صهبر و شوكر
نیڤهكا باوهرییێ صهبره.. و نیڤا دى شوكره:
- چونكى ڕاستییا باوهرییێ ئهوه تو بهر ب وێ باشییێ ڤه بچى یا خودێ بهرێ ته دایێ، و خۆ ژ وێ خرابییێ بدهیه پاش یا وى گۆتییه ته نێزیك نهبه، و حهتا تو بشێى ڤان ههردو ئارمانجان ب جهـ بینى ته ههوجهیى ب (صهبرێ) ههیه، و ئهگهر تو شیاى وان ب جهـ بینى، ئهو دێ بهرێ ته دهته (شوكرێ).
- یان چونكى باوهرى ناڤهكێ كۆمكهره بۆ: گۆتن و كریار و ئنیهتێ، و ئهو ل سهر دو تشتان یا ئاڤاكرییه: كرنا وى كارێ طاعهتێ خودێ تێدا ههى، و ئهڤه ڕاستییا (شوكرێ)یه، و هێلانا وى كارێ بێ ئهمرییا خودێ تێدا ههى، و ئهڤێ (صهبر) پێ دڤێت.
•ڤێجا صهبر چییه؟ و شوكر چییه؟
صهبر د بنیات دا پهیڤهكا كۆمكهره بۆ سێ مهعنایان: گرتن و دژوارى و كۆمكرنێ. گرتنا نهفسێ و كۆمكرنا وێ ل سهرێك ب دژوارى ژ هڕیانێ، ل دهمێ هاتنا ههر تشتهكێ بۆ وێ نهخۆش بت، لهو هندهك زانایان دگۆت: ((صهبر ئهوه ته ئهدهب و تۆرهیهكێ باش ههبت دهمێ بهلایهك ب سهر ته دا بێت))، و هندهكان دگۆت: ((صهبر ئهوه تو خۆ نهرازى نهكهى ل سهر قهدهرا خودێ)).
و شوكر ژى د بنیات دا تشتهكه خۆ ل سهر سێ ستوینان دگرت: كو تو ئعتیرافێ ب وێ قهنجییێ بكهى ئهوا د گهل ته هاتییهكرن، و مهدحێن وى بكهى یێ قهنجى د گهل ته كرى، و وێ قهنجییێ بۆ خۆ بكهیه هاریكار بۆ كرنا وى تشتى یێ ئهو قهنجیكار پێ ژ ته رازى ببت، لهو هندهك زانایان دگۆت: ((شوكر ئهوه تو مننهتێ ببینى، و حورمهتێ بپارێزى، و ب خدمهتێ ڕاببى)).
ل سهر ڤى بناخهیى صهبر و شوكر دو تشتێن پێكڤه گرێداینه، چونكى بنیاتێ كارى ئهوه تو فهرمانا خودێ ب جهـ بینى، و خۆ ژ بێ ئهمرییا وى بدهیه پاش، و كرنا ڤێ چهندێ صهبر پێ دڤێت، و ب كرنا وێ شوكر پێك دئێت، و ژ بهر ڤێ پهیوهندییا موكوم خودێ ملێن وان ههردویان د ئایهتهكێ دا دانه ئێك دهمێ گۆتى: ( إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّكُلِّ صَبَّارٖ شَكُور) ( (إبراهیم: 5).
•سێ ڕهنگێن صهبرێ، و ڕهنگێ چێتر و تمامتر:
سێ ڕهنگێن صهبرێ ههنه:
1- صهبرا ل سهر طاعهتێ خودێ: د ڤـێ ژیـانـێ دا حـهتـا مرۆڤ بشێت گوهدارییا فهرمانێن خودێ بكهت، و ئـهمـرێن وى ب جـهـ بینت، ئــهو دێ تـووشى گهلهك نهخۆشى و تهنگاڤییان بت، و گهلهك ئاستهنگ دێ كهڤنه د ڕێكا وى دا، و چى گاڤا ئهو شیا بێنا خۆ فرههـ بكهت، و ڕێكا خۆ ببڕت حهتا بگههته ئارمانجا خۆ ئهو ژ وان كهسان ئێته هژمارتن یێن صهبر ل سهر طاعهتێ خودێ كرى.
