆ خۆ ب جیهاد حسێب دكهن ، چـونـكـى پشكدارىیا وان د ئنحرافا وان دا ناكهن ؟ كارێ وان ل بن چ ناڤى دێ ئێته تهصنیفكرن؟
