خهلیفێ دووێ عومهرێ كوڕێ خهططابى
ڤێ جارێ دۆر دۆرا عومهریه.. وگاڤا مرۆڤی گۆتی: عومهر، ههر وهكی مرۆڤی گۆتی: ڕۆژا خزیرانێ، ما ههوجه دكهت تو ڕۆژێ بۆ خودان چاڤهكی بدهیه تهعریفكرن؟
ب ڕاستی دهمێ مرۆڤی بڤێت بهحسێ عومهری بكهت، دێ حێبهتی بت كانێ ژ كیڤه دهست پێ بكهت، ئهگهر یا موستهحیل بت مرۆڤ بشێت ئاڤا دهریایهكێ د ئامانهكی دا كۆم بكهت، ئهز دبێژم: یا ژ وێ موستهحیلتـر ئهوه مرۆڤ بشێت بهحسێ عومهری د پهیڤهكێ دا كۆم بكهت.
عــومــهر خــودانـێ دلهكی بوو گهلهك ژ كهڤرێن هشك رهقـتـر بوو، مـرۆڤـهكـێ بهرزه بوو ل كۆلانێن مهكههێ، وى عهقلهكێ وهسا ههبوو پهیكهرهك ژ خورمێ چێكربوو و دگۆت: ئهڤه خودێ منه! و گاڤا برسی دبوو ڕادبوو خودایێ خۆ ددا بهر لهقان!
پاشی ڕۆژ بۆرین و سال هاتن، ئهڤ عومهره ژ بایێ سهرێ سحاران نازكـتـر لـێ هات، بوو ئهو ههیڤا گهش یا شهڤا خهلكی روهن كری و ڕێ نیشا بهرزهبوویان دای.. بـوو ئـهو عومهر یێ پـێـغـهمبهری -سلاڤ لێ بن- د دهر حـهقـا وی دا گـۆتـی: ئهگهر پشتی من پێغهمبهرهك ههبا دا عومهر بت.
ڤێجا كهرهم كهن دا دهلیڤهیهكێ پێكڤه خۆ بدهینه بهر سیبهرا ڤی چیایێ بلند ئهوێ خودێ حهقی و نهحهقی پێ ژێك جودا كری.
ناڤێ وی د جاهلیهتێ و ئیسلامێ دا عومهر بوو، بابێ وی (خطاب)ێ كوڕێ (نفیل)ێ كوڕێ (عبد العزی)یێ كوڕێ (رباح)ێ كوڕێ (عبد الله)ێ كـوڕێ (قـرط)ێ كــوڕێ (رزاح)ێ كـوڕێ (عـدی)یێ كوڕێ (كعب)ی بوو، ژ ئویجاخا قورهیشیانه، ژ بابكێ (بنی عدی)، ئهو و پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- ل (كعب) ێ كوڕێ (لؤی) دگههنه ئێك.
دهیكا وی ژی یا قورهیشی بوو، بهلـێ ژ بابكێ (مخزوم)یان بوو، ناڤێ وێ (حنتمه) كچا (هاشم)ێ كوڕێ (المغـیـره)ی بوو، دۆتـمـامـا (أبو جهل)ی بوو (عمرو) كوڕێ (هشام)ێ كوڕێ (المغیره)ی.
ل ڕۆژا شـهڕێ بــهدرێ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ناسناڤێ وی كره: (بابێ حهفصی)، و (حفص) ل نك عهرهبان ناڤهكه ژ ناڤێن شێری. ههر وهسا پێغهمبهری ناسناڤێ (الفاروق) ژی دانابوو سهر، و (فاروق) ئهوه یێ حهقی و نهحهقی ژێك جودا كری.
عومهر -وهكی د وهصفا وی دا دئێته گۆتن- مرۆڤهكێ بهژن بلند بوو، دێـمـێ وی یـێ سپی بوو، و ڕیهێن وی د بۆش بوون، و سهرێ وی یێ (ئهصلهع) بوو، و هێشتا د جاهلیهتێ دا ئهو مرۆڤهكێ خواندهڤا بوو، دزانی بخوینت و بنڤیست.
سهروبهرێ ژیانا وی بهری موسلمان ببت ب بهرفرههی نههاتیه زانین، بهلـێ تشتێ ئاشكهرا ئــهو بــوو عومهر مرۆڤهكێ گهلهكێ دلرهق بوو، یێ دژوار بوو، خهلك ژێ دترسیا، ل دهسپێكا پهیدابوونا گازیا ئیسلامێ عومهری ههلویستهكێ گهلهكێ خراب و دژوار دژی موسلمانان ههبوو، گاڤا زانیبا مرۆڤهكێ موسلمان بووی و مایێ وی تێ چووبا دا ڕابت وی مرۆڤی ژ دهست و پییان گرێ دهت، و ل بهر چاڤێ ڕۆژا ئاریای عهزاب دهت، و دوژمناتییا وی بۆ ئیسلامێ هند یا دژوار بوو كافرێن قورهیشیان ب وی د پشت ڕاست بوون، كو دێ ڕۆژهكێ مفای گههینته وان.
پسیارا ل ڤێرێ خۆ دهلێخت ئهڤهیه:
- ئهرێ ئهڤ عومهرێ دژوارترین دوژمن بۆ ئیسلامێ و موسلمانان چاوا ڕێكا خۆ گوهاڕت و هاته د ئیسلامێ دا و بوو مهزنـتـرین لهشكهر د چهپهرێ بهڕهڤانیا ژ ئیسلامێ دا؟
حهتا بهرسڤا ڤێ پسیارێ بۆ مه ئاشكهرا ببت دڤێت پسیارهكا دی بكهین: ئهرێ چهند دهرگههێن دائێخستی د ناڤبهرا ئیسلامێ و عـومـهری دا هـهبوون، و چ ئهگهر د پشت دوژمناتییا وی ڕا بۆ ئیسلامێ ههبوو؟
ڕاسته عومهر مرۆڤهكێ دلڕهق بوو، بهلـێ مهعنا وێ ئهو نینه دلـێ ڕهق چو جاران نهرم نابت.. ڕۆژا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- دهستویری دایه موسلمانێن ههژار كو مشهخت ببن وبچنه حهبهشێ، بۆ جارا ئێكی –و عومهر هنگی مرۆڤهكێ جاهلی بوو- هندهك موسلمانێن ههژار و بێ ڕێ ڤیا مشهخت ببن، ژنكهكێ ژ وان دگۆتنێ: (أم عبد الله) كهفته دهستێ كافران و وان ڕێ لـێ گرت و نههێلا ئهو بچت بگههته زهلامێ خۆ، عومهر -خودانێ دلـێ ڕهق- ژ ههمیان دلۆڤانـتـر بوو د گهل ڤێ ژنكێ، وی ڕێ دایێ و داخوازا سلامهتیێ ژی بۆ كر، وگۆتێ: ههڕه بگههه ههڤالێن خۆ.. ڤی ههلویستێ عومهری دلـێ ژنكێ بره هندێ كو یا ب هیڤی بت عومهر ژی موسلمان ببت، (عامر)ێ كوڕێ (ربیعه)ی گۆتێ: نهكو تو تهماعیا موسلمانبوونا عومهری دكهی؟ وێ گۆت: بهلـێ.. عامری گۆت: هنگی عومهر دێ موسلمان بت حهتا كهرێ خهططابی موسلمان دبت! بهلـێ ئهو یێ خهلهت بوو، و ژنك یا دورست بوو.
ڕاسته عومهر یێ دژوار بوو، بهلـێ مهعنا وێ ئهو نینه مرۆڤێ دژوار چو جاران حسێبێ د گهل خۆ ناكهت، عومهری گاڤا ددیت هندهك مرۆڤێن ههژار و بێ زهرهر یێن دئێنه گرتن و عـهزاب دان -و هـنـدهك جاران ب دهستێن وی ب خـۆ- وكهس نینه بهڕهڤانیێ ژ وان بكهت.. عومهر ب پهشێمانیێ دحهسیا و پسیار ژ خۆ دكر: ئهرێ بۆ؟
مـرۆڤـێ زیـرهك و یـێ ب عار كـهیـف ب زۆرداریـێ نائـێـت ئهگهر خۆ ل دوژمنێ وی ژی بێتهكرن.
ڕۆژا پێغهمبهرینییا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- دهست پێ كری ژیێ عومهری بیست و حهفت سال بوون، چونكی عومهر سێزده سالان ژ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- بچویكتر بوو، مهعنا دهمێ گازیا ئیسلامێ دهست پێ كری عومهر زهلامهكێ كامل بوو، ئهو ب خۆ مرۆڤهكێ ب عار و خودان غیرهت بوو، وكانێ چاوا ئیسلامێ خێرهكا مهزن ژ ڤی سالۆخهتێ وی دیت پشتی ئهو موسلمان بووی، ههر ئهڤ سالۆخهته بوو -ل دهسپێكێ- بوویه دهرگههێ دائێخستی یێ ئێكانه د ناڤبهرا وی و ئیسلامێ ژی دا.
و ئهگهر هوین پسیار كهن: چاوا؟
دێ بێژم: غیرهتا عومهری یا زێده و عارا وی ئێكا هند ژێ چێكر دهمێ وی گوهـ لـێ بووی زهلامهك د ناڤ قورهیشیان دا یــێ دهركهفتی دبێژت: ئهو دیـنـێ بـاب و باپیرێن ههوه ل سهر، دینهكێ پویچه و چو خێر تێدا نینه، و ئهو صهنهمێن هوین خۆ بۆ دچهمینن هندهك بهرێن ڕهق و هشكن، چو مفای ناگههیننه ههوه، وگاڤا وی دیتی هندهك مرۆڤ یێن بووینه تاگیرێن ڤێ گازیێ، و دوبهرهكی د ناڤ قورهیشیان دا پهیدا كرییه. غیرهتا وی ل سهر ڕێكا باب و باپیران، و عارا وی ل سهر كولتۆرێ ئویجاخێ وهلـێ كر دنیا د چاڤان دا تاری ببت، گهلهك هزرێن خۆ د ڤی دینێ نوی دا نهكرن، پسیار نهكر: ئهڤ پێغهمبهره چ دبێژت و بهرێ خهلكی ددهته چ؟ ئێكسهر دهست دا چویڤی و گۆت: نابت كهسهك ههبت ژ ڕێكا باب و باپیران دهركهڤت، ئهو ڕێبازا پیرۆز یا ئهڤه هنده ساله د گـــهل خـــویــنـــا مــه گـهڕیای هۆسا ب ساناهی چێ نابت بێته هێلان.. ئهڤه ئهو دهرگههێ ئێكانه بوو یێ كهفتیه د ناڤبهرا عــومــــهری و ئــیــســلامــێ دا، وگاڤا خــودێ ڤیای ئهڤ دهرگههه ڤهبت، ب ڕهنگهكێ وهسا ب ساناهی ڤهبوو خهلك ژ بهر حێبهتی بوون.
وهرن دا پێكڤه د گهل عومهری بژین.. و سهرهاتییا گوهۆرینا مهزن د ژیانا وی دا، ئهو سهرهاتییا ئهو ژ نزمتـرین كهند و كۆرێن جاهلیهتێ گههاندییه بلندترین كۆپێ ئیسلامێ.
ئیمام ئهحمهد ژ عومهری ب خۆ ڤهدگۆهێزت، دبـێــژت: ئــهز مـــرۆڤـــهك بــووم من خۆ ژ ئیسلامێ دویر دكر، و من هندهك ههڤال ههبوون ئهم پێكڤه ل جههكی كۆم دبووین مه ڤهدخوار و دهمێ خۆ دبۆراند.. شهڤهكێ ئهز هاتم من چو ههڤالێن خۆ نهدیتن.. ئینا من گۆته خۆ: دا بچمه كهعبێ طهوافێ بكهم، ئهز هاتم من دیت پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- یێ ڕاوهستایه نڤێژێ دكهت، من گۆت: باشه، ئـهڤ شـهڤـه ئـهز دێ گوهێ خۆ دهمه موحهممهدی كانێ ئهو چ دبێژت. من خۆ نێزیك كر، و خۆ د ناڤ پاتێ كهعبێ ڕا ڤهشارت دا ئهو من نهبینت، ئینا وی دهست ب خواندنا سوورهتا (الحاقه) كر، من گوهێ خۆ دایێ كهیفا من گهلهك ب ڤههاندنا قورئانێ هات، من د دلـێ خۆ دا گۆت: قورهیشی ڕاست دبێژن: ئهڤه شاعره، ئینا من هند گوه لـێ بوو وی ئهڤ ئایهته خواند:(:{ إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ وَمَا هُوَ بِقَوْلِ شَاعِرٍ قَلِيلاً مَا تُؤْمِنُونَ ) ئینا من گۆت: پا دیاره ئهو گۆتنا كاهنانه، ئینا وی خواند: (وَلَا بِقَوْلِ كَاهِنٍ ۚ قَلِيلًا مَّا تَذَكَّرُونَ (42) تَنزِيلٌ مِّن رَّبِّ الْعَالَمِينَ (43) وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنَا بَعْضَ الْأَقَاوِيلِ (44) لَأَخَذْنَا مِنْهُ بِالْيَمِينِ (45) ثُمَّ لَقَطَعْنَا مِنْهُ الْوَتِينَ (46) فَمَا مِنكُم مِّنْ أَحَدٍ عَنْهُ حَاجِزِينَ (47) ).
گاڤا عومهری گوهـ ل قورئانێ بووی، دلـێ وی نهرم بوو، و د هندهك ریوایهتان دا هاتیه عومهر دبێژت: گرییا من هات و ئهز هاتمه د ئیسلامێ دا.
مهعنا عومهری حسێب دكـر ئـهڤ ڕۆژه ڕۆژا هاتنا وی یا د ئیسلامێ دا بوو.. بهلـێ ههر د وان ڕۆژان دا سهرهاتییهكا دی ژی چێ بوو پتر عومهر ب قورئانێ ڤه گرێدا و بوو ئهگهرا هندێ ئهو ئێكسهر قـهسـتـا پـێـغـهمـبـهری -سلاڤ لێ بن- بكهت و ل سهر دهستێ وی شاهده بدهت.
