ئەو دەمێن نڤێژ لێ نەئێنەكرن
سێ دەم هەنە یا دورست نینە مرۆڤ چو نڤێژان ـ بێ سەبەب ـ لـێ بكەت ، ئەو دەم ژی ئەڤەنە :
1 ـ پشتی كرنا نڤێژا سپێدێ حەتا دهەلێت وبەژنەكێ بلند دبت .
2 ـ دەمێ ڕۆژ دئێتە نیڤا عەسمانی حەتا دادكەڤت ، یەعنی : نیڤ سەعەتەكێ بەری بانگێ نیڤرۆ .
3 ـ پشتی كرنا نڤێژا ئێڤاری حەتا ڕۆژ ئاڤا دبت .
سوننەتێن نە راتبە
یان ئەو نڤێژێن سوننەت یێن نەگرێدای ب هەر پێنج نڤێژێن فەرض ڤە ، وئەڤە ژی گەلەكن ئەم دێ بەحسێ هندەك ژ وان كەین :
نڤێژێن شەڤێ :
د دەر حەقا خێرا ڤان نڤێژان دا هژمارەكا ئایەت وحەدیسان هاتینە ، وەكی :
أ ـ و د ئایەتەكا دی دا خودایێ مەزن بەحسێ تەقوادارێن بەحەشتی دكەت كانێ ئەو ژ بەر چ هێژای وێ خێرێ بووینە یا گەهشتییە وان ودبێژت : [إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ(15)إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (16)كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ(17) ـ هـنــدی ئـەون یێن تەقوا خودێ كری د بەحەشتێن مەزن وكانییێن ئاڤێ دانە ، خودێ هەمی هیڤییێن وان بۆ ب جه ئینان وهەمی خۆشی دانێ ، وئەو پێ دڕازینە ، ودلێن وان پێ دخۆشن ، هندی ئەون ئەو بەری وێ خۆشییێ د دنیایێ دا ب كرنا چاكییان دقەنجیكار بوون . ئەو كێمەكێ ژ شەڤێ دنڤستن ، وان نڤێژ بۆ خودایێ خۆ دكرن ] ( الذریات : 15-17 ) .
ب ـ و د ئایەتەكا دی دا خودایێ مەزن ئاشكەرا دكەت كو ئەوێ ب شەڤ ڕابت نڤێژان بۆ خودایێ خۆ بكەت ، وەكی وی نابت یێ ب ڤی كاری ڕانەبت ، دەمێ دبێژت : [ أَمَّنْ هُوَ قَانِتٌ آنَاءَ اللَّيْلِ سَاجِدًا وَقَائِمًا يَحْذَرُ الْآخِرَةَ وَيَرْجُو رَحْمَةَ رَبِّهِ ۗ قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ ۗ إِنَّمَا يَتَذَكَّرُ أُولُو الْأَلْبَابِ(9) ـ ئەرێ ئەو چێتـرە یێ پەرستنا خودایێ خۆ دكەت وگوهدارییا وی دكەت ، دەمێ شـەڤـێ ب كـرنـا نڤێژان ڤە دبۆرینت بۆ خودێ ڕابت ودڕوینت ژ عەزابا ئاخرەتێ دترست ، وهیڤییا دلۆڤانییا خودایێ خۆ دكەت ، ئەو چێتـرە یان ئەوێ وێ چەندێ نەكەت ؟ تو ـ ئەی موحەممەد ـ بێژە : ئەرێ ما ئەوێن خودایێ خۆ دناسن ودینێ وی یێ ڕاست دزانن وەكی وانە یێن تشتەكی ژ وێ چەندێ نەزانن؟ نە ، ئەو وەكیئێك نابن ، هەما ئەو ڤێ چەندێ ل بیرا خۆ دئینن وفەرقێ دزانن یێن خودان عەقلێن ساخلەم بن ] ( الزمر : 9 ) .