2- صهبرا ل سهر خۆ دویركرنا ژ بێ ئهمرییا خودێ: كو ئهو بشێت بهرهنگارییا وان پالدهران بكهت یێن وى ب نك بێ ئهمرییا خودێ ڤه پالددهن، و بهرێ وى ددهنه گونههكارییێ، و ئهو د ڤێ دنیایێ دا گهلهكن، هندهك جاران ئهو ژ وان كهسان پهیدا دبن یێن ل دۆر و ڕهخێن مرۆڤى دژین، و هـنـدهك جاران ژى ئهو ژ نهفسا مرۆڤى ب خۆ دهردكهڤن، و بهلكى ئهڤه نهخۆشتر و ب زهحمهتتر بن.
3- صهبرا ل سهر وان موصیبهتان یێن خودێ مرۆڤى پێ دجهڕبینت: وهكى ئێش و ئهلهم و مرن و شكهستن و ههژارى و هتد.. ژ ڕهنگێن نهخۆشییان.
و ههردو ڕهنگێن ئێكێ پهیوهندى ب كهدا مرۆڤى ڤه ههیه، و مرۆڤى دهستهكێ هلبژارتنێ تێدا ههیه، بهلێ ڕهنگێ سێیێ نه ژ كهدا مرۆڤییه، و وى چو دهست تێدا نینه، لهو ههردو ڕهنگێن ئێكێ -وهكى زانا دبێژن- چێتر و تمامترن ژ ڕهنگێ سێیێ، وهكى دێ بۆ مه ئاشكهرا بت.
•صهبر وهك قویناغهكا ڕێكێ:
مرۆڤ دهمێ د ڤێ دنیایێ دا قهستا خودێ دكهت، و بهر ب وى ڤه دچت، ههوجهییا وى ب ڤان ههر سێ ڕهنگێن صهبرێ ههیه؛ چونكى ئهو ههر سێ ڕهنگێن ئاتافێ ب سهر وى دا دئێن یێن ئهڤ ههر سێ ڕهنگێن صهبرێ پێ دڤێن، دهمێ تو ڕێكا خودێ یا ئێكانه ژ ناڤ هزاران ڕێكێن شهیطانى و ههڤالێن وى د ڤێ دنیایێ داب ۆ خۆ هل دبژێرى، گهلهك (شوبهه) و (شههوهت) دێ كهڤنه پێشییا ته، و ل ڤان ههمى جهان تو دێ خۆ ل بهرانبهر شهرعێ خودێ بینى، ئهوێ جار دبێژته ته: ئهڤ تشته یێ دورسته بكه.. و جار دبێژته ته: ئهڤ تشته یێ دورست نینه نهكه.. و هنگى تو دێ كهڤییه ژێر پێبهستهكا دژوار ئێكهمین جار ژ لایێ نهفسا ته ڤه، پاشى ژ لایێ وان كهسان ڤــه یــێــن نێزیكى ته و ل دهور و بهرێن ته دژین، پاشى ژ لایێ شهیطانى و سولطانى ڤه، ڤێجا تــو دێ چ كهى و دێ لایێ ڕاستێ هلبژێرى یان یێ چهپێ؟
ئهگهر ته لایێ چهپێ هلبژارت، ئهو تو ژ ڕێكا چوونا بهر ب خودێ ڤه لێڤهبووى، و هنگى مه ئاخفتن د گهل ته نینه، بهلێ ئهگهر ته لایێ ڕاستێ هلبژارت، دێ ته ههوجهیى ب صهبرهكا زێده ههبت، حهتا تو بشێى ئاستهنگێن ڕێكێ دهرباس بكهى، و ب سهرفهرازى بچییه ڕێ.