ئاشكهرایه كو حهتا وی دهمی موسلمان دڤهشارتی بوون، و ئهو نهدوێریان ئیسلاما خۆ ئاشكهرا بكهن، و پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- د گهل ههڤالێن خۆ ب دزی ڤه ل مالا (الارقم)ی كـۆم دبوون، پشتی حهمزه مـوسلمان بووی ب سێ ڕۆژان و ب دورستی ل شهڤا چار شهنبێ ل سهر پێنج شهنبێ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ل مالا ئهرقهمی دوعایهك كر وگۆت: یا رهببی تو ئیسلامێ ب عهمرێ كوڕێ هشامی (ئهبوو جههلی) یان ب عومهرێ كوڕێ خهططابی عهزیزبكه.
ل پێنج شهنبێ عومهر ب بێن تهنگیێ حهسیا ژ گازیا ئیسلامێ، ڕابوو شیرێ خۆ هلگرت و قهستا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- كر وگۆت: ئهز هنگی دزڤڕم حهتا وی بكوژم. مرۆڤهك كهته ڕێكا وی گۆتێ: دێ چ كهی؟ وی گۆت: دێ چم موحهممهدی كوژم ئهوێ قورهیشی ژێكڤه كرین، و عهیب د دینێ وان دا دهرێخستی وگۆتنێن سهقهت د دهرحهقا خوداوهندێن وان دا گۆتین( ).
ئینا وی مرۆڤی گۆتێ: ئهی عومهر ئهز ب خودێ كهمه تو خۆ گهلهك دبینی، ئهگهر ته موحهممهد كوشت دێ ژ بهر (بنی هاشم) و (بنی زهره) كــیــڤــه ڕهڤی؟ ما ئهو دێ هێلن تــو ل سهر عهردی ب ڕێـڤـه بچی؟ كانێ تو ههڕه جارێ مالا خۆ دورست كه.. عومهری گۆت: كی ژ مالا من؟ گۆتێ: زاڤایێ ته و پسمامێ ته سهعیدێ كوڕێ زهیدی و خویشكا ته فاطمایا كچا خهططابی.
عومهری ڕێكا خـۆ گوهاڕت، قهستا مالا خویشكا خۆ كر.. ل وی دهمی (خباب بن الارت) ل مالا وان بوو قورئان نیشا سهعیدی و فاطمایێ ددا، دهنگێ وی گههشته عومهری، و دهنگێ عومهری ژی گههشته وان، خهببابی ژ ترسان دا خۆ ڤهشارت، فاطمایێ ئهو پهڕێ قورئانێ ژێ وهرگرت، و د ناڤ كـراسـێ خــۆ دا ڤــهشـارت، عـومهر ب ژۆر كهفت و ل وان خوڕی: ئهو چ دهنگ بوو دهاته من؟ وان گۆتێ: ته چ گوهـ لـێ بوویه؟ وی گۆت: بهلـێ، من یێ زانی هوین یێن ب دویڤ موحهممهدی كهفتین، و كولمهك ل سهعیدی دا، فاطما چوویێ دا وی ژ سهعیدی ڤهكهت، عومهری كولمهك دانا وێ ژی خوین ژ دهڤ و دفنێ هات. گاڤا عومهری دیتی خویشكا وی بریندار بوو ڕاوستیا و هێدی گۆتێ:
ئهو چ بوو ف ته كا بده من، عومهری ژێ وهرگرت، و د گهل خۆ خواند:
(بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ طه [1] مَا أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لِتَشْقَىٰ [2] ) و عومهر پێدا چوو حهتا گههشتیه ڤێ ئایهتێ:
( إِنَّنِي أَنَا اللَّهُ لَا إِلَٰهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدْنِي وَأَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِكْرِي [14] ) ل ڤێرێ عومهر ژ خواندنێ ڕاوهستییا، پێ حهسیا ههر وهكی سنگێ وی بهرفرههـ بوو.. ئهڤه چ گۆتنه ئهو دخوینت؟ پاشی ههر زوی بۆ خۆ گۆت، و ئهو كهسێن ل نك گوهـ ل ئاخفتنا وی بوو، عومهری گۆت: خودانێ ڤێ گۆتنێ دڤێت پهرستنا كهسێ د گهل وی نهئێتهكرن، و.. ئهو دهرگههێ گرتی ڤهبوو، گرفتارییا عومهری ئهو بوو وی دوژمناتییا ئیسلامێ دكر بێی گوهێ خۆ بدهتێ كانێ ئیسلام چ دبێژت و چ دڤێت، گاڤا ئهڤ گرفتارییه ژ ڕێكێ ڕابووی و وی ژ نێزیك گوهـ ل گازیا ئیسلامێ بووی ئێكسهر وی قهستا ئیسلامێ كر، ئیسلامێ -ب ساناهی- عومهر كهسب كر، و ڕۆژا ئیسلامێ عومهر كهسب كری جیهانا مرۆڤینییێ ههمییێ عومهر كهسب كر.. كهسبهكا وهسا حهتا زهمان ههبت و ڕۆژ و شهڤ بزڤڕن دێ ههبت.
د پشت پهردهیێ ترسێ ڕا خهببابی بهرێ خۆ ددا عومهری، گاڤا وی دیتی عومهر نهرم بوو ئێكسهر خۆ ئاشكهرا كر و گۆت: مزگینی ل ته بت ئهی عومهر، هیڤییا مـن ئـهوه تــــو ب بهر دوعایا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- كهفتبی، دوهی من گوهـ ل وی دبوو وی دوعایهك ژ خودێ دكر كو خودێ ئیسلامێ ب (أبو الحكم)ێ كوڕێ (هشام)ی یان (عومهرێ كوڕێ خهططابی) عهزیز بكهت.
عومهر لـێ زڤڕی و گۆتێ: موحهممهدی نیشا من بده.. خهببابی مالا (الارقم)ی نیشا دا، عومهری شیرێ خۆ ڕاكر، و قهستا مالا (الارقم)ی كر.. و چهند دهلیڤهیهك بوون عومهر گههشته بهر دهرگههی، دهرگههـ قوتا، ئێكی د كونا دهری ڕا بهرێ خۆ دایێ و ب ترس ڤه زڤڕی و گۆت: ئهڤه عومهره شیرێ وی یێ د دهستان دا، بهری پێغهمبهر بهرسڤێ بدهت، شێرێ خودێ حهمزه ڕابوو سهر پییان وگۆت: دهرگههی بۆ ڤهكهن ئهگهر وی خێر دڤێت ب خێر بێت ئهگهر نه.. ب شیرێ وی دێ وی كوژین.
پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: دهرگـههـی بۆ ڤهكهن. و پێغهمبهر ب بهرڤه چوو و بهر سنگێن وی گرتن و هژاند وگۆتێ: كوڕێ خهططابی تو هاتییه چ؟ عومهری ب دهنگهكێ نهرم ڤه گۆتێ: ئهی پێغهمبهرێ خودێ ئهز یێ هاتیم دا باوهرییێ ب خودێ و پێغهمبهرێ وی بینم.
خافلهتی ب مرۆڤێن حازر كهفت، وان هزرهكا دی دكر، و ئهڤه تشتهكێ دی چێ بوو.. پێغهمبهری و صهحابییان پێكڤه گۆت: (الله أكبر) حهتا دهنگێ وان ب سهر خانی كهفتی.
(الله أكبر) عومهر موسلمان بوو، عومهر ئهوێ ڕۆژهكێ موسلمانهكی گۆتی: كهرێ خهططابی دێ موسلمان بت و عومهر موسلمان نابت.. (الله أكبر) عومهر ئهوێ شـیـرێ خـۆ بۆ كوشتنا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ڕویـس كـری، نـوكه یێ دهستێ خۆ دكهته د ناڤ دهستێ وی دا و دبێژتێ: (.. و أشهد أنك رسول الله).
ئهڤ سهرهاتییه ل ههیڤا (ذو الحجه)یێ بوو ل سالا شهشێ پشتى هنارتنا پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن-، و ژییێ عومهرى هنگى بیست وحهفت سال بوو.
* * *
عومهر موسلمان بوو، و ب موسلمانبوونا وی هژمارا موسلمانا بوو چل زهلام، یهعنی عومهر زهلامێ چلێ بــوو موسلمان بووی.. بهلێ موسلمانبوونا وی وهكی یا كهسێ دی نهبوو، گاڤا عومهر هاتیه نك پـێـغـهمـبـهری -سلاڤ لێ بن- و شاهده دای، ئـێـكسـهر وی پـسـیـار ژ پێغهمبهری كر: ئهی پێغهمبهرێ خودێ ما ئهم نه د حهقین؟ گۆت: بهلێ، گۆتێ: پا بۆچی خۆ ڤهشێرین؟ عومهری ئینا بیرا خۆ كانێ وی چهند نهخۆشی گههاندینه موسلمانێن ههژار، و وی ل چهند جهان شانازی ب كوفرا خۆ یا بری و گۆتنێن سهقهت د دهرحهقا ئیسلامێ و پێغهمبهری دا -سلاڤ لێ بن- یێن گۆتین، لهو وی پێ خۆش نهبوو ئهڤرۆ -پشتی موسلمان بووی- د ژۆر ڤه ڕوینته خوارێ و چو دهنگی نهكهت.. بهلێ مهسهلا دهركهفتن و بهلاڤكرنا گازییا ئیسلامێ ب ڕهنگهكێ ئاشكهرا نه ب دهستێ عومهرییه و نه ب دهستێ پێغهمبهری ب خۆ ژی یه.. عومهری دهستویری ژ پـێـغهمبهری -سلاڤ لێ بن- خواست كو مهسهلا موسلمانهتییا خۆ د ناڤ خهلكی دا بهلاڤ بكهت، پێغهمبهری دهستویری دایێ، عومهری پسیار كر: ئهرێ كی ههیه ل مهكههێ زوی گۆتنا نهقل دكهت؟ هندهكان گۆتێ: فلان كهس.. عومهر چوو نك، گۆتێ: ئهرێ تو دزانی ئهزێ موسلمان بوویم؟ وی مرۆڤی هێشتا ل نك عومهری ژ بنێ پییان كره ههوار: گهلی قورهیشییان عــومــهر یــێ د سهردا چووی و عومهر ب دویڤ ڕا دچوو و دگۆت: درهوان دكهت ئهز یێ موسلمان بوویم.
عومهری سۆز دابوو ههر جههكێ وی كوفرا خۆ لـێ ئاشكهرا كری بچت ئیسلاما خۆ ژی لـێ ئاشكهرا بكهت.. مهنههجێ عومهری ههر ژ ڕۆژا ئێكێ ئهڤه بوو، (صهراحهت) و خۆ دویركرنا ژ (لهف و دهورانێ) ئیسلامهكا ڕاست و دورسـت، یا دویـر ژ سیاسهتا (تـمـیـع) و (پارچه پارچهكرن) و (وهربادانێ)، ئهڤه ڕێكا عومهری بوو ئهگهر ته بڤێت بزانی.. لهو عومهری گهلهك جاران دگۆت: ئهگهر ته بڤێت باشییا ئێكی بزانی بهرێ خۆ نهده ڕۆژی و نڤێژێن وی، بهلـێ بهرێ خۆ بده ئاخفتنا وی كانێ یێ ڕاستگۆیه یان نه، و كانێ ئێمانهتی دپارێزت یان نه، و ئهگهر دلـێ وی چوو گونهههكێ كانێ خۆ ژێ پاشڤه دبهت یان نه.
عومهری دهست پێ كر جهـ جهـ گهڕییا و ل سهری ژ خالـێ خۆ (ئهبوو جههل)ی دهست پێ كر، و ههر جههكێ چووبایێ دا بێژت: ئهز یێ چوویمه سهر دینێ موحهممهدی و هــویـــن چ دكهن بكهن، پشتی ههمی جهـ خلاس كرین، وى قهستا دیوانخانهیا قورهیشییان ل كهعبێ كر، پشتی طهواف كری ل ڕاستا مهزنێن قورهیشیان راوهستییا و ب دهنگهكێ بـلـنـد شاهـده دا، (عتبه بن الربیعه)ی تهحهممل نهكر، چوو عومهری دا لـێ بدهت، و خهلكی دا ب دویڤ ڤه، عومهری ئهو ئێخسته بن دهست و پییێن خۆ و لـێ دا، وگاڤا خهلكی ئهڤ چهنده دیتی ژێ ڕهڤین و (عتبه) هێلا د دهستان دا.
(ابن مسعود) دبێژت: ئیسلاما عومهرى (فهتح) بوو، ومشهختبوونا وى سهركهفتن بوو، و حوكمدارییا وى دلۆڤانى بوو. و دبێژت: هنگی ئهم پشت ڕاست بووین ڕۆژا عومهر موسلمان بووی، و حهتا ئهو موسلمان نهبووی ئهم نهوێریاین نڤێژێ ل بهیتێ بكهین.
و (صهیب الرومی) ژی دبـێــژت: پشتی عــومـــهر موسلمان بـووی ژ نوی ئهم وێریان ل بهیتێ ڕوینین و طهوافێ بكهین.
هـــهر د وێ ڕۆژێ دا یــا عـــومــهر موسلمان بووی، و پشتی وی داخواز ژ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- كری كو دهركهڤنه كۆلانێن مهكههێ و ئاشكهرا بهرێ خهلكی بدهنه ئیسلامێ دهستویری بۆ خودان باوهران هاتهدان كو ئهو دهركهڤن، پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- صهحابی كرنه دو ڕێز: ڕێزهكێ حهمزه ل بهراهییێ بوو و ڕێزا دووێ عومهر.. و ب ڤی ڕهنگی ئهو دهركهفتن و چوون حهتا گههشتینه كهعبێ، و گاڤا كافران حهمزه و عومهر دیتین زێده زێده قههرین وگۆتن: ئێدی خلاس!
پشتی عومـهر موسلمان بووی، و هندی ل مهكههێ، ئهو یێ نیزیك بوو ژ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- و ههردهم د خزمهتا وی و موسلمانان دا بوو، و نێزیكییا وی ژ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گههشتبوو حهددهكی گهلهك جاران پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- پسیارا خۆ پێ دكر.