ج ـ وپێغەمبەری ژی سلاڤ لـێ بن د حەدیسەكێ دا یا عەبدللاهێ كوڕێ سەلامی ژێ ڤەدگوهێزت وەكی ( حاكم وئبن ماجە وترمذی ) ریوایەت كری ، دبێـژت : [ أيها الناس أفشوا السلام ، وأطعموا الطعام ، وصلوا الارحام ، وصلوا بالليل والناس نيام ، تدخلوا الجنة بسلام ـ گەلی مرۆڤان سلاڤێ بەلاڤ كەن ، وخوارنێ بدەن ، و ب مرۆڤاینی بن ، وب شەڤێ نڤێژان بكەن دەمێ خەلك یێ نڤستی هوین ب سلامەتی دێ چنە بەحەشتێ ] .
وهەر ژ پشتی نڤێژا عەیشا دئێتەكرن وحەتا دەمێ نڤێژا سپێدێ دبت ، مرۆڤی حەق هەیە وان نڤێژان بكەت ئەوێن دبێژنێ : ( نڤێژێن شەڤێ ) بەلـێ یا باشتـر ئەوە مـرۆڤ ڤان نڤێژان ل سێ ئێكا دویماهییێ ژ شەڤێ بكەت ، چونكی ئەو دەم ژ هەمی دەمان ب خێرترە .
ویا سوننەت ئەوە مرۆڤ نڤێژێن شەڤێ جۆت جۆتە بكەت ، یەعنی : پشتی هەر دو ركاعەتان تەحیاتێ بـخـوینت وسلاڤان ملان ڤەدەت ، پاشی ڕابت دو ركاعەتێن دی بكەت ، ویا باش ئەوە مرۆڤ بەردەوامییێ ل سەر یازدە ركاعەتان بكەت ، چارێن جۆت جۆتە ب ئنیەتا نڤێژێن شەڤێ ، وسێ كاعەتێن دی جۆتەكی پاشی كتەكێ ب ئنیەتا نڤێژا ( وترێ ) ، وپێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ بەردەوامی ل سەر ڤێ چەندێ دكر ، وەكی بوخاری وموسلم ژ عائیشایێ ڤەدگوهێزن ، دبێژت : پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ژ یازدە ركاعەتان زێدەتر نەدكرن نە ل رەمەزانێ ونە ل هەیڤێن دی .
وهەر ئەڤ نڤێژەنە یێن كو ل رەمەزانێ ئەم دبێژینێ : ( تەراویح ) وئەم وان ب جماعەت ل مزگەفتێ دكەین ، یەعنی : تەراویح نە دجودانە ژ نڤێژێن شەڤێ ، وئەو نە ل رەمەزانێ ب تنێ دئێنەكرن بەلكی ل هەمی دەمـێـن سالـێ دئـێـنـەكرن ، بەلـێ ئەگەر رەمەزان نەبت ئەم نابێژینێ : ( تەراویح ) ، ونـڤـێـژێـن شـەڤێ هەر ( تەهەججودن ) بەلـێ ئەگەر مرۆڤ ل دەسپێكا شەڤێ نڤست پاشی ڕابوو ئەڤ نڤێژە كرن بۆ دئێتە گۆتن : ( تەهەججود ) .
وهەر چاوا بت یا باش ئەوە ل وی دەمێ دكەفتە د ناڤبەرا سوننەتا راتبە یا پشتی نـڤـێـژا عەیشا وحەتا سپێدە دبت مرۆڤ یازدە ركاعەتێن سوننەت بكەت ، ل هەمی دەمێن سالـێ ، ومەعنا ڤێ ئەوە نینە چێ نابت ئەو ژ یازدە ركاعەتان كێمتـر یان پتـر بكەت ، نە .. بەلـێ مە گۆت یا سوننەت ئەوە یازدە ركاعەت بن .
نڤێژێن شەڤێ ل رەمەزانێ :
نڤێژێن شەڤێ ( یان : قیام اللیل ) ل هەیڤا رەمەزانێ تایبەتمەندییا خۆ هەیە ، چونكی حەدیسەكا پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ یا تایبەت د دەر حەقا ڤێ چەندێ دا هاتییە ئەو ژی ئەو حەدیسە یا بوخاری وموسلم ڤەدگوهێزن وتێدا هاتییە : [ مَنْ قَامَ رَمَضَانَ إِيمَانًا وَاحْتِسَابًا غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِه ـ هـەچـییـێ ل شەڤێن رەمەزانێ بۆ عیبادەتی ڕابت باوەری پێ هەبت وبۆ خۆ ب خێر حسێب كەت گونەهێن وی یێن بۆری دێ بۆ ئێنە ژێبرن ] .