ژ بلى ڤان نهخۆشییان یێن دئێنه ڕێكا ته ژ بهر هلبژارتنا ته بۆ چوونا ل سهر ڕێكا ڕاست، هندهك نهخۆشییێن دى ژى ههنه، وهكى: ترسێ و برسێ و ههژارییێ و مرنا خۆشتڤییان.. خودێ دێ وان ئینته ڕێكا ته؛ دا صهبرا ته و ڕاستگۆییا ته پێ بجهڕبینت، و تشتهكێ ئاشكهرایه كو زێڕێ ئهصلى بۆ خهلكى ئاشكهرا نابت حهتا ب ئاگرى نهئێته جهڕباندن! ل ڤى دهمى نهفسا ته یا خراب، و ئهو خهلكێن ل دۆر و ڕهخێن ته دژین دێ دودلییێ بۆ ته چێ كهن، و بێژنه ته: سهحكێ، ته ڕێكا خودێ یا هلبژارتى، و د گهل هندێ ژى خودێ ڤان نهخۆشییان ددهته ته! هـنـگى ژى دێ تـه هـهوجـهیـى ب صـهبـرهكا زێــده هـهبــت، حهتا تو بشێى ئاستهنگێن ڕێكێ دهرباس بكهى، و ل ڕێكا خۆ لێڤه نهبى.
و ههر چاوا بت صهبرا ل سهر (شوبههت و شههوهتان) ب زهحمهتتره ژ صهبرا ل سهر (موصیبهتان)، (شیخ الإسلام ابن تیمیه)ى -خودێ ژێ رازى بت- گهلهك جاران دگـۆت: صــهبــرا یـووسفى ل سهر نهگوهدانا ژنا عهزیزى د وى تشتى دا یێ وێ ژێ دخواست، تمامتر بوو ژ صهبرا وى ل سهر هاڤێتنا برایێن وى بۆ وى د چالێ دا و فرۆتنا وى و دویرئێخستنا وى ژ بابێ وى، چونكى ئهڤه هندهك تشت بوون بێى كهدا دهستێ وى ب سهر وى دا هاتبوون، بهلێ صهبرا وى ل سهر نهگوهدانا ژنا عهزیزى ب رازیبوون و هلبژارتنا وى بوو، و حهتا ئهو شیاى ڤێ صهبرێ ب دهست خۆ ڤه بینت، وى بهرى ههر تشتهكى بهرهنگارییا نهفسا خۆ و دلچوونێن خۆ كر.
ههر وهسا وى دگۆت: صهبرا ل سهر كرنا طاعهتى تمامتر و چێتره ژ صهبرا ل سهر نهكرنا حهرامى؛ چونكى مهصلحهتا كرنا طاعهتى ل نك خودێ خۆشتڤیتره ژ مهصلحهتا نهكرنا حهرامى، و خرابییا نهكرنا طاعهتى ل نك وى كرێتتر و نهخۆشتره ژ كرنا حهرامى..
و مهعنا ڤێ گۆتنا وى یا دووماهییێ ئـهوه: دهمـێ تـو بـهر ب خودێ ڤه دچى، و تو كهفتییه بهرانبهر ئێك ژ دو تشتان: یان دڤێت تو ئێك ژ وان واجباتان نهكهى یێن خودێ گۆتییه ته بكه، یان ژى ئێك ژ وان حهرامییان بكهى یێن خودێ گۆتییه ته نهكه.. گونههان چ ژ وان ههردویان مهزنتره؟ بهرسڤ: گونهها نهكرنا واجبهكى.
•مهرتهبهیێن صهبرێ:
حهتا ڕێڤنگێ ڕێكا خودێ ب دورستى بگههته صهبرێ، دڤێت ئهو ب سهر سێ دهرهجهیان بكهڤت، ئهو دهرجهیێن دبێژنێ: مهرتهبهیێن صهبرێ، ئهو ژى ئهڤهنه:
یا ئێكێ: صهبرا ب خودێ:
و ئهڤه ئهوه مرۆڤ بزانت و باوهرى ههبت كو صهبرا وى ب خودێیه نه ب وى ب خۆیه، یهعنى: ئهگهر خودێ صهبرێ نهدهته وى ئهو نهشێت صهبرێ بكهت، لهو د ههر نهخۆشییهكا ههبت دا دڤێت ئهو دوعایێ بۆ خۆ ژ خودێ بكهت كو خودێ صهبرێ بدهتێ، خودێ د ئایهتهكێ دا دبێژت: ( وَٱصۡبِرۡ وَمَا صَبۡرُكَ إِلَّا بِٱللَّهِۚ ( (النحل: 127) یهعنى: تــو بێهنا خــۆ ل ســهر وێ نهخۆشییێ فرههـ بكه یا د ڕێكا خودێ دا دگههته ته، و بێهنفرههییا ته ب تنێ ب خودێیه.