پشتی عومهر موسلمان بووی نێزیكی دههـ سالان ل مهكههێ ما.. و ئهو بـوو پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- دهستویری دا خودان باوهران كو بهر ب (یهثربێ) ڤه مشهخت ببن، و د گهل مشهختبوونێ ژی عومهری چیرۆكا خۆ یا تایبهت ههیه( ):
هـهر مـوسلمانـهكێ ژ مهكههێ مشهخت بوویه مهدینێ ب ڕهنگهكێ ڤهشارتی ژ مالا خۆ دهركهفت و خۆ ڤهدزی و قهستا مهدینێ كر، عومهر تێ نهبت، ڕۆژا وى ڤیاى مشهخت ببت وى كارێ خۆ كر، شیرێ خۆ د ستویێ خۆ دانا، و كڤانێ خۆ ب ملـێ خۆ ڤهكر، و ڕمێ خۆ یێ كورت د دهستێ خۆ گرت، و قهستا كهعبێ كر، حهفت جاران ل دۆر كـهعـبـێ زڤڕی و هاته نك (مهقامێ ئیبراهیمی) نڤێژ كر، پاشی ڕویێ خۆ ب نك مهزنێن قورهیشیان ڤه لێدا و هنگی ئهو ههمی دڕوینشتی بوون، و گۆته وان: ئهڤ ڕوییه د ڕهش بن، خــودێ ڤــــان دفنان ل ئاخێ بكێشت، ههچیێ ژ ههوه بڤێت دهیكا وی بمینته بێ كوڕ، یان عهیالـێ وی بمینته ئێتیم، یان ژنا وی ببته بیژن، بلا بێته بهراهـیـا من ل پشت ڤێ نهالـێ ئهڤه ئهز چووم.
ئهڤه عومهر بوو.. ڕۆژهكی بهرێ وی ب جحێلهكی كهفت، وى سهرێ خۆ چهماندبوو و خۆ مهلویل كربوو دا خهلك بێژن یێ ب تهقوایه، عومهری لـێ حهیتاند و گۆتێ: سهرێ خۆ بلند كه! تهقوایا د دلی دا، ههچییێ ژ دلی پـتـر تهقوایا خۆ نیشا خهلكی بدهت، ئهو یێ منافقییێ بۆ خهلكی دكهت.
خۆ رهزیلكرن، ئهگهر خۆ ب هێجهتا تـهقـوایـێ ژی بت عومهر قهبویل ناكهت.. دیرۆكێ ڕهنگێ مشهختبوونا عومهری د ناڤ بهرپهڕێن خۆ دا پاراست دا ببته دهلیلهكێ ئاشكهرا دژی ههر كهسهكێ بێژت: هجرهتا موسلمانا ژ مهكههێ بۆ مهدینێ ڕهڤین بوو.
ب زیرهكی و عهدالهتا خۆ عومهری (تهحهددییا) ههمی سهر و گرگرێن كوفرێ كر، و سالهك پێڤه نهچوو ئـهو نفرینا عومهری ل وان كری ب جـهـ هات، ئهو كهسێن عومهری دهستێن خۆ ب نك ڤه كێشای، ههمی یان بارا پتر ل ڕۆژا بهدرێ ڕوی ڕهش بوون و دفنێن وان ل ئاخێ هاتنه كێشان، و بهری ههمییان دفنا خالـێ وی فیرعهونێ ئوممهتێ (ئهبوو جههل)ی.
* * *
پشتی خودایێ مهزن دهستویری دایه پێغهمبهرێ خۆ كو مشهخت ببت، و وی ژی وهكی مشهختێن دی قهستا مهینێ كری، و ل وێرێ د ناڤ خودان باوهران دا ئاكنجی بووی، عومهر ئێك ژ وان صهحابیێن وی یێن نێزیك بــوو بــۆ وی، و گـهلـــهك جـاران وی مشێورهتا خۆ ب عومهری دكر، و ئهڤ چهنده باش ئاشكهرا بوو پشتی شهڕێ (بهدرێ) دهمێ خودێ وهسا حهز كری كو موسلمان ب سهركهڤن و حهفتێ ژ مهزن و گرگرێن قورهیشیان كهفتنه دهستێ موسلمانان و چونكی ئهو بۆ جارا ئێكێ بوو موسلمان كافران ئێخسیر دكــهن پــێـغــهمــبـهری -سلاڤ لێ بن- نهزانی كانێ دێ چ ل وان كهت، ئینا وی پسیارا هندهك صهحابیێن خۆ كر، ئهبوو بهكری گۆت: ئهگهر ئهم بهرانبهری ههر ئێكێ هندهك پارهی وهرگرین، و وان بهردهین چـێـتـره. عومهری گۆت: ئهڤه كافرن و ئهو یێن هاتین دا دینێ خودێ نههێلن، ڤێجا یا باش ئهوه ههر ئێك ژ مه مرۆڤێ خۆ یێ كافر بكوژت؛ دا كافر بزانن كو چو ڤیانا وان د دلـێ مه دا نینه.
و دیاره كو رهئیا عومهری ب تنێ ب ڤـی ڕهنگی بوو لهو پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ب رهئیا دی كر و (فدیه) ژ ئێخـسـیـران وهرگرت، ئینا ژ بهر ڤێ چهندێ ئایهتهكا قورئانێ هاته خواری، تێدا گهف ل پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- و ئهبوو بهكری هاتهكرن: ( مَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَن يَكُونَ لَهُ أَسْرَىٰ حَتَّىٰ يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ ۚ تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيَا وَاللَّهُ يُرِيدُ الْآخِرَةَ ۗ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (67))(الأنفال: 67) ڤــێــجــا ئــهگــهر وێ ڕۆژێ خـــودێ عـــهزابــهك ب سهر موسلمانان دا ئینابا ژ عومهری پێڤهتر كهس ژێ خلاس نهدبوو!.
د شهرێ ئوحودێ ژی دا عومهر یێ ئاماده بوو، و د گهل موسلمانان دژی كافران شهڕ كر حهتا دویماهییێ و دهمێ هندهك صهحابییان بێ ئهمرییا پـێـغهمبهری -سلاڤ لێ بن- كری و موسلمان شكهستین، و وان قهستا چیایێ ئوحودێ كری، (ئهبوو سوفیان) هاته ڕاستا موسلمانان و گازی كر: موحهممهد د ناڤ هـهوه دا هـهیه؟ كهسێ بهرسڤا وی نهدا، پاشی گۆت: (ابن أبی قحافه) د ناڤ ههوه دا ههیه؟ دیسا كهسێ بهرسڤا وی نهدا، ئینا گۆت: (كوڕێ خهططابی) د ناڤ هـهوه دا هـهیـه؟ كهسێ بهرسڤ نهدا، ئینا (ئهبوو سوفیان)ی گۆت: ئـهڤـه تێرا مه ههنه.. (یا ژ وی ڤه ئهڤ ههر سێیه نهماینه) پاشی وی گۆت: ڕۆژهك ب ئێكێیـه، ئـهڤرۆ ب ڕۆژا بهدرێ یه، (هوبهل) یێ بلند بت.. ئینا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- د ناڤبهرا ههمی صهحابییان دا گۆته عومهری: ڕابه بهرسڤا وی بده، ئینا عومهری گازی كر: ئهی دوژمنێ خودێ تو درهوان دكهی، خودێ بلندتر و مهزنتره نه كهسێ دی، كوشتییێن مه د بهحهشتێ دانه و كوشتییێن ههوه د ئاگری دانه , ئهڤه پێغهمبهره و ئهبوو بهكره و ئهزم، ئهم دساخین. ئهبوو سوفیانی گۆت: (ابن قهمئه) یێ دبێژت: من موحهممهد یێ كوشتی بهلـێ ل نك من گۆتنا ته ژ یا وی دورستتره.
و هۆسا عومهر یێ نێزیكی پێغهمبهری بوو -سلاڤ لێ بن- و د گهل وی د ههمی شهڕان دا یێ ئاماده بوو و كافران ب خۆ ژی دزانی كو سهنگێ عومهری د ناڤ موسلمانان دا پشتی یێ پێغهمبهری و ئهبوو بهكرییه، لهو ههوه دیت ئێكێ وهكی ئهبوو سوفیانی پسیارا وان ههر سێیان كر.. و جارهكا دی ژی دهمێ كافران صولحا حودهیبییێ شكاندی و ئهو ترساین موسلمان تشتهكی بكهن، ڕابوون مهزنێ خۆ ئهبوو سوفیان هنارته مهدینێ دا صـولـحـێ نوی كهتهڤه، و پشتی پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- د گهل وی نهئاخفتی هاته نك ئهبوو بهكری دا ئهو مـههـدهرێ بۆ وی بكهت، و گاڤا ئـهو ژی د گهل نهئاخفتی، هاته نك عومهری، ئینا عومهری گۆتێ: (ئـهز مههدهرێ بۆ ههوه ل نك پێغهمبهری بكهم، ب خودێ ئهگهر ژ مێریێن هویر پێڤهتر ئهز چو نهبینم ئهز دێ شهڕێ ههوه پێ كهم).
عومهر ل بهر دهستێ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- نموونهیێ لهشكهرێ گوهدار بوو، ههر دهم د ئهمر و فهرمانا خودێ و پێغهمبهری دا بوو، و گهلهك جاران پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ئهو بۆ سهرۆكاتییا هندهك (سهرریێن) لهشكهری دهسنیشان دكر.
ژ خهصائص و تایبهتمهندیێن عومهری، ل ڤێرێ ئهم دێ ئیشارهتێ دهینه هندهكان:
1- گهلهك جاران عومهر دا تشتهكی بێژت، پاشی قورئان دهاته خوارێ تهئییدا گۆتنا عومهری دكر، ژ وان جاران:
- مهسهلا ئێخسیرێن شهڕێ بهدرێ، و ئهڤه مه بهری نوكه بهحسێ ژێ كری.
- مهسهلا كرنا نڤێژێ ل نك مهقامێ ئیبراهیمی (وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِّلنَّاسِ وَأَمْنًا وَاتَّخِذُوا مِن مَّقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى ۖ) البقره:( 125).
- مهسهلا دانانا حیجابێ ل سهر دهیكێن موسلمانان: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلَّا أَن يُؤْذَنَ لَكُمْ إِلَىٰ طَعَامٍ غَيْرَ نَاظِرِينَ إِنَاهُ وَلَٰكِنْ إِذَا دُعِيتُمْ فَادْخُلُوا فَإِذَا طَعِمْتُمْ فَانتَشِرُوا وَلَا مُسْتَأْنِسِينَ لِحَدِيثٍ ۚ إِنَّ ذَٰلِكُمْ كَانَ يُؤْذِي النَّبِيَّ فَيَسْتَحْيِي مِنكُمْ ۖ وَاللَّهُ لَا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ ۚ وَإِذَا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتَاعًا فَاسْأَلُوهُنَّ مِن وَرَاءِ حِجَابٍ ۚ ذَٰلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَقُلُوبِهِنَّ ۚ وَمَا كَانَ لَكُمْ أَن تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ وَلَا أَن تَنكِحُوا أَزْوَاجَهُ مِن بَعْدِهِ أَبَدًا ۚ إِنَّ ذَٰلِكُمْ كَانَ عِندَ اللَّهِ عَظِيمًا (53)) (الأحزاب: 53).
- مهسهلا نهكرنا نڤێژێ ل سهر مریێن منافقان: (وَلَا تُصَلِّ عَلَىٰ أَحَدٍ مِّنْهُم مَّاتَ أَبَدًا وَلَا تَقُمْ عَلَىٰ قَبْرِهِ ۖ إِنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَمَاتُوا وَهُمْ فَاسِقُونَ (84))(التوبة: 84).
د ڤان مـهسـهلان دا، و د گـهلهكێن دی ژی دا، موافهقا گۆتنا عومهری د گهل ئایهتان پهیدا دبوو هێشتا ئایهت نههاتینه خوارێ.
2- شاهدهییا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- بۆ عومهری كو خودێ حهقی یا دانایه سهر ئهزمانێ وی و دلـێ وی، وهكی (أحمد) و (تـرمذی) ڤهدگوهێزن: ((إن الله قد جعل الحق علی لسان عمر وقلبه)).
3- نهسائی ژ (سعد بن أبی وقاص)ی ڤهدگوهێزت دبێژت: جارهكێ هندهك ژنكێن قورهیشی ل نك پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- بوون، پسیار ژێ دكرن و هندهك ژ وان دهنگێ خۆ بلند دكر، عومهر ب ژۆر كهفت ئینا ههمی بێ دهنگ بوون، پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گاڤا دیتی ژنك ژ عومهری ترسیان و بێ دهنگ بوون كره كهنی، ئینا عومهری گۆته وان ژنكان: دوژمنێن خۆ! هوین ژ من دترسن و ژ پێغهمبهری ناترسن؟ ئینا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: ئهی عومهر خۆ ئهو ڕێكا تو تێڕا دچی ژی شهیتان تێڕا ناچت.. یهعنی: خۆ شهیتان ژی ژ ته دترست و خۆ ژ ڕێكا ته ددهته پاش.
4- بوخاری و موسلم ژ (ابن عمر) ی ڤهدگوهێزن، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: من د خهونێ دا ددیت من پهرداغهكێ شیری ڤهدخوار، حهتا ژ نینۆكێن من دهردكهفت، پاشی ئهوا ژ بهر من دما من ددا عـومـهری، صهحابییان گـۆت: تو وێ خهونێ ب چ تهعبیر دكهی؟ گۆت: ب علمی و (ابن مسعود)ی گۆت: ئهگهر علمێ عهرهبان ههمییان د لایهكێ تهرازیێ دا بت و علمێ عومهری د لایهكی دا بت، علمێ عومهری دێ یێ وان هلكێشت.
5- د حهدیسێن دورست دا وهكی وێ یا بوخاری و موسلم ژ حوذهیفهی ڤهدگوهێزن، پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- ئاشكهرا دكهت كو عومهر ئهو دهرگههه یێ كو ئوممهتێ ژ فتنێ دپارێزت.
6- و ئاشكهرایه كو عومهر ئێك ژ وان مرۆڤانه یێن مزگینی ب بهحشتێ بۆ هاتییهدان.