وئەبوو هورەیرە ـ ئەوێ ئەڤ حەدیسا بۆری ڤەگوهاستی ـ دبێژت : پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ڕابوونا ل شەڤێن رەمەزانێ بۆ كرنا عیبادەتی ل بەر مە شرین دكر بێی ل سەر مە بكەتە ئەمر وفەرمان . یەعنی : ئەڤ ڕابوونە سوننەتەكا ( موئەككەدە ) نەكو فەرزە ، هەچییێ بڤێت ڕابت دێ یێ خودان خێر بت وهەچییێ نەڕابت ژی چو گونەهــ ل سەر نینە .
وحەدیسەكا دی ژی ژ د خێر وبهایێ ڤێ چەندێ دا هەیە ، ( ئبن خوزەیمە وئبن حببان ) ژ ( عومەرێ جوهەنی ) ڤەدگوهێزن ، دبـێژت : زەلامەك ژ ئویجاخا ( قوضاعة ) هاتە نك پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ وگۆتێ : ئەی پێغەمبەرێ خودێ ! ئەگەر ئەز شاهدەیێ بدەم كو ژ خودێ پێڤەتر چو خودایێن ب حەق نینن وكو تـو پـێـغـەمبەرێ وی یی ، ومن هەر پێنج نڤێژ كرن وهەیڤا خۆ گرت وئەز ل شەڤێن رەمەزانێ بۆ عیبادەتی ڕابووم ، ومن زەكات دا ، دێ چاوا بت ؟ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆت : [ من مات على هذا كان من الصديقين والشهداء ـ هەچییێ ل سەر ڤێ بمرت دێ ژ ڕاستگۆ وشەهیدان بت ] .
بەلـێ حەتا مەسەلا ( قیام اللیل ) ل شەڤێن رەمەزانێ پـتـر بۆ مە یا ئاشكەرا بت مە دڤێت هندەكێ ب بەرفرەهی ل دۆر باخڤین :
1 ـ ڕابوونا ل شەڤێن رەمەزانێ بۆ كرنا عیبادەتییە ، وگەلەك ڕەنگێن عیبادەتی هەنە مرۆڤ دشێت پێ ڕاببت ، وەكی : كرنا نڤێژێن سوننەت ، خواندنا قورئانێ ، كرنا زكرێ خودێ ، كرنا دوعایان .. وهتد ، وئاشكەرایە كو مرۆڤ دشێت هندەك ژ ڤان ڕەنگێن عیبادەتی بكەت ئەگەر خۆ یێ ب نڤێژ نەبت ، یان ل سەر جهێ خۆ یێ درێژ كری بت .
2 ـ گەلەك كەس هزر دكەن ڕابوونا ل شەڤێ بۆ كرنا عیبادەتی ئەوە مـرۆڤ هەر ژ پشتی عەیشا وحەتا بانگێ سپێدێ نەنڤت ، وعیبادەتی بكەت دا ( قیام اللیل ) بۆ وی حسێب بت ، وئەو ب خۆ وەسا نینە ، و د حەدیسێن دورست دا هاتییە كو چو شەڤان پێغەمبەر ـ سلاڤ لـێ بن ـ شەڤێ هەمییێ نەمایە هشیار بۆ كرنا عیبادەتی ، بەلكی ئـەو ل دەمەكی یێ نڤستی ، و ل دەمەكی یێ ڕابووی بۆ كرنا عیبادەتی ، ڤێجا بلا كەس هزر نەكەت ئەگەر ئەو دەمەكی نڤست یان بێنا خۆ ڤەدا ئەو ( قیام اللیل ) بۆ وی حسێب نەبوو !