یا دویێ: صهبرا بۆ خودێ:
یهعنى: دهمێ ئهو صهبرێ دكێشن و بێهنا خۆ ل سهر نهخۆشییان فرههـ دكهت، دڤێت پالدهرێ وى بۆ ڤێ چهندێ ڤیانا خودێ بت، و مهخسهدا وى پێ كنارێ خودێ بت، دا ئهو پێ نێزیكى وى ببت، نه كو ژ بهر هندێ بت دا هێزا نهفسا خۆ بهرچاڤ بكهت، یان دا خهلك مهدحێن وى بكهن، و بێژن: ئهو نه مرۆڤهكێ لاوازه.
یا سێیێ: صهبرا د گهل خودێ:
و ئهڤه مهرتهبهیا بلندتر و ب زهحمهتتره، و مهعنا وێ ئهوه ئهو هند بێهنا خۆ فرههـ بكهت حهتا بشێت فهرمانا خودێ د ههر تشتهكى دا ب جهـ بینت، ب ڕهنگهكێ وهسا كو كهس وى ل وى جهى نهبینت یێ خودێ نهڤێت وى لێ ببینت، یان خۆ ژ وى جهى بدهته پاش یێ خودێ دڤێت وى لێ ببینت. و ئهوێ ب ڤى ڕهنگى بت ئهو نهفسا خۆ ل سهر مرادا خودێ وهقف دكهت، و ئهڤه صهبرا مرۆڤێن ڕاستگۆیه، شێخ جونهیدێ بهغدادى دبێژت: ((چــوونــا ژ دنیایــێ بـهر ب ئاخرهتێ ڤه یا خۆش و ب ساناهییه ل بهر خودان باوهرى، و پشتدانا وى بۆ خهلكى د ڕێــكــا خـــودێ دا كــارهكێ دژواره، و چوونا ژ نهفسێ بهر ب خودێ ڤه كارهكێ ب زهحمهت و دژواره، و صهبرا د گهل خودێ ب زهحمهتتره)).
•بهرێ دارا صهبرێ یێ شرینه:
ئهم ههمى دزانین كو صهبر دارهكا گهلهكا تهعله، و تاما وێ د دهڤى دا زێده یا نهخۆشه، بهلێ تشتێ دڤێت ئهم ژ بیر نهكهین ئهڤهیه كو وێ دارا هندا تهعل بهرههمێ گهلهكێ شرین پێڤه دئێت، گهلهك جاران دێ تشتهكى كهیه د دهڤێ خۆ دا تامهكا نهخۆش ژێ دئێت، پشتى دهمهكى دێ هند بینى تاما وى خۆش بوو!
مهلایێ جزیرى بهحسێ بهرێ دارا صهبرێ بۆ مه دكهت، و دبێژت:
صهبرێ بهرێ شێرينه، وه ئوستادى خهبهر دا
لهو دل مه ب تهحلى و غهمان خوررهم و شا گرت
ئهگهر ته بڤێت ئهو تهعلییا ژ خهم و دهردان دگههته دهڤێ ته، پشتى دهمهكێ نێزیك تامهكا شرین بدهته دلێ ته، هندهك صهبرێ ب كاربینه، بهلێ ژ بیر نهكه حهتا ئهو شرینییێ بدهته دلێ ته دڤێن سێ تشت ل نك ته ههبن:
ئێك: دڤێت تـو بـیـرا خـۆ ل وى جزایێ مهزن بینییه ڤه یێ كـو سهرا صهبرا ته دێ گههته ته، و دنیایێ یا ب مه دایه زانین كو ههر كهسهكێ بیرا خۆ ل خۆشییا دووماهییێ ئینایه ڤه تهحهممولا نهخۆشییا بهراهییێ یا كرى.