عومهر ژ وان مرۆڤان بوو یێن ڕاست و حهز ژ ڕاستییێ دكهن، بوخاری و موسلم ڤهدگوهێزن دبێژن: جارهكێ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- دهستێ عومهری گرتبوو، ئینا عـومـهری گـۆتێ: ئهی پێغهمبهرێ خودێ تو ل نك من ژ ههمی تشتان خۆشتڤیتری نهفسا من تێ نهبت، ئینا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گــۆتــێ: ئــــهز ب وێ كهمه یێ نهفسا مـــن د دهستی دا حهتا ئهز ل نك ته ژ نهفسا ته ژی خۆشتڤیتـر نهبم (یهعنی: باوهریا ته تمام نابت) ئینا عومهری گۆتێ: ب خـودێ پا نـوكه تو ژ نهفسا من ژی خۆشتـڤیتـری، پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆتێ: نوكه ئهی عومهر.
ڤێجا نزا مرۆڤ ژ كیژكێ پتر عهجێبگرتی بمینت: ژ صهراحهتا وی، یان ژی ژ ڤێ شیانا وی یا غهریب كو (سهیـطهرێ) ل سهر (عهواطفێن) خۆ بكهت و وهكی وی دڤـێـت بگوهـۆرت؟ و ب ڕاستی ئهڤ ههردو تشته ب ههمی كهسان ڤه نائێن.
و كانێ چهند عومهر یێ دژوار بوو دهمێ عێجز دبوو، هند یان پـتـر ئهو یێ نهرم بوو دهمێ قورئان بۆ دهاته خواندن، و تشتهكێ بهلاڤ بوو د ناڤ صهحابییان دا كــو ئهگهر ئێك ژ وان ڤیابا كهرب و عێجزییا عومهری بینته خواری دا هندهك ئایهتان بۆ خوینت، و ئهڤه یا عهجێب نینه ما نه قورئان بوو بهرێ عومهری ژ جاهلیهتێ دایه ئیسلامێ؟ و ئهڤ چهندا هه ل هنگی ژی باش ئاشكهرا بوو دهمێ بهحسێ مرنا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- د ناڤ صهحابییان دا بهلاڤ بووی و بهری ئهڤ خهبهره بۆ وان بێته تهئكید كرن، دهمێ عومهری شیرێ خۆ ڕاكری و ل صهحابییان خوڕی: ههچییێ بێژت پێغهمبهر یێ مری دێ وی ب ڤی شیری كوژم.. وهكی مه بهری نوكه د بهحسێ (ئهبوو بهكری) دا ڤهگێڕای.
دو سێ جاران ئهبوو بهكری گۆته عومهری: بێ دهنگ ببه، بهلـێ عومهر د حالهتهكێ نهفسی یێ وهسا ڕا دبۆری گوهدارییا وی نهكر و خۆ بێ دهنگ نهكر، گاڤا ئهبوو بهكر ب سهر مینبهرێ كهفتی و ئهڤ ئایهته خواندی: (وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِهِ الرُّسُلُ ۚ أَفَإِن مَّاتَ أَوْ قُتِلَ انقَلَبْتُمْ عَلَىٰ أَعْقَابِكُمْ ۚ وَمَن يَنقَلِبْ عَلَىٰ عَقِبَيْهِ فَلَن يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئًا ۗ وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ (144)) (آل عمران: 144)عومهری حالهتێ خۆ یێ نهفسی ژ بیركر و دهستێ وی سار بوو و شیر كهفته عهردی و زانی مهسهله دورسته .
ب ڤی ڕهنگی عومهر بهرانبهر ئایهتان ڕادوهستا و چهند د حالهتهكێ عێجزیێ دابا گاڤا ئایهت بۆ هاتبانه خواندن ئهو تهسلیم دبوو.
و بهری نوكه ژی مه ئیشارهت دابوو هندێ كو عومهر مرۆڤهكێ خواندهڤا بوو، لهو گهلهك جاران دهمێ قورئان دهاته خوارێ پێغهمبهرێ -سلاڤ لێ بن- دهنارته ب دویڤ عومهری ڕا و وی وهحی دنڤیسی.
* * *
ل ڕۆژا (موهاجر) و (ئهنصاری) ب ههڤڕكی چووین، كانێ پشتی پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- كی دێ بته خهلیفه، ل وێ ڕۆژێ ژى دهورێ عومهری یێ بهرچاڤ بوو و وی مهسهله بنبڕ كر و دهرگههێ فتنێ ل سهر ئومـمـهتێ دائێخست.. و مهسهله یا ب ڤی ڕهنگی بوو:
ژ تشتێن پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- نیشا مه داین د مهسهلا سهر وبهرێ مرییان دا ئهڤهیه: ئهگهر كهسهك مر یا باش ئهوه مرۆڤێن وی یێن نێزیك ب سهر وبهرێ شویشتن و كفنكرنا وی ڕاببن، لهو دهمێ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ئهمرێ خودێ كری مامێ وی (العباس) و پسمامێ وی (علی) و كوڕمهتێ وی (الزبیر) ب كارێ شویشتن وكفنكرنا وی ڕابوون، ههر چهنده ههر صهحابییهكى دڤیا شهرهفا ڤی كاری بۆ وی بت، بهلـێ چونكی ئهڤه مرۆڤێن پێغهمبهری یێن نێزیك بوون ئهو فهرتر بوون ب ڤی كاری ڕاببن.
ژ لایهكێ دی ڤه دهمێ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ئهمرێ خودێ كری، سهر وبهرێ مــوســلـمـانــان گهلهك یــێ حهسساس بــوو، چونكی دهور وبــهرێـن وان ههمی دوژمن بوون، و مــهســـهلا دانــانــا كهسهكی ل جهێ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- بۆ ب كارئینانا شهریعهتی و ڕێـڤـهبـرنا دهولــهتــێ كــارهكــێ گــهلهكـێ فــهر بوو، و چونكی پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ب ڕهنگهكێ ئاشكهرا نهگۆتبوو: بلا فلان كهس ببته خهلیفێ من، ههر چهنده وی گهلهك ئیشارهت دابوون كو ب تنێ ئهبوو بهكره یێ ژ ههژی كو ل جهێ وی بت.
ژ بهر ڤێ چهندێ هـنـدهك ئهنصاری -هێشتا بهری پێغهمبهر سلاڤ لێ بن- بێته ڤهشارتن ل جههكێ دبێژنێ كهپرا بهنوو ساعدهییان (سقیفه بنی ساعده) كۆم بوون دا سهح بكهنێ كانێ كی دێ بته خهلیفه ل جهێ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن-، ل وی دهمی سوحبهت گههشته ئهبوو بهكری و عومهری و ئهبوو عوبهیدهی، و ئهو د حازر نهبوون، ئینا ئهو ڕابوون قهستا وی جهی كر دا بزانن كانێ مهسهله چیه، وان دیت ئهنصاری ههمی یێن ل دۆر (سهعدێ كوڕێ عوبادهى) كــۆم بـــوویــــن و یێن دبێژنێ: ئـــهمــیـرهك دێ ژ مه بت، و ئێك ژ موهاجریان..
عومهری ڤیا باخڤت ئهبوو بهكری گۆتێ: خۆ بێ دهنگ بكه، پاشی ئهبوو بهكر ڕابوو ئاخفت، بهحسێ ئهنصارییان كر و كانێ قهنجییا وان چهنده، ههر وهسا وى گۆتنێن پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- د دهرحهقا قهدر و بهایێ وان دا ڤهگێڕان پاشی گۆت: دڤێت ئهمیر ژ قورهیشییان بت و وهزیر ژ ئهنصارییان بت. و ئهبوو بهكری بیرا سهعدی ل گۆتنهكا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ئیناڤه دهمێ گۆتی: (قریش ولاة هذا الأمر) یهعنى: ئهڤ كاره د دهستێ قورهیشییان دایه.. سهعدی گۆتێ: تو ڕاست دبێژی.. و ئهنصاری ههمی ب گۆتنا ئهبوو بهكری قانع بوون.
و عومهر دا كو مهسهلێ بنبڕ كهت، ڕابووڤه و چوو دهستێ ئهبوو بهكری و گۆته صهحابیێن حازر: موبایهعا ئهبوو بهكری بكهن چـونـكـی پـێـغـهمـبـهری -سلاڤ لێ بن- ژ مه ههمییان پـتـر حهز ژ وی دكر، و ئهو سهییدێ مهیه و ژ مه ههمییان چێتـره، عومهری مــوبـــایــهعـا وی كر و خهلكی ژی د دویڤ دا.. و ب ڤێ چهندێ عومهری دهرگههێ خیلافێ د ناڤ صهحابییان دا گرت.
و بهری ئهم سوحبهتا ڤێ سهرهاتیێ ب دویماهی بینین تهعلیقهكا كورت مه ههیه: هندهك كهسێن دل نهساخ یێن نهڤیانا صهحابیێن پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- بۆ خۆ كرییه دین، و (تهشویهكرنا) دیرۆكا ئیسلامێ بۆ خۆ كرییه مهنههج و ڕێباز، ژ دلڕهشییا خۆ خهبهر ددهن و دبێژن: دهمێ موبایهعا ئهبوو بهكری هاتـییـه كـرن گهلهك صهحابی ئاماده نهبووبوون و هندهك ژ وان ههر ب دلی نهبوو ئهبوو بهكر ببته خهلیفه.. و گهلهك گۆتنێن دی یێن بێخێر دبێژن. وئهو كهسێن ڤێ گۆتنێ دبێژن ئهگهر بشێن خۆ بخاپینن ژی، ئهو نهشێن خهلكی و دیرۆكێ بخاپینن, و ئهوێ چاڤـێـن خۆ ژ ڕۆناهیا ڕۆژێ بنقینت و هزر بكهت ب چاڤ نقاندنا وی دنیا ههمی دێ تاری بت ئهو ژ عهقلی یێ شویشتییه.
ب ڕازیبوونا ههمی صهحابییان ئهبوو بهكر بوو خهلیفه، و ل دهمێ خیلافهتا ئهبوو بهكری مشێورهتا خۆ ب عومهری و دكر و ب گۆتنا وی دكر، وهكی مهسهلا كۆمكرنا قورئانێ د ئێك موصحهفێ دا، پشتی ل شهرێ (الیمامه) گهلهك حافـظــێن قورئانێ هاتینه كوشتن عومهری داخواز ژ خهلیفهی كر كو ئهو قورئانێ د ئێك موصحهفێ دا كۆم بكهت، و خهلیفهی ب گۆتنا وی كر.
دهمێ ئهبوو بهكر كهفتییه بهر نساخییا مرنێ، وی هنارته ب دویڤ هندهك صهحابیێن مهزن ڕا دا دان و ستاندنێ د گهل وان بكهت ل دۆر وی كهسێ دێ ل شوینا وی بته خهلیفه، وى دیت ئهو د مهسهلـێ دا ب جهدهل چوون، ئینا وی گۆته: (عهبدررهحمانێ كوڕێ عهوفی و عوثمانێ كوڕێ عهففانی: هوین چ دبێژن ئهگهر عومهرێ كوڕێ خهططابی بت؟ وان گۆتێ: گهلهك باشه، و ئهو ژ مه ههمییان چێتـره.
یا بهلاڤ بوو د ناڤ صهحابییان دا كو عومهر مرۆڤهكێ زڤر و دژواره، لهو هندهكان پێ نهخۆش بوو، و چوونه نك ئهبوو بهكری و گۆتنێ: تو دێ چ بێژیه خودێ ئهگهر پسیارا عومهری ژ ته كر؟ ئـهبـوو بهكری گۆت: دێ بێژمێ: یێ ژ وان ههمییان چێتـر من كره مهزنێ وان.
ئـهبـوو بهكری وهصیهتا خۆ نڤیسی و هنارته ب دویڤ عومهری ڕا و گۆتێ: من پشتی خۆ تو كریه خهلیفه و ئهز ب تهقوایا خودێ شیرهتێ ل ته دكهم، و بزانه هندی خودێیه كارهك ب شهڤێ یێ ههی ئهو وی ب ڕۆژێ قهبویل ناكهت، و وی كارهك ب ڕۆژێ یێ ههی ئهو وی ب شهڤێ قهبویل ناكهت، و حهتا كارێ فهر نهئێتهكرن یێ سوننهت نائێته قهبویلكرن..، و وهصیهتهكا درێژ ئهبوو بهكری لـێ كر.
ل بیست و دووی ههیڤا (جمادی الآخره) ژ سالا سێزدێ مشهختی ئهبوو بهكر چوو بهر دلۆڤانییا خودێ، و ل وێ شهڤا ئهبوو بهكر مری ڕۆژا د دویڤ دا سپێدێ صهحابییان موبایهعا عومهری كر و عومهر ب ئتفاقا ههمی صهحابییان بـوو خـهلیفێ دووێ د دیرۆكا ئیسلامێ دا.