3 ـ ب خێرترین عیبادەت مرۆڤ ل شەڤێن رەمەزانێ دكەت ئەو نڤێژێن سوننەتن یێن ئەم دبێژینێ : ( تەراویح ) ، وئەڤ نڤێژە سوننەتن ، ئەگەر مرۆڤ نەكەت چو گونەهــ تێدا نینە ، وئەگەر بكەت خێرەكا مەزن تێدا هەیە ، ویا باش ئەوە تەراویح ـ د گەل وترێ ـ یازدە ركاعەت بن ، نە زێدەتر ، ژ بەر حەدیسا عائیشایێ ئەوا تێدا هاتی : ( نە ل رەمەزانێ ونە ل هەیڤێن دی پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ب شەڤێ ژ یازدە ركاعەتان زێدەتر نەكرینە ) .
وئەگەر ژ یازدە ركاعەتان كێمتـر ژی بكەت دورستە .
وئەڤ نڤێژە ب جماعەت ل مزگەفتێ دئێنەكرن ، وبۆ مرۆڤی هەیە بزڤڕتە مال ووان ل مال ب تنێ یان ب جماعەت د گەل خەلكێ مالا خۆ بكەت ، بەلـێ كرنا وان ب جـماعەت ل مزگەفتێ ب خێرترە ، ژ بەر وێ حەدیسێ یا ئەبوو ژەرری ژ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ڤەگوهاستی وتێدا بەحسێ نڤێژێن تەراویحان دكەت ودبێژت : [ إن الرجل إذا صلى مع الإمام حتى ينصرف حسب له قيام ليلة ـ هندی زەلامە ئەگەر ڤان نڤێژان د گەل ئیمامی بكەت حەتا ئیمام ژێ خلاس دبت ( قیام اللیل ) دێ بۆ حسێب بت ] .
و دوسێ تێبینی ل سەر ڤێ حەدیسێ بۆ مە ئاشكەرا بن :
ـ پێغەمبەر دبێژت : ( إن الرجل .. ) مەعنا : ئەڤ حوكم بۆ زەلامییە نەبۆ ژنكێ ، چـونكی وەكی ئەم دزانین نڤێژا ژنكێ ل مالا وێ ب خێرترە ژ نڤێژا وێ ل مزگەفتێ .
ـ شەرتێ نڤیسینا ڤێ خێرێ بۆ زەلامی ئەوە ئەو بمینت حەتا تەراویحان هەمییان د گەل ئیمامی بكەت ، وئەگەر وی هندەك تەراویح كرن ودەركەفت بەری ئیمام ژ كرنا تەراویحان خلاس ببت ، ئەڤ خێرە بۆ وی نائێتە نڤیسین ، لەو كارەكێ خەلەتە دەمێ ئەم دبینین هندەك تەراویحان د گەل ئیمامی دكەن وگاڤا دگەهنە وترێ دەردكەڤن ، ب هێجەتا هندێ كو دێ پشتی هنگی هندەك سوننەتێن دی بۆ خۆ كەن .. یا ب خێرتر ئەوە ئەو بمیننە د گەل ئیمامی حەتا تەراویحان هەمییان ـ ب وتـر ڤە ـ دكەن ، وبلا پشتی هنگی چو سوننەتان نەكەت ، وئەگەر وی ڤیا بۆ عیبادەتی ڕاببت ژی بلا بۆ خۆ قورئانێ بخوینت ، یان زكری ودوعایان بكەت ، وخۆ ئەگەر ئەو پشتی هنگی چو عیبادەتی نەكەت ژی ( قیام اللیل ) دێ بۆ حسێب بت ، مادەم وی تەراویح ب جماعەت كرن ، وەكی د حەدیسا بۆری دا هاتی .
4 ـ ئـەگـەر هات ومرۆڤەكی تەراویح ل مزگەفتێ ب جماعەت نەكرن ، یا ب خێرتر بۆ وی ئەوە ئەو بنڤت پاشی ل دویماهییا شەڤێ ـ ل دەمێ پاشی ـ ڕاببت تەراویـحـێـن خۆ بكەت كو سێ ئێكا دویماهییێ ژ شەڤێ بۆ كرنا نڤێژێن شەڤێ ب خێرترە .