دو: دڤێت تو هیڤییهكا مهزن د دلێ خۆ دا بچینى كو ئهڤ نهخۆشى و تهنگاڤى تشتهكێ بهروهخته، و پشتى دهمهكێ نێزیك دێ خۆشى و بهرفرههى ئێت.
سێ: حهتا نهخۆشییا نوكه هزرا ته د دهرحهقا خودێ دا خراب نهكهت، و ته ژ رهحما وى بێ هیڤى نهكهت، بیرا خۆ ل وان ههمى نعمهتان بینه ڤه یێن خودێ بهرێ و نوكه ژى د گهل ته كرین، ئهو نعمهتێن ژ بهر گهلهكییا وان تو نهشێى بهژمێرى..
دبێژن: جارهكێ تبلا ژنهكا خودێناسهكى ژێڤه بوو، ئینا وێ كره كهنى، هندهك ژێ عهجێبگرتى بوون و گۆتنێ: تبلا ته چوو و تو یا دكهیه هندى؟! وێ گۆت: شرینییا وێ خێرێ یا ژێ دگههته من، تاما تهعلییا وێ نههێلا ل بیرا من. و ئهڤه ئیشارهتهكه ژ وێ بۆ مهقامێ وى موبتهلایى یێ صهبرێ ل سهر نهخۆشییێ دكێشت، و تاما شرینییا شوكرێ ژێ سهح دكهت.
•شوكر و ههر پێنج پێپكێن وێ:
شوكرێ پێنج پێپك و قاعیده بۆ ههنه ئهو خۆ ل سهر دگرت:
یا ئێكێ: ئهوێ ب كارێ شوكرێ ڕادبت خۆ بندهستى وى بكهت یێ قهنجى لێ كرى.
یا دویێ: حهز ژێ بكهت و ڤیانا وى د دلێ خۆ دا هلگرت.
یا سێیێ: ئعتیرافێ ب قهنجى و نعمهتا وى بكهت.
یا چارێ: مهدحێن وى سهرا قهنجییێن وى بكهت.
یا پێنجێ: ئهو وان قهنجییان د وێ ڕێكێ دا ب كار نهئینت یا خودانێ قهنجییان پێ خۆش نهبت.
•تشتێ صهبرێ و شوكرێ نههێلت:
مهزنترین تشتێ صهبرێ ل نك خودانى نههێلت ئهوه: ئهو خۆ ل بهر نعمهتێ و موصیبهتێ نهگرت، دهمێ نعمهتهك دگههتێ ئهو بهطران ببت و دهستێ خۆ ژ دانێ بگرت، و دهمێ موصیبهتهك ب سهر دا دئێت ئهو بكهڤت و خۆ ل سهر قهدهرێ نهرازى بكهت.
و مهزنترین تشتێ شوكرێ ل نك خودانى نههێلت ئهوه: ئهو وێ نعمهتێ یا خودێ د گهل كرى بكهته ڕێك دا كو بێ ئهمرییا خودێ پ بكهت، و یا ژ وێ ژى كرێتتر ئهو ئعتیرافێ نهكهت كــو ئـهو نعمهت قهنجییهكه خودێ د گهل وى كرى، و هزر بكهت هندى ئهو یێ ژ ههژییه لهو ئهڤ نعمهته یا د گهل هاتییهكرن.
و ل دووماهییێ گوهێ خۆ بدێ خودایێ ته چهند یێ هێژایه كو تو شوكرا وى بكهى:
د ئهثهرهكى دا خودایێ مهزن دبێژت:
((ئهوێن من ل بیرا خۆ دئیننه ڤه و زكرێ من دكهن ئهو یێن ل دیوانا من، و ئهوێن شوكرا من دكهن، ئهز دێ ل وان زێده كهم، و ئهوێن گوهدارییا من دكهن ئهز دێ قهدرێ وان گرم، و ئهوێن بێ ئهمرییا من دكهن ئهز وان ژ رهحما خۆ بێ هیڤى ناكهم، ئهگهر وان تۆبهكر ئهز خۆشتڤییێ وانم، و ئهگهر وان تۆبه نهكر ئهز دختۆرێ وانم، ئهز وان ب موصیبهتان موبتهلا دكهم، دا وان ژ كێماسییان پاقژ بكهم)).