گاڤا عومهر بوویه خهلیفه د ناڤ خهلكی دا هندهك كهس ههبوون ب ڤێ چهندێ نهخۆش بووی، چونكی ئهو ژ هندێ دترسییان عومهر د گهل وان یێ زڤر و دژوار بت، و حالـێ وان نهخۆش كهت، دهمێ وان بهرێ خۆ ددا عومهری و هزرا خۆ د ئهبوو بهكری دا دكر وان فهرقهكا مهزن ددیت، ئهبوو بهكر دهمێ دچوو جههكی هندی یێ نهرم و حهلیم بوو بچویك ههمی لـێ كۆم دبوون، و یاری ل نك دكرن، و ئهبوو بهكری دهسـتـێ خـۆ ب سهرێ وان دا دئینا، و عومهر گاڤا دچوو عهردهكی هند یێ ب ههیبهت بوو زهلام ژێ دترسییان و خۆ ژێ ددانه پاش.. گاڤا عومهر بوویه خهلیفه وان هزر كر ههر دێ یێ وهسا بت، ڤێجا ئهو تێك چوون، دهمێ عومهری ب مهسهلا وان زانی بڕیار دا د ناڤ خهلكی دا بێته گازیكرن دا ههمی ل مزگهفتێ كۆم ببن و ڕابوو خوتبهك بۆ وان خواند، و تێدا گۆت:
(من یێ زانی هندهك مرۆڤ ژ دژوارییا من دترسن، و دبێژن: دهمێ پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- د ناڤ مـه دا عـومـهر د گهل مه یێ زڤر و دژوار بوو، و دهمێ ئهبوو بهكر مهزنێ مه ئهو یێ وهسا بوو، پا ئهڤرۆ پشتی ئهو ب خۆ بوویه مهزنێ مه دێ یێ چاوا بت؟ ئهوێ ئهڤ ئاخفتنه گۆتی ڕاست دبێژت، دهمێ ئهز د گهل پێغهمبهری ئهز عهبدێ وی و خولامێ وی بووم، و كهس وهكی وی یێ نهرم و ب رهحم نهبوو، ڤێجا ئهز د دهستێ وی دا شیرهك بووم گاڤا وی ڤیابا دا من كهته د كاڤلانی دا، و گاڤا ڤیابا دا من هێلت شۆلێ خۆ بكهم، پاشی ئهبوو بهكر بوو مهزن، و كهس د مهردینی و نهرمییا وی دا نهدكهفته گومانێ، ڤێجا ئهز بۆ وی وهكی خولامهكی و هاریكارهكی بووم، من دژوارییا خۆ تێكهلی نهرمییا وی دكر.. پاشی ئهز بوومه مهزنێ ههوه گهلی مرۆڤان، ڤێجا هوین بزانن هندی ئهو دژوارییه یا نهرم بووی، بهلـێ نه ل سهر وان یێن زۆردارییێ ل موسلمانان دكهن..).
و عومهر پێدا چوو و سیاسهتا خۆ بۆ خهلكی ئاشكهرا كر، ئینا كهیفا وان هات و دلـێ وان رحهت بوو.
عــومــهر بــوو خهلیفه و بـــۆ جارا ئێكێ نــاســنــاڤــێ (أمـیـر المؤمنین) بۆ وی هـاتـه ب كارئینان، و ههر چهنده بناخهیێن دهولهتا ئیسلامی ل سهر دهمێ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- و خهلیفهیێ وی یێ ئێكێ ئهبوو بهكری هاتبوونه دانان، بهلـێ ژ لایێ عهمهلی ڤه عومهر دئێته هژمارتن ئێكهمین ئاڤاكهرێ دهولهت و جڤاكا ئیسلامی یا مهدهنی -وهكی دێ بۆ مه ئاشكهرا بت- چونكی ئهو كارێ عومهر پێ رابووی ل دهمێ حوكمداریا خۆ ههمی وی بۆ ڤێ چهندێ هل دبژێرن.
عومهر دهمێ بوویه خهلیفه و مهزنییا خهلكی كهفتیه د دهسان دا بهری ههر تشتهكی وی قانوونهك بۆ خۆ ب خۆ دانا، و خۆ مهجبوور كر كو پێگیرییێ پێ بكهت دا بشێت پشتی هنگی قانوونهكێ بۆ خهلكی ژی بدانت، و وان مهجبوور بكهت پێگیرییێ پێ بكهن، و ئهو قانوونا وی بۆ خۆ دانای ژ چهند ماددهیهكێن سهرهكی پێك دهات، ژ وان:
1- عومهر چونكی مهزنێ موسلمانانه، ئهو بهرانبهر خودێ یێ بهرپسیاره ژ ههر تـشـتـهكێ د ناڤ توخویبێن دهولهتێ دا چێ ببت، وی های ژێ ههبت یان نه، و ل ڕۆژا قیامهتێ حسێبا وی ژ یا ههر كهسهكێ دی دێ یا دژوارتر بت، ژ بهر ڤێ چهندێ عومهری چاڤێن خۆ باش ڤهدكرن وگاڤا پێ حهسیابا خهلهتیهك یا هاتییهكرن ههلویستهكێ توند و دژوار بهرانبهر وی كهسی دستاند ئهگهر خۆ كوڕێ وی ژی با.
ژ گۆتنێن وی یێن زێده بهلاڤ د ڤێ دهلیڤهیێ دا: (ئـهگهر حـێـشـتـرهك ل عیراقێ تهحسی، خودێ ڕۆژا قیامهتێ حسێبا وێ دێ د گهل من كهت، دێ بێژت: ئهی عومهر بۆچی ته ڕێكا وێ خۆش نهكربوو).
عومهری بڕیار دابوو ههر زارۆكهكێ بێته شیرڤهكرن راتبهكی ژ دهولهتێ بدهنێ، شهڤهكێ عومهر ل باژێڕی دچوو بۆ سهح و سویان، دهنگێ گرییا زارۆكهكی هاتێ، عومهری دهرگههێ خانی قوتا و ل پشت دهرگههی گۆته دهیكا زارۆكی: كوڕێ خۆ تهنا كه.. یهعنی: ههر وهكی ئهو ل وێ باوهرێ بوو كو خودێ حسێبا گرییا ڤی زارۆكی ژی دێ د گهل وی كهت، پشتی دو سێ جاران وی دهیكا زارۆكی ئاگههدار كری، جارا سییێ گۆتێ: ئهو مهسهلا زارۆكێ ته چیه؟ ژنكێ گۆت: عومهری یێ گۆتی چی زارۆكێ بێته شیرڤهكرن راتبهكی دێ دهینێ، ڤێجا من دڤێت ژ بهر ڤێ چهندێ زارۆكێ خۆ شیرڤهكهم لهو تو دبینی یێ دكهته گری.. عومهری گۆتێ: باشه، و عومهری د گهل خۆ گۆت: هیلاك بۆ ته بت ئهی عومهر! نۆكه سهرا بڕیارا ته چهند زارۆكێن موسلمانان هاتینه ئێشاندن، وێ ڕۆژێ د نڤێژا سپێدێ دا خهلكی ژ بهر گرییا عومهری گوهـ ل دهنگێ خواندنا وی نهبوو، پشتی نڤێژێ عومهری گۆت: مه بڕیار دا ههر زارۆكهكێ ببت ههر ژ ڕۆژا ئێكێ راتبهك دێ بۆ ئێته دهسنیشانكرن، چونكی من یێ زانی هندهك بهری دهمێ شیرڤهبوونێ زارۆكێن خۆ شیرڤه دكهن.
2- بهرانبهر مللهتی ژی عومهر یێ بهرپسیاره ژ ههر تهصهرروفهكا والییهك ژ والیێن وی داناین، و حوكمێ خهلكی كرییه د دهستێ وان دا.. ڤێجا كارێ ئهو بكهن -یێ باش بت یێ خراب بت- بۆ عومهری دزڤڕت و ل سهر وی حسێب دبت، و عومهری مللهت ژی وهسا تێ گههاندبوو لهو گاڤا وان دیتبا والییهكی تشتهكێ خراب یێ كری ئێكسهر وان خۆ دگههانده عومهری و مهسهله بۆ دگۆت، و عومهری ب خۆ تهحقیق د مهسهلـێ دا دكر. عومهری گاڤا والییهك تهعیین دكر پشتا خۆ نهددایێ و نهدگۆتێ: ته های ژ وهلائا خهلكی بت بۆ من و ژ وێرێ وێ ڤه تو یێ ب كهیفا خۆیی.
ڕۆژهكێ عومهری گۆته خهلكی: ئهگهر من یێ ژ ههوه ههمییان باشـتـر كره مهزنێ ههوه و من ئهمرێ وی كر كو عهدالهتێ بكهت، ئهرێ من حهقێ ههوه ژ سهر خۆ ڕاكر؟ وان گۆتێ: بهلـێ. عومهری گۆت: نه.. حهتا ئهز بهرێ خۆ بدهمێ كانێ ئهو دێ وی تشتی كهت یێ من فهرمان پێ لـێ كری یان نه.
مهسهله -ل نك عومهری- نه ههلبژارتنا مرۆڤی باش ب تنێیه، مهسهله ب جـهئینانا باشیێیه و ب كارئینانا عهدالهتێیه.
3- عـومـهری ل سـهر خـۆ عههد كربوو دادییا جڤاكی د ناڤ خهلكی دا ب كار بینت، و یا ئاشكهرایه كو عومهر و عهدالهت د گوهێ دیرۆكێ دا دو ناڤێن ههڤال جێمكن، یان دو پهیڤێن ههڤ رامانن. ب دیتنا عومهری خهلك ههمی وهكی ئێكن ئهو یێ بلندتره یێ تهقوا وی پـتـر بت، ژ مهسهلا تهقوایێ دهركهڤت كهس ژ كهسێ چـێـتـر نینه.
جارهكێ عومهر چوو مهكههێ دیت هندهك زهلامێن قورهیشی یێن روینشتین خوارنێ دخۆن و خولامێن وان ل هنداڤ سهری دڕاوهستاینه، عومهری گۆتێ: بۆچی هوین دڕاوهستاینه دێ روینن هوین ژی د گهل وان خوارنێ بخۆن.
و گاڤا كوڕێ والییێ وی ل مصرێ عهمرێ كوڕێ عاصی شهقهك دانایه كوڕێ فهقیرهكێ مصرییێ فهله، عومهری گۆته كوڕێ فهقیرێ مصری: ڕابه تو ژی شهقهكێ بدانه كوڕێ ئهمیری، پشتی وى شهقهك دانایێ گـۆتـێ: و ئـێـكـێ بـدانه (صهلعا) عهمری ژی، چونكی كوڕێ وی ژ بهر كو كوڕێ ئهمیرییه ئهو شهق یا دانایه ته.. پاشی عومهر ل عهمری زڤڕی و ئهو گۆتن گۆتێ یا حهتا ئهڤرۆ ژی دیرۆكا مرۆڤینیێ شانازییێ پێ دبهت، ئهو گۆتن یا چو حاكمان بهری وی نهگۆتی، گۆت: (یا عمرو.. متی استعبدتم الناس وقد ولدتهم أمهاتهم أحراراً؟) یهعنى: ئهی عهمر.. كهنگی ههوه خهلك كرینه بهنییێن خۆ و ئهو سهربهست ژ دهیكێن خۆ یێن بووین؟.
4- عـومـهری مللهت وهسا پـهروهرده كـربـوو كو ئهو بزانن حهقێ وان ل سهر عومهری ئهوه عومهر شریعهتێ خودێ ل سهر وان ب كار بینت، و حهقێ عومهری ژی ل سهر وان ئهوه ئهو گوهداریا عومهری بكهن، و ههر لایهكێ واجبێ خۆ ب جـهـ نهئینت لایێ دی حهقێ خۆ نهرازیكرنێ ههیه.
جارهكێ عومهر ل سهر مینبهرێ ستویێ خۆ ڕاكر و گۆت: ئهگهر من هۆ كره هه هوین دێ چ كهن؟ مرۆڤهك ڕابووڤه و شیرێ خۆ هژاند و گۆت: ئهم دێ هۆ كهینه هه! یهعنی: دێ سهرێ ته لـێ دهین. ئینا عومهری دهستێن خــۆ سهرئهڤراز كرن و گــۆت: الحمد لله.. مادهم د ناڤ ئوممهتا موحهممهدی دا هندهك ههنه عومهری ب شیری ڕاست بكهن.
* * *
و كانێ چاوا عومهری قانوونهك بۆ خۆ دانابوو دا ئهو پێگیرییێ پێ بكهت، وهسا قانوونهك بۆ والییێن خۆ ژی دانابوو، وی ل سهر وان فهر كربوو ئهو پێگیرییێ پێ بكهن، و سـیـاسـهتـا عومهری د گهل والییێن وی یا ب ڤی ڕهنگی بوو.
1- ههر والییهكێ وی هنارتبا جههكی راتبهكێ ههیڤانه بۆ وی و هاریكارێن وی دهسنیشان دكر، و بۆ زانین ههمی گاڤان راتبێن والییێن وی ژ راتبێ وی پـتـر بوو، و گوهێ وی لـێ بوو چی گاڤا زانیبا مهصرهفێ والییهكی ژ راتبێ وی پـتـره دا هنێرته ب دویڤ ڕا و پسیارێ ژێ كهت كانێ ئهو ڤێ مهصرهفێ ژ كیڤه دئینت؟
2- یێ وی كربا والی ل سهر دكره شهرت كو د ناڤ خهلكی دا بژیت، و وهكی وان بت، و ئهو ب خۆ كارێ خۆ ب دهستێ خۆ بكهت.
3- بهری وی مرۆڤــهك كـــربـــا والــی مالـێ وی دهژمارت، و پشتی دبوو والی ژی ب دهمهكی جارهكا دی مالـێ وی دهژمارت، ڤێجا ئهگهر زانیبا مالـێ وی ب ڕهنگهكێ نه یێ طهبیعى یێ زێده بووی حسێب د گهل دكر و ژێ دستاند.
4- دو ئهگهرێن مهزن هــهبــوون وی والی ژ بــهر دئێخستن، ئێك: كو مللهتێ ژێ رازی نــهبــت و گازندهیان ژێ بــكـهن ژ بـهر (انحراف) و خهلهتیێن وی. دو: و كـو مللهت ب ڕهنـگـهكـێ زێـدهی عهدهتی حهز ژێ بكهن و ل دۆرا وی كۆم ببن، دا غوروور بۆ وی چێ نهبت و هزرا هندێ بكهت كو دێ شێت ب وان بهرهنگاریا دهولهتێ كهت.
5- ل دویماهییا ژییێ خۆ عومهری بڕیار دابوو ئهو بچته ههر ویلایهتهكێ دو ههیڤان لـێ بمینت، و خهلكێ وی جهی ژ نێزیك ببینت، و گوهێ خۆ بدهته گلله و گازندهیێن وان و وی دگۆت: بهلكی هندهك مرۆڤ ههبن نهشێن بێنه مهدینێ، و گازنده و پێتڤییێن خۆ بگههیننه مه ڤێجا یا دورست ئهوه ئهم ل دویڤ وان بچین. بهلـێ مرنێ دهلیڤه نهدایێ ئهو ڤێ بڕیارا خۆ ب جـهـ بینت، ههر چهنده ل دهمێ حهجێ ئهو ب ڤی كاری ڕادبوو و خۆ دگههانده خهلكێ ههمی دهڤهران و پسیارا حالـێ والییان دكر، و گاڤا وی تشتهكێ نهدورست ژێ گوهـ لـێ ببا دا هنێرته ب دویڤ وان ڕا و حسێبهكا دژوار دا د گهل وان كهت.
ب كورتی دێ بێژین: گاڤا وی كهسهك كربا والی و هنارتبا جههكی، وی ئـهو وهسا تـێ دگههاند كو هزر نهكهت ئهو بوو مهزنێ جههكی و چو حسێب ل سهر نینه، و ههچییا وی بڤێت ئهو دێ كهت و میزانییهكا ڤهكری دێ ل بن دهستی بت، و دهسههلاتا مهركهزی -كو خیلافهته- های ژ وی نینه.
ژ لایێ دانان و بنهجهكرنا بناخهیێن دهولهتا مهدهنی ژى ڤه عومهری پێگاڤهكا مهزن هاڤێتبوو هێشتا بهری ببته خهلیفه و پشتی بوویه خهلیفه ژی.. ئهو ژی ب ڤی ڕهنگی:
1- دهولهتا مهدهنی بێ دهستوور و قانوون ب ڕێـڤـه ناچت، و چونكی دهسـتـوورێ دهولهتا ئیسلامێ قـورئانـه، ئیمامێ عومهر ما ب ئهبوو بهكری ڤه -دهمێ ئـهبــوو بهكر خهلیفه - كو قورئان د ئێك موصحهف دا بێته كۆمكرن دا بۆ ههر كهسهكی یا بهردهست بت، و ب تایبهتی ئهوێن حوكمی د ناڤبهرا خهلكی دا دكهن، و بهری ههمییان خهلیفهى ب خۆ، لهو ئهڤ موصحهفه ل نك ئهبوو بهكری بوو هندی یێ ساخ، پاشی چوو نك عومهری هندی ئهو ژی یێ ساخ.. و ئهڤه ئێك ژ مهزنـتـرین بناخهیێن ئاڤاكرنا دهولهتا مهدهنینه.
2- پاراستن و پێشخستنا زمانی و ئهدهبییاتان ئهڤه ژی دبته ناسنامه و بناخهیهكێ سهرهكی بۆ پهیدابوونا جڤاكا مهدهنی، ئهوا ئاڤاكرنا دهولهتا مهدهنی ب هیڤییێ ڤه دمینت، لهو وی خهمهكا مهزن ژ ڤێ چهندێ دخوار، و خهلك ب تایبهتی بچویك و جحێل پال ددان كو خۆ فێری زمان و ئهدهبییاتان بكهن، دا ببنه خودان ناسنامهیا تایبهت و ئاشكهرا.
3- دامهزراندنا دهولــهتــا مــهدهنــی و دورستكرنا حوكمهتهكا ب ڕێك و پێك پێتڤی ب ههبوونا تاریـخهكێ ههیه دهم پێ بێته زانین، و ئاشكهرایه كو تاریـخـا هجری، یا كو موسلمان حهتا ئهڤرۆ سالێن خۆ پێ دهژمێرن عومهری دانابوو.
4- دانانا دهواوینان، یێن كو ڤێ گاڤێ دبێژنێ: دهزگههێن حوكومی، یان دائیره، ل سهر دهمێ عومهری بوو، ههر ویـلایهتهكێ دیوانهك ههبوو ب ئهزمانێ وی جهی دهاته نڤیسین، دهزگهها (قضائێ) و ئیدارێ، دورستكرنا دهزگهها بهریدێ و پۆستهگههاندنێ، دهسنیشانكرنا ئاڤاهییهكی بۆ گرتنا مرۆڤێن تاوانبار، چێكرنا پارهی، پاراستنا توخویبێن دهولهتێ ب ڕێكا دورستكرنا دیوانا لهشكهری یا نۆكه دبێژنێ: وهزارهتا بهڕهڤانییێ.. ئــهڤــه هــهمــی عومهری -ل دهمێ خیلافهتا خۆ- دامهزراندبوون، و ب ڤێ چهندێ مرۆڤ دشێت بێژت: عومهر ئاڤاكهرێ ئێكهمین دهولهتا ئیسلامی یا مهدهنی بوو.
5- و تشتێ ژ ههمییێ مهزنـتـر ئهو بوو عومهری (نظام الشوری) -كو مهزنتـرین (مقومات)ێن نظاما حوكومییه- د دهولهتا خۆ دا كربوو ڕاستییهكا بهرچاڤ، دهمێ عومهر بوویه خهلیفه بڕیار دا صهحابی -و ب تایبهتی زانا و شارهزایێن وان- ژ مهدینێ دهرنهكهڤن و بمیننه ل نك وی، ژ بهر چهند ئهگهرهكان، ئێك ژ وان ئهو بوو: دا ئهو ل دهمێ ههوجهیێ رهئیا وان وهرگرت و بۆچوونا وان بزانت، و عومهری مهجلسهك ههبوو ژ چهند صهحابیان پێك دهات گاڤا تشتهك چێ ببا دهنارته ب دویڤ وان ڕا و گوهێ خۆ ددا گۆتنا وان، و تشتێ ئهو ل سهر كۆم ببان عومهری ب جـهـ دئینا.
6- دهستوورهك بۆ كرنا شهڕی و چاوانییا تهعامولا د ناڤبهرا لهشكهری و سهرلهشكهری دا عومهری دانابوو، و وی ب خۆ (اشراف) ل سهر ب جهـ ئینانا ڤی دهستووری دكر، و ئهڤ چهنده ژی كارهكێ زێده پێتڤییه بۆ دانان و پێشڤهبرن و پاراستنا دهولهتێ.
و دهمێ ئهم دبێژین: عومهری فلان دهستوور، یان فلان نظام دانا، مهعنا وێ ئهو نینه ئهم دبـێـژیـن: ئهڤه تشتهك بوو عومهری ژ نك خۆ چێكربوو، و ههمی ژ داهێنانا وی بوو، نهخێر! بهلكی رێبهرێ وی د ڤێ چهندێ دا كیتاب و سوننهت بوو، زێدهباری وان شیرهت و (توجیهات)ێـن ئــهبـــوو بهكری داینێ، و پشتی ڤان ژ نوی دهورێ (اجتهادات)ێن عـومـهری ب خـۆ ژی دئێن.
دو لایـێـن دی ژی هـهبـوون عومهری گهلهك خهم ژێ دخوار: لایێ ئابۆری، و لایێ ئاڤهدانكرنێ.
ژ لایێ ئابۆری ڤه: عومهری پویته ب چاندنێ و بازرگانییێ دكر، و دهمێ موسلمانان عهردهكێ نوی دستاند عومهری نهدهێلا عهردێ زراعی ژ خهلكێ وان جهان بێته ستاندن، بهلكی وی عهرد دهێلا د دهستێ خودانان دا، و تهشجیعا وان ل سهر چاندنێ دكر، و بهری عومهر بمرت ب دهمهكی دگۆت: ئهگهر ئهوا من ل دویماهییێ زانی من ل بهراهییێ زانیبا ئهز دا مالـێ زهنگینان یێ زێده ژێ ستینم و دهمه فهقیران. و عومهری جههك چێكربوو دگۆتنێ: (بیت الدقیق) ئـهرزاق لـێ ددانا، ههچـیـیێ بـرسـی با دچـوو وێرێ خوارن بـۆ خـۆ دئینا ب ههروه.
ژ لایێ ئاڤهدانكرنێ ڤه، بهسه بێژین: عومهری ل سهر دهمێ خیلافهتا خۆ بڕیارا دامهزراندنا چهند باژێرهكان دابوو، وهكی: باژێرێ بهصرا و كووفه.
و كورتـتـرین و مهزنـتـرین گۆتن د دهرحهقا عومهری و خیلافهتا وی دا ب بهر گوهێ من كهفتی ئهوه یا ژ ئیمامێ عهلی هاتیه ڤهگوهاستن، ڕۆژهكی عهلی عومهر ل چۆلـێ دیت یــێ دكــهتــه غار، گۆتێ: نه خێره ئهی (أمیر الـمـؤمنین)؟ عومهری گــۆتـــێ: حــێــشــتـــرهك ژ حێشتـرێن زهكاتێ یا ڤهرهستی ئهزێ لـێ دگهڕیێم.. ئینا عهلی سهرێ خۆ هژاند و گۆتێ: (لقد أتعبت من بعدك) یهعنى: ب ڕاستی ته ئهو وهستاند یێ پشتی ته بێت!! گۆتنهكه كانێ چهند مهزنییا عومهری ژێ دئێته زانین هند شارهزاییا عهلی ژی ژێ دئێته زانین.
ئهی عومهر ته ب ڤی سهر وبهرێ خۆ، ب ڤێ دادی و عهدالهتا خۆ ههمی مهزن و خهلیفهیێن پشتی خۆ وهستاندن، كهس پشتی ته نهشێت وهكی ته بكهت، و ههچییێ بێت خهلك دێ بێژنێ: وهكی عومهری به، و گهلهك یا ب زهحمهته عومهر دوباره ببت.. (لقد أتعبت من بعدك) گۆتنهكه چیایێ زانینێ عهلی د دهرحهقا چیایێ عهدالهتێ دا عومهرى دبێژت، ڤێجا نزا مرۆڤ پـتـر ژ كێ عهجێبگرتی ببت؟
و ســهرهــاتـیـیـێـن عــهدالهتا عومهری گهلهك و گهلهك ژ وێ ڕۆژێ ئاشكهراترن ئهوا ل ڕۆژهكا ساهی ل نیڤا عهسمانی، و ئــهگـهر ئهم وان ههمییان ڤهگێرین دهم تێرا مه ناكهت، ل ڤــێـرێ ب تنێ دێ گۆتنا نهیارهكی ژ نهیارێن عومهری ڤهگێڕم دا بزانین كــانــێ عــومـــهر چ بوو.. قهیصهرێ رۆمێ مرۆڤهك هنارته مهدینێ دا بۆ وی بهرێ خۆ بدهته حالـێ عومهری، دا بهلكی ئهو بزانت كانێ عومهر چیه و بۆچی هۆسا زوی دهولهتا وی هنده بهرفرههـ بوویه؟
ئهو مرۆڤ هاته مهدینێ چاڤێ خۆ ل باژێری گـێـڕا كانـێ قهسرا عومهری ل كـیـڤـهیـه، و چهند لهشكهر زێرهڤانیێ لـێ دكهن، چو قهسر و قوسـیـر ب بهرچاڤێن وی نهكهفتن، پسیارا مرۆڤهكی كر: مهلكێ ههوه ل كیڤهیه؟ وی گۆتێ: مه چو مهلك نینن، ئهمـیـرهك مه یێ ههی یێ ب وی لایێ هه ڤه چووی.. ئهو مرۆڤ ب وی لایی ڤه چوو كهس نهدیت، ب تنێ زهلامهك تێ نهبت یێ خۆ درێژكرییه سهر ئاخێ، و تژی سهر جلكێن وی ئاخه، و یێ نڤستییه، ههمی تشت هاتنه سهر هزرا وی مرۆڤی ب تنێ ئهو تێ نهبت كو ئهڤ زهلامێ درێژكری عومهر بت، ل خۆ زڤڕی پسیار ژ مرۆڤهكی كر: كانێ عومهر؟ وی گۆتێ: ئهوێ هه عومهره.. ئهو زهلام د جـهـ دا هشك بوو، ئهڤه عومهره؟ ئهو عومهرێ مهلك ل سهر كورسیكێن خۆ ژ ترسێن وی دا ڤهدلهرزن یێ ب ڤی حالییه، ئهی عومهر ته عهدالهت كر ڤێجا تو پشت ڕاست بووی، لهو تو یێ نڤستی!
و ههر جارهكا ئهڤ گۆتنه یا ڤی مرۆڤێ نهیارێ عومهری د دهرحهقا عومهری دا گۆتی دئێته بیرا من، كانێ چهند مهزنییا عومهری ل بهر چاڤێن من دوباره دبته ڤه هند ئهحمهقییا وان نهزانان بۆ من دیار دبت ئهوێن دبێژن: مادهم وهسایه پا بۆچی عومه هاته كوشتن؟ ههر وهكی ل نك ڤان (عهبقهرییان) كوشتن ئهنجامێ ئێكانهیه یێ (موعادهلا) زولم و زۆردارییێ.. بهلـێ بهری ئهو ڤێ پسیارا وهكی وان یا بێ بها بكهن دڤیا وان ل بیرا خۆ ئینابا كو عهدالهت و بهلاڤكرن و گۆتنا حهقییێ كانێ چهند ههڤالان بۆ مرۆڤی پهیدا دكهت، هند دوژمنان ژی پـهیـدا دكـهت، و تـێـرا عومهری ههیه ئهم بێژین: كوشتنا وی ب دهستێ مرۆڤهكێ بوو د ههمی ژییێ خۆ دا جارهكا ب تنێ ژی خۆ بۆ خودێ نهچهماند بوو و نهگـۆتبوو: (الله اكبر)، وئـهڤـه دهلیلهكێ دییه دیرۆكێ د صالحێ عومهری دا تۆمار كری، دیسا دێ بێژین: تێرا عومهری ههیه مــهزنــێ كــو پشتی وی و حهتا ئهڤرۆ ژی كهسێ كهرب ژ عومهری ڤهنهبوویه سهرا زولمهكا وی كربت.
هـهر چاوا بت ڕۆژا عومهری گهلهك ژ هندێ گهشـتـر و مهزنـتـره كو ب چهنگێ هندهك قهل و چهكچهكیلان ڕهش ببت، یان ب سهڕادا هندهك بێ عهقلان بێته ڤهشارتن.
دههـ سال و شهش هـهیـڤ و چار ڕۆژان عـومـهری خیلافهت ب خۆ خهملاند، و ڕۆژا باركرنێ هات.. ل وێ هـهیـڤـا عومهر تێدا شههید بووی، كو ههیڤا (ذو الحجه) بوو، عومهر ژ حهجێ ڤهگهڕیا، و بهری ئهو ژ مهكههێ دهركهڤت، وی دهستێن خۆ سهرئهڤراز كرن و گۆت:
((یا رهببی ژییێ من درێژ بوو، و هێزا من لاواز بوو، و رهعییهتا من بهرفرههـ بوو، ڤێجا تو رحا من بستینه، یا رهببی تو شههادهتێ ب رزقێ من بكه، و مرنا من بێخه باژێرێ پێغهمبهرێ خۆ)).
كچا وی حهفصا دبـێـژت: ئینا من گـۆتـێ: چاوا دێ شههید بی و تو ل مهدینێ؟ گۆت: وی گۆته من: ئهگهر خودێ بڤێت دشێت.
بیست ڕۆژ ب سهر دوعایا وی ڤـه نـهچـوون خودێ داخوازا وی ب جهـ ئینا:
ل سالا (23) مشهختی عومهری قهستا مهكههێ كر بۆ كرنا حهجێ، و ئـهو بـوو پـشـتـی ئهو ژ كرنا حهجێ خلاس بووی و بهری بزڤڕته مهدینێ وى دوعایهك ژ خــودێ كـر كـو شههید بوونێ ب رزقێ وی بكهت، ل دۆرێن بیستی ههیڤا (ذو الحجه) عومهر گههشته مهدیـنـێ، و ئێك ژ وان سیاسهتان یێن عومهری ب كار دئینا د دهرحهقا عهبدێن نه موسلمان دا ئهو بوو وی نهدهێلا عهبدهك پشتی بالغ دبت بمینته د مهدینێ دا، ئهگهر یێ موسلمان نهبت، (الـمـغیـره بن شعبه) دهمێ والـی ل كـووفـه عهبدهكێ مهجووسی ب دهست كهفت ناڤێ وی (فهیرووز) بوو و دگۆتنێ: (أبو لؤلؤه)، مرۆڤهكێ صنعهتكار بوو، و گهلهك كارێن دهستی دزانین، موغیرهی كاغهزهك بۆ عومهری هنارت تێدا داخواز ژێ كر كو ئهو دهستویریێ بدهت دا موغیره عهبدێ خۆ د گهل خۆ بینته مهدینێ بهلكی موسلمان فایدهی ژ كارێ دهستێ وی بكهن، عومهری دهستویری دایێ.
(أبو لؤلؤه) ی ل مهدینێ كارێ دهستی دكر بۆ سهییدێ خۆ موغیرهی، و موغیره ل سهر وی كربوو شهرت كو ههر ڕۆژ ئهو چار دهرههمان بدهته سهییدێ خۆ، (أبو لؤلؤه)ی ب ڤێ چهندێ نهخۆش بوو، و هزر كر چار دهرههم گهلهكن.. ڕۆژهكێ وی عومهر دیت ئینا گازندهیێن خۆ بۆ كرن كو سهییدێ وی بارهكێ گران یێ دانایه سهر ملان. عومهری كره دلـێ خۆ كو بێژته موغیرهی بارێ وی سڤك بكهت، و گـۆتــه (أبو لؤلؤه)ی: تــهقــوایـا خودێ بكه و قهنجییێ د گهل سهییدێ خۆ بكه. (أبو لؤلؤه)ی هزر كر عومهر یێ پشتا موغیرهی دگرت، لهو گۆت: عهدالهتا وی خهلك ههمی ڤهگرت ئهز تێ نهبم. پاشی عــومــهری پسیار ژێ كر: كانێ ئهو چ كاران دزانت، وی گۆت: ئهز دشێم دستارهكێ چێ كهم ب بایی شۆل بكهت. عومهری گۆتێ: پا دێ ئێكێ وهسا بۆ مه چێ بكه.. وی گۆت: ئهز دێ بۆ ته دستارهكی چێ كهم خهلكێ ڕۆژههلاتێ و ڕۆژئاڤایێ پێ باخڤن. عومهری تێ ئینا دهر كو ئاخفتنا وی یا ب تیڤله لهو گۆتـه مرۆڤهكێ د گهل خۆ دا: ئهڤه یێ گهفان ل من دكهت.
(أبو لؤلؤه)ی كره دلـێ خۆ عومهری بكوژت، ژ بهر ڤێ سهرهاتیێ، یان ژی چونكی ئمپراتۆریهتا شركێ یا مهجووسیان ب دهستێن عومهری هاتبوو پهلخاندن و ئالایێ تهوحیدێ ل وهلاتێ فورسێ هاتبوو بلندكرن؟
ئهڤ ههردو گۆتن یێن هاتینه كرن.
و ل دۆر مهسهلا: كانێ هندهك كهسێن دی ژی د گهل (أبو لؤلؤه)ی دا ههبوون دهمێ وی پیلان بۆ كوشتنا عومهری گێڕای یان نه؟ د هندهك ریوایهتان دا هاتییه كو مهسهله پیلانهكا مهزن بوو هورمزانێ مهجووسی، و جوفینهیـێ فـهلـه، د گهل (أبو لؤلؤه)ی تێدا پشكدار بوون، و وان (أبو لؤلؤه) هلبژارت دا ب كارێ كوشتنێ ڕاببت.. بــهلـێ ئهڤ چهنده د ریوایهتا (بوخاری) دا نههاتییه.
ههر چاوا بت (أبو لؤلؤه)ی كێرهك تایبهت بۆ ڤی كارێ خۆ چێ كر، دو سهر ئێخستنێ دا ژ ههردو لایان ڤه كار بدهت، پاشی ههردو دهڤێن كێرێ تیژكرن و ژههر پێ وهركر، و وهسا بۆ خۆ دانا كو ل نڤێژا سپێدێ بچته مزگهفتێ و عومهری د نڤێژێ دا بكوژت.
ل سپێدهیا ڕۆژا دوشهنبێ، (23) ی ههیڤا (ذو الحجه) ژ سالا (23) مشهختی، (أبو لؤلؤه)یێ مهجووسی ب كێرا خۆ یا ژههركری ڤه قهستا مزگهفتا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ل مهدینێ كر ب ئنیهتا كوشتنا عومهرێ كوڕێ خهططابی، پشتی عومهری رێزێن نڤێژكهران ڕاست كرین پێشڤه چوو و بهرێ خۆ دا قیبلـێ، (أبو لؤلؤه)ی رێز بڕین، و كێرا وی د بن جلكان ڤه یا ڤهشارتی بوو، و دیاره مـزگـهفـت ل وی دهمی هند یا روهن نهبوو ژی خهلك وی بنیاسن، خۆ ب عومهری ڕا گههاند، پشتی عومهری گۆتی: (الله أكبر).. صـهیـێ مهجووسی سێ درب ب كێرا خۆ یا ژههركری ل عومهری دان، ئێك ژ وان ل جهێ نافكێ بوو و عـــومـــهر ب وێ چـــوو.. حــهتـا عومهر لـێ زڤڕی وی خۆ هاڤێت و د ناڤ رێزا ڕا قهستا ژ دهرڤه كر، عومهری گازی كر: وی صهی ئهز كوشتم. خهلك شاش بوون، (أبو لؤلؤه)ی ههچیێ كهفتیه بهر سنگی دربهك وهشاندێ، حهتا دبێژن: وی سێزده زهلام برینداركرن، حهفت ژێ مرن ژ بلی عومهری.
(أبو لؤلؤه) نهشیا خلاس ببت، هندهكان ڕێ لـێ گرت گاڤا وی زانی خلاس نابت كێرهك ل ستویێ خۆ دا و خۆ كوشت.
عومهر پاش پاشكی زڤڕی د ناڤ رێزێ دا و دهستێ عهبدررحـمانێ كوڕێ عهوفی گرت و كێشا جهێ خۆ، عهبدررهحمانی نڤێژ ل شوینا عومهری كر، و عومهری -ب برینا خۆ ڤه-نڤێژ ل پشت وی كر.
پشتی نڤێژ ب دویماهی هاتی عومهری گۆته (ابن عباس)ی: كانێ بهرێ خۆ بدێ ئهو كییه ئهز كوشتیم؟ (ابن عباس)ی سهحكرێ پاشی زڤڕی و گۆت: عهبدێ موغیرهیه. عومهری گۆت: ئهوێ صنعهتكار؟ گۆتێ: بهلـێ. عومهری گۆت: خودێ وی بكوژت من قهنجی د گهل وی كربوو، (الـحـمـد لله) مـرنـا من ب دهستێ مرۆڤهكێ موسلمان نهبوو كـو ڕۆژا قیامهتێ ل نك خودێ سوجدهكا خۆ بۆ خۆ بكهته هێجهت. پاشی عومهری گۆت: جارێ وی نهكوژن. هندهكان گۆت: وی ب خۆ خۆ یێ كوشتی. ئینا عومهری گۆت: (انا لله وانا الیه راجعون).
پاشی هندی خوین ژ برینا عومهری هات دلـێ وی هاته گرتن، ئینا زهلامان ئهو ڕاكر و بره مال.. سێ ڕۆژان عومهر ما بریندار، و د گهل برینا وی یا مهزن ئهو ل سهر هشێن خۆ ما و یا وی د بریندارییا خۆ دا كری چو مرۆڤێن ساخ و هشیار ژی نهشێن بكهن.. وهرن دا قهستا مالا عومهری بكهین و وان ههر سێ ڕۆژێن دویماهییێ ژ ژییێ وی د گهل دا بژین، دا پـتـر مـهزنـیـیا وی بۆ مه ئاشكهرت ببت.
* * *
و مهخسهدا مه ب وی تشتی یێ عومهری كری مهسهلا هلبژارتنا خهلیفهیێ پشتی وی بوو..
دهمێ نڤێژ خلاس بووی و هـنـدهك زهلامان عـومـهر هلگرتی و برییه مالا وی، خهمهكا مهزن ب سهر خهلكێ مهدینێ دا هات تو دا بێژی چو خهم ژ وێ مهزنتر نینن، هندهك صــهحــابــی لـێ كــۆم بوون دا حالـێ وی ل سهر سڤك بكهن، جحێلهك هاته نك و ئهو یێ د وی حالی دا بوو، گۆتێ: ئهی (أمیر المؤمنین) مزگینییا خودێ ل ته بت، ته ههڤالینییا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- یا كری، و تو زوی هاتبوویه د ئیسلامێ دا، و دهمێ تو بوویه خهلیفه ته عهدالهت كر و ئهڤه شههیدبوون ژی گههشته ته.. عومهری گۆت: خۆزی ئهز سهر ب سهر ژێ دهركفتبامه، نه ل سهر من و نه بۆ من، پاشی ئهو جحێل دهركهفت، عومهری بهرێ خۆ دایێ كراسێ وی یێ شۆره و یێ عهردی دمالت، ئینا عومهری گۆت: كانێ بێژنێ بلا بزڤڕت، گاڤا زڤڕی عومهری گۆتێ: بـرازا كراسێ خۆ كورت كه، بۆ جلكێ ته پاقژتره، و دا خودێ ژی ژ ته رازی ببت.
بهرێ خۆ بدهنه مهزنییا عومهری و كانێ ئهو چهند یێ حهریص بــوو ل سهر سوننهتێ، د گهل وێ برینا مهزن یا كهفتییه لهشی كو رویڤیكێن وی قهت كـریـن، دهمـێ وی دیـتـی كراسێ مرۆڤهكی یێ شۆره و یێ د بن گۆزهكێ دا -و ئـهڤـه خـیـلافی سوننهتا پێغهمبهرییه سلاڤ لـێ بن- وی برینا خۆ ژ بیر كر و ئهمرێ ب سوننهتێ ل وی جحێلی كر.
عومهری -وهكی هندهك ئیسلامـخـوازێـن مه یێن عهصری و حهرهكی- نـهگـۆت: كورتكرنا دهلنگان مهسهلهكا (هامشی)یه و ژ (قوشوورانه)، ب بهر ناكهڤت مرۆڤێ داعیه خۆ پێڤه مژویل بكهت، یان (واقع) و حـــالـێ ســیــاســی ژ هــنـــدێ مهزنـتـره خهلیفه خـــۆ ب مهسهلهكا هنده (تـافـهـ) ڤه مژویل بكهت.. ڕۆژا مـه ئیسلام كـریـه تشتێن (موهیم) و نه (موهیم)، و مه خهم ژ یێ (موهیم) ب تنێ خواری، و سێ چاڕێكێن سوننهتێ ژ بهر مهصلهحهتهكا (شهخصی) یان (حـزبـی) مـه ژ تشتێن (تـافـهـ) و نه (موهیم) هژمارتی، (موهیم) و نه (موهیم) پێكڤه چوون:
دین چوو و نهكهت ب دهست مه دینار
تـالـی ژ نـــهچــــاری بـوویـنـه صـهففار
(ابن عباس) ل نك عومهری یێ ڕوینشتی بوو، گاڤا وی گوهـ ل عومهری بووی گۆتی: خۆزی ئهز سهر ب سهر ژێ دهركهفتبام.. گۆتێ: نه ب خودێ تو سهر ب سهر ژێ دهرناكهڤی، ته ههڤالینییا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- كربوو و ئهو یێ ژ ته رازی بوو، و ته هۆ كربوو و هۆ كربوو.. و حهتا پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- مری ژی یێ ژ ته رازی بوو، پاشی ته ههڤالینییا خهلیفێ پێغهمبهری ژی كر و تو د فهرمانا وی دا بووی و ته بۆ وی هۆ كر و هۆ كر.. پاشی تو بوویه ئهمیر و ته ئهمیراتی ب تازهیی كر و ته هۆ كر و هۆ كر، ئینا عومهری گۆتێ: كوڕێ عهبباسی ئهگهر تژی عهردی من زێڕ ههبا ژ ترسێن ڕۆژا قیامهتێ دا ئهز دا دهم.
پاشی وان هنارته ب دویڤ حهكیمهكی ڕا دا بهرێ خۆ بدهته برینێن عومهری، وی هندهك قهسپ كرنه ئاڤێ و ئهو ئاڤ دا عومهری، پشتی بێنهكی ئهو ژ برینا وی دهركهفت، پاشی هندهك ئاڤهماست ژی دایێ، ئهو ژی ژ برینێ دهركهفت، ئینا ئهو ژ عومهری بێ هیڤی بوو و گۆتێ: ئهی (أمیر المؤمنین) كهسهكی بدانه شوینا خۆ، ئهز دبێژم ژ ئهڤرۆ حهتا سوباهی زێدهتر تو نامینی، عومهری گۆت: ته ڕاستی گۆته من، و ئهگهر ته تشتهكێ دی گۆتبا من، من باوهر نهدكر، ڤێ گاڤێ ئهگهر دنیا ههمی یا من با ژ ترسێن هاتنا قیامهتێ دا ئهز دا وێ دهم.
ل ڤــان هــهر ســـێ ڕۆژان عــومـــهر ژ بـــهر بــریــنــا خــۆ نهشیا بچته نڤێژا ب جماعهت ل مزگهفتێ، لهو ئهمر كر صوههیبێ رۆمی ل شوینا وی نڤێژێ ل بهرا موسلمانان بكهت.. و دهمێ خهلكی داخواز ژێ كری ئهو ئێكی ل شوینا خۆ بكهته خهلیفه، عومهر پیچهكێ ما هزرێن خۆ كرن، و گۆت: ئهگهر ئهز كهسێ نهدانـمـه شوینا خۆ ئێكێ ژ من چێـتـر وه كرییه، و مهخسهدا وی پێ پێغهمبهر بوو -سلاڤ لێ بن-، و ئهگهر ئهز ئێكی بدانـمه شوینا خۆ ژی ئێكی ژ من باشتـر وه كرییه، و مهخسهدا وی پێ ئهبوو بهكر بوو.
مرۆڤهكێ گۆتێ: ئهز دێ ئێكى باش نیشا ته دهم، كوڕێ ته عهبدللاهـ. عومهری گۆتێ: خودێ ته بكوژت، ئهز ب خودێ كهمه مهخسهدا ته ب ڤێ گۆتنێ خـودێ نینه، من بۆ خۆ پـێ نهخۆش نهبوو ڤێجا دێ دهمه ئێكێ دی ژ مرۆڤێن خۆ؟! ئهگهر خێر تێدا بت مه تێرا خۆ ژێ ڕاكــر، و ئـــهگـــهر خــرابـــی تـێــدا بـت بهسی بنهمالا عومهرییه حسێبا ئوممهتا موحهممهدی ژ زهلامهكێ وان ب تنێ بێته كرن، من چو ل سهر خۆ نههێلا یا ژ من هاتی من كر و من مرۆڤێن خۆ بێ باركرن، ڤێجا ئهگهر سهر ب سهر ئهز رزگار بووم ئهو ئهز مرۆڤهكێ بهختهوهرم.
پاشی گۆت: ئهگهر (أبـو عبیده) یـێ ساخ با ئهز دا وی ل شـویـنـا خـۆ دانـم.
و ئاشكهرایــه كــو دههـ مرۆڤ ههبوون پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ب ساخی مزگینی ب بهحهشتێ دابوویێ: ئهبوو بهكر و ئهبوو عوبهیده، و ئهڤه ههردو بهری عومهری مربوون، و عومهر.. ئهڤه سێ، و پشتی عومهری حهفت مابوون: عوثمـان و عهلی و زوبهیر و طهلـحه و عهبدررهحـمـان و سهعد و سهعیدێ كوڕێ زهیدی.
عومهری شهشێن ئێكێ ژ ڤان هلبژارتن، و یێ حهفتێ (سهعیدێ كوڕێ زهیدی) ژ ناڤ دهرێخست، چونكی پسمامێ وی بوو و زهلامێ خویشكا وی فاطمایێ بوو، گۆتێ: ئهز شاهدهیێ بۆ ته ددهم كو پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- یێ ژ ته رازی بوو حهتا مری، بهلـێ چونكی تو مرۆڤێ منی، چێ نابت تو د گهل ڤان بی، پاشی گۆته صهحابییان: ئێكی ژ ڤان ههر شهشان بۆ خۆ هلبژێرن، و كوڕێ من عهبدللاهـ بلا د گهل ههوه بت رهئیا وی وهرگرن، بهلـێ وهنهبت تشتهكی بێخنه د دهستان دا.
و گۆت: ئهز شیرهتێ ل وی دكهم یێ پشتی من دبته خهلیفه كو قهدرێ موهاجران بگرت و حورمهتا وان بپارێزت، و قهدرێ ئهنصاریان ژی بگرت، باشییێ د گهل باشێ وان بكهت و ل خرابێ وان ببۆرت، و قهدرێ خهلكێ دی ژی بگرت ئهوێ ل وهلاتێن موسلمانان، چونكی ئهون ئیسلامێ دپارێزن، چویێ ژێ نهستینت ئهو مال نهبت یێ ژ وان زێده بكهت و ئهو پێ درازی، و ئهز شیرهتێ ل وی دكهم ب عهرهبێن دهشتێ ژی.. و ب (أهل الذمه) ژی بارى زێدهی طاقهتا وان ل وان نهكهن.
ئهڤه ب كورتی ئهو شیرهت بوو یا عومهری ل وی كهسی كری ئهوێ دێ پشتی وی بته خهلیفه. و عومهری گۆته كوڕێ خۆ: سهح كێ كانێ چ دهین ل سهر من ههنه ژ مالـێ من بده، ئهگهر مالـێ من تێرا نهكر، بێژه بنهمالا عهدی بلا هاری ته بكهن، ئهگهر ههر تێرا نهكر بلا قورهیشی ژی هاری ته بكهن.
پاشی گۆتێ: عهبدللاهـ، ههڕه نك دهیكا موسلمانان عائیشایێ و بێژێ: عومهری سلاڤێ ل ته كرین، و نهبێژێ (أمیر المؤمنین)ی، چونكی ئهز نوكه ئهمیرێ كهسێ نینم، و بێژێ: ئهگهر تو دهسـتـویـریـیێ بدهی، عومهری دڤێت ل نك ههردو ههڤالێن خۆ بێته ڤهشارتن، یهعنی: د مهزهلكا عائیشایێ ڤه ل نك قهبرێ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- و یێ ئهبوو بهكری.
عهبدللاهـ هات، دیت عائیشا یا بۆ عومهری دكهته گری، عهبدللاهی داخوازا عومهری گههاندێ، عائیشایێ گــۆت: ب خـودێ ئهو جـهـ من بۆ خۆ هێلابوو بهلـێ ئهز دێ وی ئهڤرۆ ب پێش خۆ ئێخم.
گاڤا عهبدللاهـ زڤڕیه نك بابێ خۆ و گـۆتـیـیێ: عائیشا یا رازیه، گۆت: (الحمد لله) ئهڤه ل نك من ژ ههمییێ گرنگـتـر بوو، ئهگهر ئهز مرم جارهكا دی دهستویرییێ ژێ بخوازه ڤه ئهگهر رازی نهبوو من ببهنه ناڤ زیارهتێ موسلمانان.
كچا وی حهفصا دهیكا موسلمانان هاته نك، گاڤا وێ ئهو د ڤی حالی دا دیتی كره گری و گۆت: وهی بۆ ههڤالـێ پێغهمبهری.. عومهری گۆته كوڕێ خۆ: كانێ من ڕاكهڤه ئهز نهشێم گوهێ خۆ بدهمه ڤان گۆتنان، وی عومهر دا بهر سنگێ خۆ، عومهری گـۆتـه كچا خـۆ: ئهز ته ب خودێ ددهمه سویندێ ژ ڤێ جارێ پێڤهتر تشتهكی ب من نهبێژی، چاڤێن ته ئهز نهشێمێ، بهلـێ ههر مرییهكێ ئهو تشت پێ بێته گۆتن یێ نه ل نك وى، مهلائیكهتان كهرب ژێ ڤهدبن.
ســێ ڕۆژان عــومــهر پشتی برینداركرنێ ما، دوشهنبێ و سێ شهنبێ و چار شهنبێ، و ل ڕۆژا چار شهنبێ (26) ی ههیڤا (ذو الحجه) ژ سالا (23) مشهختی عومهرێ شههید چوو بهر دلۆڤانیا خودێ، و ژییێ وی هنگی ل دۆرێن (63) سالییێ بوو.
گاڤا عومهر هاتییه ب سهر وبهركرن ئیمامێ عهلی هاته هنداڤ و گۆت: ب خودێ پشتی پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- مرۆڤهك ل ســهر عـــهردی نینه مــن حـــهز كـــربـــت ئـهز ب عهمهلهكێ وهكی یێ وی بچمه نك خودێ ژ عهمهلـێ ڤی یێ هاتیه كفنكرن پـێـڤـهتـر.. پاشی عـهلـی هـنـد كره گری حهتا ریهێن وی ژ ڕوندكان تهڕ بووین و گۆت: مرنا عومهری دهرزهك د ئیسلامێ دا چێ كر حهتا ڕۆژا قیامهتێ ئهو دهرز خۆ لێك نادهتهڤه.
و گاڤا خهلك كۆم بووین دا نڤێژێ ل سهر عومهری بكهن، هندهكان عوثمان و هندهكان عهلی پێش ئێخست دا نڤێژێ ل سهر بكهن -و هنگی هێشتا خهلیفه نههاتبوو هلبژارتن- صوههیبی گۆت: هوین ههرده خۆ بدهنه پاش، عومهری ئهز ل شوینا خۆ یێ كریمه ئیمام.
وان گـۆت: تـو ڕاسـت دبـێـژی.. و ههمـی پاشڤه چوون، و صوههیبی نڤێژ ل بهرا موسلمانان ل سهر عومهری كر، و پاشی عومهر ل وی جهی هاته ڤهشارتن یێ وی ڤیای، پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- ل لایێ قیبلـێ، و ب رهخ ڤه ئهبوو بهكر و ب رهخ ئهبوو بهكری ڤه عومهر( ).
عومهری سێزده عهیال هـهبـوون: نـههـ كـوڕ و چار كچ، كوڕێ وی یێ ژ ههمیان ناڤدارتر عهبدللاهه و ئهو ژی صهحابییهكێ ب ناڤ و دهنگه، و گهلهك حهدیس یێن ریوایهت كرین، و عاصم و ئهڤه باپیرێ عومهرێ كوڕێ عهبدلعهزیزی یێ دهیكێیه، و ژ كــچــێن وی: (حفصه) ژ ههمیان ناڤدارتره، و ئهڤێ شوی ب پێغهمبهری كربوو -سلاڤ لێ بن- لهو ئهبوو بهكر و عومهر ههردو خهزویرێن پێغهمبهری بوون، و پێغهمبهر خهزویرێ عوثمانی و عهلی ههر دووان بوو.
وهكی بۆ مه ئاشكهرا بووی عومهر دههـ سال و شهش ههیڤ و پێنج ڕۆژان ما خهلیفه، و وی ل ڤی دهمی گهلهك كارێن مهزن كرن، ل ڤێرێ ئهم دێ وان كاران ب كورتی بێژین:
1- دهمــێ عــومــهر بــوویـه خهلیفه گهرم گهرمـا شهڕێ موسلمان و كافران بوو ل پـتـر ژ چهپهرهكی، ل عـــیــراقـــێ و شامێ، گـــاڤــــا عــومهری خیلافهت وهرگرتی وی بهردهوامی ب سیاسهتا ئهبوو بهكری دا و خهمهكا مهزن ژ ئامادهكرنا لهشكهری خوار.
ل شامێ سهركهفـتـنـێـن مـوسلمانان ڕۆژ بـۆ ڕۆژێ زێـدهتـر لـێ هـاتـن و موسلمان شیان دیـمـهشـقـێ و حـمـصـێ و قنسرینێ و ئهجنادینێ بستینن، و یا ژ ههمیێ مـهزنـتـر ئــهو بـوو موسلمان شیان قودسێ ڤهكهن و عومهری ب خۆ ب دهستێ خۆ كلیلێن قودسێ وهرگرتن.
ل جهبههیێ عراقێ ژی لهشكهرێ ئیسلامێ بۆ پێشڤه چوو و شیا د گهلهك شهڕێن مهزن دا سهركهڤت حهتا پایتهختا دهولهتا فورسێ ب خۆ ژی ستاند، و دهولهتا وان بێ سهروشوین كر، و ب لایێ خوراسانێ ژی ڤه چوو.
كوردستان ژی، و ههر وهسا مصر، ژ وان وهلاتان بوون یێن ل سهر دهمێ عومهری هاتینه ڤهكرن و ئیسلام گههشتیێ.
و ل دهمهكی عومهری بڕیار دا ئهو ب خۆ سهركێشیا لهشكهرێ ئیسلامێ ل عیراقێ بكهت، بهلـێ صهحابی مانه پێڤه و گۆتنێ: یا باش ئهوه تو بـمـیـنـیـه ل مهدینێ، ئینا وی (سعد بن أبی وقاص) ل شوینا خۆ هنارت.
2- كارێ دی یێ مهزن یێ عومهری كری دهرێخستنا جوهی و فهلان بوو ژ وهلاتێ حیجازێ، و ئهو فڕێكرنه شامێ، ژ بهر كو پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ئیشارهت دابوو كو دو دین ل وێرێ كۆم نابن.
3- ب سهروبهركرن و ڕێكخستنا كاروبارێ دهولهتێ ب وی ڕهنگێ مه بهری نوكه ئیشارهت پێ دای.
4- دانانا دیرۆكا هجری ئهوا بوویه دیرۆكا دهولهتا ئیسلامێ یا رهسمی.
و پشتی ڤێ ههمییێ، و بهری ئهم بهرپهرێ عومهری ژی قهلدهین و قهستا دیوانا عوثمانی بكهین، هوین هزر نهكهن ئهم یێن شیاین دیرۆكا عومهری بۆ ههوه ڤهگێڕین، یان هندهكێ ژ مهزنییا وی بهرچاڤ كهین.
عومهر ئهوێ قهدهرا مه وهسا كو ئهم گوهـ لـێ ببین بێی وی ب خۆ ببینین، حهز ژێ بـكـهیــن بــێـــی مــهزنـیـیـا وی -وهكی ئهو ژ ههژی- بزانین، گهلهك ژ هندێ مهزنـتـره مرۆڤ د سهعهتهكێ یان د دو سهعهتان دا بشێت بدهته نیاسین.
بهلـێ ههر چاوا بت هیڤیا مه ئهوه ئهو دهمێ مه د گهل عومهری بۆراندی ڤیانا وی پـتـر د دلـێ مه دا مهزن بكهت، دا بهلكی ئهڤ ڤیانه ل ئاخرهتێ مه بدهته د گهل وی، ههر وهكی پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆتی: المرء مع من أحب مرۆڤ د گهل وییه یێ ئهو حهز ژێ دكهت.
